Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


 1 .5 .  О Д А Ғ А Й Л А Р Д Ы Ң   Қ Ұ Р А М Ы



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1034/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1030   1031   1032   1033   1034   1035   1036   1037   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
1 1 .5 . 

О Д А Ғ А Й Л А Р Д Ы Ң   Қ Ұ Р А М Ы

Одағайларды құрамы жағынан екі топқа бөлу- 

ге болады:

1)  түбір,  негізгі  одағайлар.  Бұл  топқа  әрі 

қарай бөлшектеуге көнбейтін А!,  О!, Ә!,  Ой!,  Пай!; 



Қап!,  Бэсе!,  Л/ә/сияқты одағайлар жатады.

2)  күрделі  одағайлар,  Бұл  топқа  бірнеше 

сөзден біріккен,  қайталанған, қосарланған немесе 

басқа тілдерден ауысқан сөздер енеді.  Мэссаған!, 



Апырым-ай!,  Әттеген-ай,  Бэрекелді7т.б.  Одағай- 

лар өз алдына сөйлем мүшесі бола алмайды, олар




СӨЗДЕРДІҢ  М ОРФОЛОГИЯЛЫ Қ  ҚҮ РЫ Л Ы М Ы

567

диалогта жеке-дара тұрғанда сөз сөйлем  (слово- 

предложение) қызметін атқарады.  -  Ол кай адам ?

-Кеше біздің үйде отырған ше!

-сЭ-э-<э/(Сланов).

М ұндағы ә-ә-ә!  одағайы  “Енді түсіндім,  есі- 

м е енді түстГ деген сөйлемнің мағынасын аңғар- 

тып тұр. Одағайлар сөйлем ішінде кейде көмекші 

етістікпен тіркеседі.  Ондай біріншіден,  көмекш і 

етістікпен тіркескен одағай тек айтушының ғана 

емес, басқа біреудің де көңіл-күйін, сезімін, әсерін 

т.б. біддіріп, хабарлап,  екінш іден,  оқш ау айтыл- 

май, сөйлемнің белгілі бір күрделі мүшесінің құра- 

м ына  енеді.  Тынымсыз аһ үрды.  Ол ойбай салды. 



Ол  орман жиегіне ау дейтін жер  калғанда,  бізге 

сөйлегелі түрған адамдай оң колын орманға соз- 

ға н  бетінде  калкиы п  түрып  алды  (М ұқанов). 

Еш кіммен  өмір  бойы  ай-шай  деспеген  сопы  кісі 

болатын (М ұстафин).

О дағайларды ң  тіркестік,  я  қатар  келу  қабі- 

летінде  де  біраз  ерекш еліктер  бар.  О дағайлар- 

ды ң  қатар келіп,  я тіркесіп  қолданылуын екі то- 

пқа бөлуге болады.

1)  Одағайлардың озара тіркесе  қатар қолда- 

нылуы.  Одағайлар  ж апа-тарм ағай  бір-бірімен 

тіркесе де,  қатар келе де бермейді.  Олардың өза- 

ра тіркесуінде,  я  қатар жұмсалуында семантика- 

лы қ сәйкестік болады. Әдетте, жағымды эмоция, 

көңіл-күйді  білдіретін  одағайлар  қатар  тұрып 

қолданыла алады.А іакай!,  Ураі одағайлары бір- 

бірімен қатар тұрған күйінде айтылады да, Әттең!, 

#7л/одағайлары мен қатар қолданылмайды.

2)  Одағайлардың етістікпеи тіркесі.  Одағай- 

лар  етістікпен  тіркескенде  олардың  бір  қатары 

одағашты тіркес құрайды да, бір қатары тұрақты 

тіркес құрайды.  О сыған орай бұл тіркестерді екі- 

ге бөліп  қарастырған жөн.

А) Одағайлы еркін тіркестер

ОдаҒайлар  көбіне де етістігімен тіркесе келе, 

кейбір жағдайда сол етістікпен өз ара жымдасып, 

м ағы налы қ ж ағы нан  өзгеріске  ұш ырап,  одағай 

категориясына ауысып кетеді.  М ы салы , я деген!, 



Уа деген!, Апырай десейші!,  Ой де!,  Бәсе деймін! си- 

яқты   тіркестерді  м ағы н а  ж ағы нан  бөлшектеу 

қиын.  Бұл типтес тіркестерді одағайлы тіркес деп 

атадық.


Ә)  Одағайлы тұрақты тіркестер

Бұл топқа жататын тіркестердің ішінде ода- 

ғайлар болғанмен, бұл тіркестерді түгелімен ода- 

ғай ға ж атқы зуға  болмайды.  Бұлар: Ай-ш ай дес- 



пей;  әу  десті;  әу  дейтін  жер;  ойбай  салды;  аһ 

үрды;  іиу  дегеннен;  ай-ш айға  карамай  сияқты  

тұрақты, я түйдекті тіркестері. Олар сәйлеу тілінде 

оқшауланбай қолданылады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1030   1031   1032   1033   1034   1035   1036   1037   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет