Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1031/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1027   1028   1029   1030   1031   1032   1033   1034   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
қай-ау,  алақай-ау,  жаз  келді  (М айлин).  Е,  ала- 

қай,  біздің  тайыніиа!  -  деп  баласы  тайыншаның 

мойнынан құшактады (Аймауытов). Әттеген-ай, 

неғып  біз  бұлай  болып  қалдық  деген  ой  эрқайсы- 

мыздықинады (Сейфуллин).Әттең,  арбасына сый- 

май сорлады  ғой, эйтпесе мұнысын да  Қытайына 

ала кетер еді (Ж армағамбетов).

2)  Көп мэнді  одағайлар

Бұл  топ қа  екі-үш   не  одан  да  көп  мәнде 

жұмсалатын  сөздер жатады. П әл і//бәл і одағайы 

үш түрлі  мәнде  қолданылады:  а)  Біреудің іс-әре- 

кетіне  не  сәзіне  риза  болып,  оны  қоштау,  қол- 

палаштау,  көтермелеу  мақсатымен  айтылатын, 

шаттьіқ,  қуаныш ,  таңдану  мәнінде  жұмсалады.

Уа, пәлі,  нағы зэнш і мұнан шықты (Нұрпейісов). 

/с  іиықса,  Баршагүлден  шығады  демеп  пе  едім ? 



Иэ,  иэ, пәлі,  қарағым!(Ст ноъ).

ә)  Біреудің созін жақтырмай,  наразылық ма- 

ғы насы нда  ж ұмсалады.  -  Жарайды,  аңш ы -лк 

екенсің! Осындай тоқ итпен аңға шыға м а екен?!

-  Көп  тоқ  емес-т і!



- Бэлі, мынау не? Бүйірін қарашы.ҚӘуезов).

б)  Таңдану,  таңы рқау  мәнінде  де  жұмсала-

ды.  Бэлі-е, мынау Әсия м а,  ей!? (Хұсайынов)

Бұл  сөз  бәлем   тұлғасы нда  қолданы лғанда 

біреуді  қорқыту,  қо қ ан -л о қ ы ға алу м ағы насы н- 

да  жұмсалады.  Б ә л е м ,  тұра  тұр,  осының  бәрін 



экем е айтам. Кейбір одағайлар,  (әсіресе бір бу- 

ындылар) диалогтық созде екі-үш қана емес, кейде 

7-8  мәнде  қолданылады.  М ысалы,  ә!  (а!)  ода- 

ғ а й ы н ы ң   то м е н д егі  көп   м ән д ілігін   б ай қ ап  

көріңіздер:  1)  Сұрау м ағы насы .  Бұл ретте біреу- 

дің  сөзін  аны қ  естімей  не  аңғарм ай  қалғанда, 

қай ты п   сұрап   алу  м ақ са ты м е н   қол д ан ы л ад ы .

-  Ол орыс композиторларының ең таланттысы,  - 



деді Рахмет.

-Ә?  - деді қалың ойда отырған Ықылас (Елу- 

баев). Ә! одағайы кейде сұрау мағынасының үстіне 

не ренжу, жекіру м ағы налары н да қосып  алады.



-Баланы экесіне беріп кеткенбіз!

-Ә!?  Әкесі қайдан кездесті?  (М ұстафин)



-Жоқ, Ақтан ағай,  ондай берекесіз қиялды ой- 

лайтын біз бала емеспіз ?!

-Ә,  бала емеспіз? Бала емей сендер кімсіңдер! 

(Хұсайынов).

2)  Біреудің  ш ақы рған дауысына жауап беру, 

үн  қату мағынасында.

-Күлэнда!

-Ә!  -  деп  қат қан  қыз  жауабы  болды  оған 



экелгендей бір терең сыр (Саин).

3)  Бір  нәрсе есінен  ш ы ғы п  кетіп,  кейін еске 

түскендігін немесе бір нәрсені алғашқыда түсінбей 

қалып,  кейін түсінгендігін аңғарту мақсатымен 

қолданылады.  -  Х ат ? Кімнен  х а т ? Ә -ә ,  бағана 

мен берген хат екен ғой/(С ланов).

Ә-ә,  білдім,  білдім,  білдім!(Мұқанов).

4)  Біреуді  өзіне  қарату  мақсаты мен  қөлда- 

ныяатын  қаратпа сөз м ағы насы нда да жұмсала- 

ды.  - Келін, 

ә ,  

келін! - деді ол шамды тұтатқасын 

(Мұқанөв).

5) Ә! өдағайы сөйлем соңында келгенде, әдетте 

сұрау мағы насы нда жұмсалады. Менде тығылып 



жатқан  сұмдық  бар  екен!Б ү л  қалай,  э ? (Еруба- 

ев).  Сендер ғой елден ай сайынхат алып тұрсың- 



дар, ә?(Әбішев).


Кейде сөйлем соңында кездесетінә!  одағай- 

ыны ң бойында сұрау м ағы насы мен  қатар,  әжуа, 

мысқыл реңкі де байқалады.  Өзің мені әдейі ж ал- 

ғы з жібергің келіп,  естімейсің  де,  енді келіп өкпе 

айт қан боласың,ә?! Әй,  кусың-ау! (Әбіш ев).  Осы 

сен кусың-ау деймін, Асқар, ә ?(М ұқанов).

М ұндай  көп  мәнді  қасиет тұрм ы с-салт ода- 

ғайлары нда ж оқ. Ал,  императивтік одағайларда 

көп мәнділік сирек кездеседі.  Көп  мәнді  одағай- 

ларды ң бойында да жоғарыда көрсетілген  қыру- 

ар  көп мәндері сол одағайлардың өзінен  ш ы ғы п 

оты рған ж оқ,  олар бұл қасиетке сөйлемдегі  кон- 

текст,  сөйлеу тіліндегі ситуация және  интонация 

арқы лы   ие  болып  отыр.  К онтекстің,  ситуация- 

ны ң  ж әне  белгілі  бір  ж ағдайда  и н тон ац и ян ы ң  

қаты сты ғы   болмаса, одағайлар көп  мәнді сипа- 

тынан айрылар еді.  Сондықтан одағайлардың се- 

м ан тикалы қ сипаты н ашуда,  м әнін айқы ндауда 

контекстің, ситуацияның, интонацияньщ сөйлем- 

дегі тұрғы сы ны ң (орнының) атқаратын мәні зор.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1027   1028   1029   1030   1031   1032   1033   1034   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет