Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


 1 .3 .  О Д А Ғ А Й   С Ө З Д Е Р Д І Ң   И Н Т О Н А Ц И Я Л Ы Қ



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1032/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1028   1029   1030   1031   1032   1033   1034   1035   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
1 1 .3 .  О Д А Ғ А Й   С Ө З Д Е Р Д І Ң   И Н Т О Н А Ц И Я Л Ы Қ  

Е Р Е К Ш Е Л І К Т Е Р І

О дағай сөздер басқа сөз таптары мен  салы с- 

ты рғанда  әуезділікке,  ы р ғаққ а,  эм оц и он алды қ 

құбылмалыққа, интонацияға өте бай. Олар көркем 

ш ығарма тілінде (әсіресе диалогтарда) көп кезде- 

седі. Ал  публицистика,  ғылы ми  стильде ж азы л- 

ған ш ығармаларда сирек қолданылады.  О дағай- 

лар  кейде  бір  ғана  дыбыстан  да  тұрады.  Қ азақ 

тіліндегі дауысты дыбыстардың бәрі  бірдей ода- 

ғай  м ағы насы нда  жұмсала  бермейді.  Дауысты 

дыбыстардан  т е к ә ,  а,  о, дыбыстары  ғана одағай 

мәнінде  жұмсалады  да  ұ,  ү,  у,  о,  і  дыбыстары 

одағай жасай алмайды. Алы дыбысы одағай қыз- 

метінде сирек кездеседі  (ы-ы-ы,  солай де!)

Тіліміздегі  көп  мәнді одағайлардың әрбіреуі 

жұмсалатын ыңғайына қарай әр түрлі интонация- 

мен  айтылады.  Бірде  созы лы ңқы ,  баяу,  біресе 

ж ұлып  алғандай  тез,  жылдам  айтылады.  Бірде 

одағайды ң соңғы  буыны ж оғары  интонациямен 

көтеріңкі  айты лса,  бірде  басқы  буыны  ерекш е 

екпінмен айтылып, соңы баяу ырғақпен тынады. 

Ойбай!  одағайы   үрку,  ш ош ы ну  м ағы насы нда 

жұмсалса,  онда екпін бірінші буы нға қойы лады 

да,  сөздің  өзі  жұлып  алғандай,  тез,  жылдам  ай- 

тылады.  Егер таңырқау,таңдану мәнінде жұмсай- 

тын болсақ, онда екпінді,  керісінше,  соңғы  буы- 

нына ауыстырып соңғы   “а” дыбысын  мейлінше 

созып айтамыз (ой-ба-а-ай).

О дағай  құрам ы ндағы   кейбір дыбыстардың 

созылыңқы, ерекше интонациямен айтылуы - сол 

одағайлардың м ағы насы н  күшейту мақсатымен 

жұмсалады. Әггеген-е-е-е! Бэрекелде-е-е! Сөйтіп, 

кейбір  көп  мәнді  одағайларды ң  семантикалы қ 

сипатының құбылуы олардың айтылу мелодика- 

сына,  интонациялы қ ы рғаққа байланысты бола- 

ды.  Осындай  ерекш елік  одағайды ң  сөйлемдегі 

орын тәртібіне де  (сөйлем нің  басында ма,  орта- 

сында ма,  соңында ма)  байланысты.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1028   1029   1030   1031   1032   1033   1034   1035   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет