Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


1 0 .1 .  Ш Ы Л А У Д Ы Ң   Т Ү Р Л Е Р І



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1001/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   997   998   999   1000   1001   1002   1003   1004   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
557

1 0 .1 .  Ш Ы Л А У Д Ы Ң   Т Ү Р Л Е Р І

Ш ылау сөздер білдіретін әр түрлі  граммати- 

калық мағыналары мен сөйлемде атқаратын қыз- 

метіне  қарай  үш  топқа  бөлінеді.  Олар: ж алғау- 

лықтар,  септеуліктер, демеуліктер.

10.1.1. Жалғаулықтар

Қазіргі  қазақ тіліндегі  ж алғаулы қтар  -  лек- 

си калы қ  м ағы насы   ж оқ,  сөз  бен  сөзді,  сөйлем 

мен сөйлемді әр түрлі ыңғайда (мағыналық қаты- 

наста)  салаластыра  байланы сты раты н  сөздер. 

Мысалы:  Наданның  түсінгені  көп  пен  дүрмек 

(Абай).  Қүлактан  кіріп  бойды  алар,  Жақсы  ән 

м ен  тәт ті күй (Абай).  Қадірдің  киім і ж үқа,  әрі 

денсаулығы  да  мықты  емес  (М ұқанов).  Әй,  ол 

жеңер сені, себебі келешек онікі ғой (Сонда).  Бер- 

ілген  мысалдардағы  пен,  м ен  ж алғаулы қтары  

сөз  бен  сөзді  ы ңғайласты қ  мәнде  байланы сты- 

ры п  т ұ р ,ә р і,  себебіж алғаулы қтары   сөйлем  мен 

сойлемді  ы ңғайласты қ  ж әне  себеп-салдарлы қ 

мәнде салаластыра байланыстырып тұр. Жалғау- 

лы қтар  сойлем нің  біры ңғай  мүш елерінің  жэне 

салалас құрмалас сойлемнің сыңарларын әр түрлі 

м ағы налы қ  қаты наста байланыстырады.  Осын- 

дай мағы налы қ қатынастармен байланысты олар 

бірнеше топтарға болінеді:

1.  Ы ңғайласты қ  жалғаулықтар:  м ен  (бен, 

пен),  ж әне,  да,  де,  та,  те,  әрі.

2.  Қарсы лы қты   жалғаулы қтар:  бірақ,  алай- 

да,  дегенм ен, әйтпесе, сонда да, әйткенмен.

3.  Талғаулы қты  жалғаулықтар: әлде,  біресе, 

не,  н ем есе,  болм аса,  я,  яки,  кейде.

4.  Себептік  жалғаулықтар:  себебі,  ойткені, 

неге десең.

5.  С ебеп-салдарлы қ жалғаулықтар: сондық- 

тан,  сол себепті,  себебі,  ойткені.

6.  Ш арттық жалғаулықтар: егер, егерде, онда.

10.1.1.1.  Ы ңғайластық жалғаулықтар

Ж алғаулы қты ң  бұл  тобына  м ен  (бен,  пен), 



жэне, да, де, та, те, әрі шылаулары жатады. Ыңғай- 

ласты қ жалғаулықтар бірыңғай  салаласа байла- 

нысатын  сойлем  мен тең дэрежедегі создер,  соз 

тіркестерін  байланыстырып,  ыңғайластық қаты- 

насты білдіреді.

а) 


мен,  бен,  пен,  менен,  бенен,  пенен жалғау- 

л ы қтары   әр  түрлі  сөз  тап тары н ан   ж асалған  

сөйлемнің бірыңғай  мүшелерін байланыстырады.

С ойлем нің  біры ңғай  мүшелері  есім  создер, 

қимыл  атаулары,  заттанған  создер  болып  келе

береді.  Б алаға тең көрінер бай м ен кедей (Торай- 

ғы ров).  Байлық қанағат пен е«6ел;те(Алтынса- 

рин) деген  сойлемдердегі м ен,  пен ж алғаулы ғы 

біры ңғай  зат есімдерді  (бай  мен  кедей,  қан ағат 

пен еңбек)  ыңғайластыра байланыстырып тұр.

Создер, соз тіркесш е// шылауы арқылы бай- 

ланы сқанда,  жалғау соңғы   сы ңары на ж алғана- 

ды.  Семізі м ен сүлуын,  жорғасы м ен жортқасын 

ноқталап...  (Эуезов)  деген  сойлемдегі  м ен  шы- 

лауы  байланы сты ры п  тұрған семізі,  сұлуын та- 

быс септігінде тұрғаны мен, жалғауды соңғы  сы- 

ңар қабылдаған.

ә)  Ж э   н  е  ж алғаулы қ  шылауы  бір  тұлғада 

есім создер мен етістіктерді ыңғайластыра байла- 

ныстырады.  Сені  ойда  орыс,  қырда  қазақ  түгел 

біледіжәне сыйлайды  (Әуезов).  Бүл жиында  Ыз- 

ғүтты,  Жақып  сияқты  үлкендер  және  баладан 

Қүдайберді, Абай бар (Сонда) деген  мысалдардағы 

.жшежалғаулығы бірыңғай создерді даралап, атап 

байланыстырған.

Ж ә  н еж алғаулы ғы   салаласа байланысатын 

құрмалас сөйлемдердің сыңарларын  бір-бірімен 

ы ңғайласты ра  байланыстырады.  Қонақ  язж ән е 

өздерінің қүрбылары ғой (Мүсірепов). Сіздің қолы- 

ңыз  босай  қоймас  және  босағанмен  бүл  жүмыс 

сізге ауыр т иер(Э бішев).

Ж ә  н еж алғаулы ғы  жай сойлемдерді құрма- 

ластыруда оте сирек қолданылады,  ал  құрмалас 

сойлемдердің құрамының сыңарларының м ағы - 

налық  қаты настары  ж ағы н ан   озара  бір-біріне 

жақын болып келеді жэне ондағы айтылған ойды 

толы қты ра,  айқы ндай түседі. Бүл биенің күлыны 



да өзіне тартқан бурыл болады және бүл бие ерте 

қүлындайды (Әуезов).

б) 


Ә р  і  ж алғаулы ғы   зат,  құбылыс,  қим ы л- 

дың  әр  түрлі  қасиеттерін  сапасы н  білдіретін 

сөздерді ыңғайластыра байланыстырады,ә/?/оған 

даралау, ерекшелік мағынасын береді. Қазақ тілі 

әрі бай, әрі көркем  тіл (Әуезов) деген  мысалдағы 

әрі жалғаулығы есім создердің сапасын білдіретін 

сөздерді  ы ңғайласты ра  байланы стырып  және 

оларға ерекшелік, даралық мағына үстеп тұр.



Ә  р   і  ж алғаулы ғы   баяндауыш   қызметінде 

жұмсалған создерді байланыстырғанда,  қимыл- 

дың бір затқа тән екендігін  білдіреді.Жатақтың 

бала-шағалары  мен  кэрі-қүртаңдары  эдемі  ат 

мінген  жігітке  әрі  таңданып, 

әрі  жатсырап 



қарайды (М үсірепов).  М ұндаәрі шылауы байла- 

ны сты ры п  тұр ған   таңдану,  ж атсы рып  қарау 

қимыл іс-әрекеттері бала-шағаға, кэрі-құртаңдар- 

ға тән  екендігін  білдірген. 

/



558

МОРФОЛОГИЯ



Ә  р  і  ж алғаулы ғы   біры ңғай  сөздердің  ал- 

дыңда қайталанып, қолданылып отырса, онда сол 

затқа,  сапа,  қим ы лға ерекш е  мән  беріп,  ы ң ғай - 

ласты ра  байланыстырады.  М ысалы,  “ Сата ма, 



сатпай ма,  оны өзі біледі” дегенге Боздак би тағы 

да түсіне алмай, әрі  көтеріліп, әрі  күрмеліп ка- 

лып еді (М үсірепов).

Ә р  і шылауы  салаласа байланы сқан  құрма- 

лас сөйлемдерді ыңғайластыра байланыстырады. 



Жас көңіл тың жер тәрізді,  не ексең,  сол шығады, 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   997   998   999   1000   1001   1002   1003   1004   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет