«Қазіргі заманғы білім беруді дамыту тенденциялары: даму бағыттары, тәжірибе, мәселелер» атты



жүктеу 10.2 Mb.
Pdf просмотр
бет86/92
Дата09.02.2017
өлшемі10.2 Mb.
1   ...   82   83   84   85   86   87   88   89   ...   92

Қолданылған әдебиеттер. 

1.

 

«Өзін-өзі  тану»  пәні  бойынша  жалпыға  міндетті  мемлекеттік  стандарты.-  Алматы: 



«Бөбек» ҰҒПББСО, 2006. – 75 бет. 

1.

 



Өзін-өзі тану терминдерінің түсіндірме сөздігі. “Бөбек” ҰҒПББСО, 2006 ж. 

2.

 



ҚР  бәсекеге  барынша  қабілетті  50  елдің  қатарына  кіру  стратегиясы.  –  Қарағанды 

2006ж. 


4. 

«Біз мектепке барамыз» (5-6 жас) балаларды тәрбиелеу мен оқыту бағдарлама 

– 

Астана 2009ж. 



 

 


689 

 

БАЛАБАҚШАДАҒЫ ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҚТАРЫН ӨТКІЗУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ



 

Тусупбаева С.Ж., Джангильдинова К.Х. 

«Қуаныш» балабақшасы КМҚК. 

 

 



Жаңа  қоғамға  жаңа  ұрпақ  тәрбиелеу  мақсатында  жастарға  білім  беру  жүйесі 

реформаланды.  Солардың  бірі  –  адамзат  қоғамы  тарихында  қарым-қатынас  құралы  міндетін 

өтеп келе жатқан, ғылым-білімді үйрену негізі – тілдерді меңгерту, мемлекеттік мәртебе алған 

қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейту. Өйткені кешегі мен бүгінді танып, білу құралы – тіл.  

Бүгінгі  бала  –  ертеңгі  еңбек  етуші,  тұтынушы,  инновациялық  технологиялар  мен 

менеджменттік басқарудың алып барушысы. Балабақшадағы оқу-тәрбие жұмыстарының басты 

мақсаттарының бірі – баланың тілін ұстартып, жақсы сөйлей білуге үйрете отырып, оның ой-

өрісін дамыту. Бала тілді ертерек меңгере бастаса, оның келешегі жеңілрек болатыны мәлім. 

Балабақшадағы қазақ балаларымен қатар өзге ұлттың балалары да мемлекеттік тілде сөйлеп, 

қазақ тілінің қыр-сырын танып білуде. 

Басқа  ұлтты  мектепке  дейінгі  балаларды  2-ші  тілге  оқытуы  –  тілдік  орта  жоқтығы  бар 

күрделі үрдіс. Біздің мақсатымыз – балаларға мемлекеттік тіл –осы елдің өзіндік белгісі болып 

табылатындығын ұғындыру, қазақ тіліне деген өзіндік қызығушылығын ояту.  

Қазіргі  заманғы  қоғам  өсіп  келе  жатқан  ұрпақтың  алдына  биік  талаптарды  көздейді: 

мектеп қабырғасынан шыққан түлектер 3 тілде еркін түрде сөйлеу керек: қазақ /мемлекеттік/, 

орыс  /ұлтаралық/,  ағылшын  /халықаралық/.  Сөзсіз  жаңа  кезеңде  қызмет  атқаратын  ұстаз  да 

қазақ  пен  орыс  тілдерінде  еркін  түрде  сөйлеу  қажеттілігі  мәлім.  Осы  себебтен,  балабақша 

қабырғасында қызмет атқаратын қазақ тілі мұғалімі бүлдіршіннің қасында жүретін тіл әлеміне 

өзіндік жолсерігі рөлін орындайды. Мұғалім мектепке дейінгі балаға қазақ тілдің әсемдігі мен 

поэзиясын сезініп көруге көмектесуі керек. 

Мектепке дейінгі балалар мектеп табалдырығын берік, мықты білімдерімен аттауы үшін 

уақыт  керек.  Бірақ,  ол  уақыттың  жетпейтіні  де  белгілі.  Қазіргі  заманғы  мұғалімнің  басты 

маңызды мүмкіндігі бар – бағдарлама, әдіс-тәсілдерді таңдап, өзіңе қажетті дұрыс бағыт табуы. 

Ол  барлық  альтернативтік  бағдарламалар  мен  жаңа  технологияларды  мұқият  зерттеп,  қазақ 

тілін оқытуында алға басу /озық,  тереңдете/ модульдік технологиясында тоқтау керек. Яғни, 

озық,  тереңдете  оқыту  технологиясы  –  балабақшада  қазақ  тілін  оқыту  бойынша  қолданатын 

бағдарламалық материалды ең саналы оқитын шарасы. Тек ғана озық, тереңдете оқыту әдісінде 

уақыттың қажетті резервін табуға болады. Алға басу технологиясы бойынша оқыту жүйрік, тез 

қарқында және қызықты өту керек. Өйткені ой-өрістік іс-әрекеттің дамуына жаратымды әсер 

көрсетеді.  

Қазақ  тілін  оқыту  үрдісінде  дифференциалдық  шығармашылық  тапсырмаларға  үлкен 

назар  аударылады.  Олар  балалардың  белсенді  дербестік  ойлау  қабілетін  дамуына  қажетті. 

Мектепке дейінгі балалардың балалық шағы ерекшеліктерін алдын-ала ескеріп – олардың тез 

шаршағандығын,  жалықпауын,  қозғалыс  және  эмоционалдық  тиянақсыздығын  –  сабақ 

барысында  іс-әрекеттің  түрлерін  жиі  айырбастап,  сабақтың  белгіленген  мөлшерден  аспауын 

қадағалап  отыруы  жөн.  Ол  үшін  әртүрлі  тапсырмаларды    орындау  қажет:  ребус, 

сөзжұмбақтарды  шешу;  «Танысу»,  «Дүкенде»,  т.б.  тақырыптарға  қарай  сұқбаттарға  үйрету; 

сабақ соңында сурет салу;   буындардан сөз құру, дауысты дыбыстарды танып, оларды дауыссыз 

дыбыстардан  айыру,  әріп  пен  дыбыстың  айырмашылығын  білу,  геометриялық  пішіндер  мен 

түстерді танып айту; реттік, кері, тұра санауларды білу; тақпақ, өлеңдер, жаңылтпаштарды таза 

айту дағдылары. 

Ойын  – мектепке дейінгі  баланың іс-әрекетінің негізгі  түр  мен маңызды әдісі. Ойынды 

сүйемелдеу  факторлары  –  қызығушылық,  әуестік,  қуаныш  сезімдері  –  оқыту  процессін 

жеңілдетеді. Бұл себебке қарай, оқыту процессінде ойынды күрделіндіру барысында жүйелік, 



690 

 

жеңілдік,  көрнекілік  принциптерін  сақтауы  қажет.  Рөльдерді  таратуы  бар  ертегілерге  ойнау 



балаларда  әрдайым  табыстық  табады.  Балалар  қанағаттанып  ертегілік  кейіпкерлерді, 

айуанаттар  мен  құстарды  бейнелеп,  өздерінің  шағын  мәтіндерін  жаттап,  ертегілер  бойынша 

қойылған  театрализацияға  белсенді  қатысады.  «Отбасы»,  «Балабақша»,  «Емхана», 

«Шаштаразы»,  «Дүкен»,  «Қонақтар үшін дастархан жаямыз»,  «Кеме»  атты сюжеттік-рольдік 

ойындар барысында балалар қоршаған әлемнен алған таныс бейнелерді көрсетіп, орындайды. 

Бұл  мақсатта  қимылды  /  «Күміс  алу»,  «Тақия  тастамақ»,  «Орамал»,  т.б./,  дидактикалық  / 

«Лото», «Лабиринт», «Домино», «Саңырау телефон», «Артық сан», «Оң жақта не бар, сол жақта 

не  бар?»,  «Түстер»,  «Геометриялық  пішіндер»,  «Мына  заттарды  бір  сөзбен  ата»,  сөздік 

«Ассоциациялар», «Не жүзеді, не батады»,  «Не артық?», «Жеке-көпше», «Ұшады-ұшпайды», 

«Аудармашы» т.б./ ойындары кең қолданады. 

Балабақшада  қазақ  тілі  дамуы  тек  ғана  қазақ  тілі  сабақтарында  өткізілмей,  режимдік 

сәттердің  барысында  /тамақтану,  жуыну,  шынығу,  еңбектену,  серуендер/  үлкендер  мен 

балалармен қарым-қатынасы процессінде, тәрбиешінің басқа сабақтарында бекіту жұмысы өту 

керек.  Балалар  әртүрлі  ертеңгіліктерге,  ойын-сауықтарға  қатысып,  өлең  айтып,  тақпақтарын 

оқиды,  қазақ  тілінде  қысқаша  сахна-бейнелерді  көрсетеді,  қазақ  халқының  ұлттық 

аспаптарымен танысып /жетіген, домбыра, қобыз, асатаяқ, дауылпаз/, олардың үндерін айыруға 

үйренеді.  Қазақ  тілін  меңгеру  процесін  белсендіру  мақсатында  мұғалім  мен  тәрбиешінің, 

мұғалім мен МҰ қабырғасында қызмет атқаратын басқа мамандар арасында өзара әрекет болуы 

жөн. 

Оқытудың  гуманизация  үрдісі  сабақта  қолданатын  оқу  жұмысын  ұйымдастыруының 



иілмелі  формаларын  ізденісін,  ойлау  стереотиптерін  меңгеруін  алдын-ала  болжайды.  Бұндай 

формалардың бірі – шағын топтарда жұмыс істеу. Шағын топта құрылған комфорттық жағдай 

балалардың белсендігін жоғарылатады, ал мұғалім ше өз жұмысының тиімділігі мен әр баланың 

және де өзіндік кемшіліктерін көрнекі көріп, оларды жүйелеп жояды.   

Әр  шетел  тілге  оқыту  барысында  коммуникативтік  келісім  басты  болып  белгіленеді. 

Бұнда  қарым-қатынасты  қамтамасыз  ету  үшін  сөйлеу  іс-әрекетінің  4  түрін  меңгеру  керек  – 

аудирование,  сөйлеу,  оқу,  жазу.  Әрине,  6  жастағы  балалар  үшін  аудирование,  сөйлеу,  оқу 

жарамды.  Яғни,  әр  оқу  өлшемі,  дыбыс  әлде  әріп,  сөз  әлде  грамматикалық  модель  болсын, 

баланың құлағымен естіліп, тілмен айтылып, оқылып, сана сезіммен түсінулуі қажет. Қазақ тілі 

мұғалімінің жұмысындағы ең басты мақсаты – мектепке дейінгі баланы қазақ алфавитіне тән 

дыбыс, әріптерін дұрыс айту, әріптерді тану, орыс алфавитіндегі әріптерімен бірге оларды оқып 

білу.    Белсенді  меңгеру  сөздердің  тізімінде зат  есімдерімен  бірге  сын  есімдері,  сан  есімдері, 

есімдіктер мен етістіктер болуы керек. Олар балаға өз ой-пікірін жеткізуге, бітіруге көмектеседі. 

6-7  жастағы  балалар  грамматикалық  ережелерді  білмесе  де,  бірақ  қашан  оны  қолданатынын 

біледі. Бұнда фабульдік мәтіндермен жұмыс істеуді апаруға болады, яғни фабульдік мәтіндерде 

таныс  сөздерімен  қатар  бейтаныс  сөздер  жүреді.  Олардың  мағынасын  балалар  өз  күшімен 

түсініп әлде мұғалімнің көмегімен меңгереді. 

Мектепке  дейінгі  баланың  психологиялық  ерекшеліктері  мен  оның  көрнекі-бейнелік 

ойлау  қабілетін  ескеріп,  педагогтар  баланы  халық  педагогиканың  қайнар  көзіне  қатыстыру 

керек – салт-дәстүрлерімен сахналау арқылы таныстырып, олардың қойылуында ауызша халық 

шығармашылығын  кең  пайдалану  жөн  /мақал-мәтелдер,  жұмбақтар,  ырымдар;  Құрманғазы, 

Тәттімбет, Дина Нұрпейісова сияқты ұлы сазгерлердің күйлерін тыңдау/.                 Педагог 

алдымен  өз  жұмысын  дұрыс  жоспарлап,  бағыттаса,  бұндай  жан-жақты  ұйымдастыру  тілдік 

ортаға «батудың» себебшісі болып, мектепке дейінгі балалардың қазақ тіліне оқыту процессінің 

тиімділігін жоғарылатады. Және де 6 жастағы бала үшін тіл меңгеруі – еңбекшілдік, жігердің 

байсалды  сынауы  болып  шығады.  Ал  бұл  қасиеттер  балада  тек  ғана  жаңа-жаңа  салынады. 

Сондықтан  мектепке  дейінгі  бала  педагогтардың  психологиялық  қолдауы  мен  көмегінде 

мұқтаж  болады.  Бала  қателік  жасаса  да,  одан  қорықпай,  саспай,  қайтадан  сұрап,  қайталауға 

үйрету және тәрбиелеу керек.  


691 

 

«Оқу  инемен  құдық  қазғандай»  деген  мақал-мақалдың  түбінде  бала  болмысын 



қалыптастырар өмірлік оқу да жатыр. Тәрбие берудің ауқымы білім берумен ғана шектелмей, 

оған ата-ананың да ат салысуын ауадай қажет ететінін ұққанымыз абзал.  

Тіл – ұлт мәдениетінің қайнар көзі. Сондықтан, тіл дәрежесін өзіміз көтермесек, басқа ұлт 

қайтсін. Қазақ тілі кеңістігінің кеңеюі, сөзсіз. Жыл сайын балаларын қазақ тілді балабақша мен 

мектепке беруге ниет білдіруші орыстілді отбасылар /орыс тілді қазақтарды қоса алғанда/ саны 

артуда. Ендігі түйткіл сол әлеуметтік сұранысты қанағаттандыратын қазақ тілді балабақшаның 

жетіспеуінде болып тұр.   

Бүгінгі  таңдағы  тағы  бір  өзекті  мәселе  –  кадр  мәселесі.  Бұрынғы  даярланған  мамандар 

балабақша жүйесінің құлдырауы жылдарында басқа салаларға сіңіп кетті. Қайтадан қолға алына 

бастаған іс соншама баянды болмай тұр. Себебі балабақша мамандарының жалақысы да бұл 

салаға  қызығушылық  тудырмайды.  Балабақша  педагогының  әлеуметтік  және  экономикалық 

мәртебесі ең болмағанда мектеп мұғалімімен теңелмейінше, бюджеттік сала қызметкері ретінде 

оның ролі арттырылмайынша тәрбиеші-педагог даярлығын қоғамдық сұранысқа сай ету  ету 

проблемалық сипатын сақтайды. Бұл тек қажеттілік емес, тұлға тәрбиесінің қажетті заңдылығы. 



 

Қолданылған әдебиеттер тізімі: 

 

1.

 



ҚР мемлекттік жалпы білім беру стандарты.  

2.

 



«Балбөбек» бағдарламасы. Алматы. 2000 жыл. 

3.

 



Р. Мәженқызы, Ү. Сәдуақасова, Ж. Бейсенбина. «Сауат ашу», әдістемелік нұсқау. 

Алматы. 2003 жыл. 

4.

 

Б.Б. Баймұратова, З.Д. Еденбаева. «Изучаем казахский язык». 5-6 жастағы балалар 



үшін. Әдістемелік нұсқау. Алматы. 2005жыл. 

5.

 



А. Бакраденова, Б. Баймұратова. «Орыс тілінде жұмыс істейтін балабақшада қазақ 

тілін оқыту методикасы». Алматы. 1992 жыл. 

6.

 

Н.Ақбай. «Кел, балалар, ойнайық». Балалар кітапханасы.Алматы. 2006 жыл. 



7.

 

М.С.  Сәтімбекова,  Ф.Н.  Жұмабекова,  Ә.С.  Әмірова  «Отбасында  және 



балабақшада  баланы  мектепке  дайындау  бағдарламасы».  Ата-аналар  кітапханасы.  Алматы. 

2000 жыл. 

8.

 

Р.Ү. Тебай. «Мектепке дейінгі балаларға қазақ тілін тереңдете оқыту». Қарағанды. 



2003 жыл  

 

 



ДОМБЫРА КӨНЕ АСПАП ЖӘНЕ ОЛ ҚАЗАҚПЕН КІНДІКТЕС ҰЛЫСТАРДЫҢ 

БӘРІНЕ ОРТАҚ МҮЛІК  

 

Айтжанова Ардақ Руслановна 



Нуртаева Жансая Каиржановна 

№1 өнер мектебі 

 

 

Домбыра - қазақ халқының өте ерте және кең тараған, нағыз табиғи ұлттық музыкалық 



аспабы. Көне Шумер тілінен аударғанда «кішкене садақ» деген мағына береді. Алматы облысы, 

Жамбыл ауданы аумағынан  шамамен 2,5 ғасыр бұрын табылған таста қашалған суреті мен 16 

ғасыр  бұрын  Мысыр  еліндегі  Нахт  қабіріне  салынған  пішінінен  еш  өзгермеген.  Қос  ішекті 

шертіп ойнайтын музыкалық аспап ішекті, шертпелі аспаптар тобына жатады.Аспап әр түрлі 

үлгіде тұтас ағаштан ойылып жасалады. Тоғыз, он бір, он төрт, жиырма төрт пернесі болады. 

Күй арнайы құлақтарымен келтіріледі. Аспап үні қоңыр, құлаққа жағымды әрі жұмсақ болып 

келеді. 


692 

 

Домбыра - сан ғасырлардан бері сырын сақтаған, қазақ даласында кеңінен танымал аспап. 



Дегенмен домбыра әр аймақта әр түрлі болып келеді. Солтүстік, орталық, оңтүстік аймақтарда 

домбыра  көлемі  шағын,  жеті-тоғыз  пернелі  болса,  Батыс  Қазақстан  аумағында  кездесетін 

домбыра  шанағы  жұмыр,  мойны  ұзын,  он  екі,  он  төрт  пернелі  болып  келеді.Домбыра 

аспабының  негізгі  екі  түріне  байланысты  аспапта  күй  орындаудың  екі  түрі  «төкпе»  мен 

«шертпе»  қағыстары  қалыптасқан.  Сазды  күйлер  Арқа  өңірінде,  ал  төкпе  күйлер  батыс 

аймақтарда кең таралған.Домбыра шертудің «сұқпа» (сұқ және орта саусақпен шертіп ойнау), 

«жап  тақымта»  (ішекті  бос  күйінде  қағып,  пернені  басып  отыру),  «іліп-қақпай»  (ішекті  іліп 

қағу), «теріс қақпай» (жоғары-төмен) деп аталатын түрлері бар. 

Шанағы  жалпақ  домбыраның  бірнеше  нұсқасы  кең  тараған.  Егер  батыс  аудандардағы 

домбыраларға 12—14 перне тағылса, ал шанағы жалпақ домбыраға не бары 7—8 ғана перне 

байланған.  Перне  санын  арттыру  процесі  өте  баяу  жүрді  және  оның  өзі  орындалатын 

репертуарға тікелей байланысты еді. Әдетте, жаңа перне онымен алғаш орындалатын күйдің 

атымен аталынды. Пернелердің бірі домбырада  «Түрікпен күйін» орындағанда байланды да, 

«Түрікпен  пернесі»  деп  аталды.  Бейтарап  терция  интервалын  беретін  басқа  бір  перне 

Қазақстанның батыс аудандарында «Сарыарқа пернесі» деп аталады.Аңыз-ертегілердің бірінде 

аспаптағы жоғарғы тиектің қалай пайда болғаны жайында айтылады. Жаумен шайқасып, одан 

соң  алыс  сапар  шегіп  әбден  қалжырап  келе  жатқан  батыр  жолшыбай  демалуға  аялдайды. 

Сайдың  ішіндегі  саялы  жерде  жайғасып  отырған  соң  талдан  бір  шыбық  кесіп  алады,  оған 

жылқының қылын керіп байлайды да, дыбыс шығармақ болып көреді. Бірақ қолдан жасаған 

тым жұпыны аспаптан ешқандай үн шығатын емес, тым-тырыс, меңіреу күйінде қала береді. 

Батыр оны жанына тастай салады да, өзі  қисайып жатып ұйықтап кетеді.  Ол жанындағы өзі 

жасаған  аспаптан  шығып  жатқан  дауыстан  оянады.  Қолына  алып  қараған  батыр  аспаптың 

мойын  тұсынан титтей  ағаш  тиекті көреді,  оны  әлдебіреу  ішектің  астынан  келтіріп  орнатып 

қойған екен. Батыр: «Е, бұл шайтанның ісі болды ғой»,— деп ойлайды. Бәлкім содан бері қалған 

сөз болса керек, халық арасында жоғарғы тиекті «шайтан тиек» деп атайды. Ішекті жылқының 

қылынан тағу, жоғарғы тиектің болмауы көне аспаптарға тән сипат. 

Қазақтың  домбырасы  түркі-монғол  (арғы  атасы  –  ғұн)  мәдениетінің  меншігі,  тамыры 

тарихқа  терең  жайылған,  байырғы  аспап.  С.Өтеғалиева  Орталық  Азиядағы  танбуртекті 

аспаптарды үш топқа бөледі: Сібір-Алтайлық, Ортаазиялық, Таяушығыстық. Осы тұжырыммен 

қарасақ біздің шертпелі аспаптарымызды да шартты түрде үшке бөлуге болады. Формасы мен 

дауыс бояу жағынан айырмашылықтары бар аспаптың бұрыннан келе жатқан белгілі үш түрі 

бар,  әрбір  өлкенің  күй  өнері  әртүрлі  орындаушылық  мектеп  құрап  отырғанына  сәйкес 

аспаптарының да тұрқы (формасы) жағынан өзгешелігі бар. Арқа, Жетісу, Қаратау өңірлерінде 

кең  тараған  домбыраның    тұрқы  қысқа,  мойыны  жуантық,  шанағы  бұрышталып  шабылады. 

Жалпы көпшілік қаталықтан қалақ домбыра деп айдарлап кеткен бұл аспаптың көне түбірлік 

аталуы – қыпшақ домбырасы болуы мүмкін , бұл шертпе күй тартуға қолайлы тоғыз пернелі 

аспап.  Қазақстанның  батыс  өлкесі  мен  Сыр  бойында  тараған  мойыны  ұзын,  алмұрт  пішінді 

домбыраның көне түбірлік аталуы — оғыз домбырасы деген ұйғарымға жақын, он екі пернесі 

бар, негізінен төкпе күйлер тартылады. Домбыраның бірінші байланатын пердесінің оғыз перде 

(соль диез) аталуы тегін емес, шабылуы да дутар аспабына ұқсас. Қазақстанның шығыс өңірінде 

кең тараған домбыра – алтай домбырасы деп түбірленеді, ол үш ішекті, жеті пернелі, көбінесе 

желдірме  екпінді шертпе күйлер тартуға ылайықталған. Аспаптың бұл нұсқасы мұңғұл тектес 

ұлттардың  арасына  кең  тараған  топшурға  келіңкірейді,  үні  де  көмей  (хоомэй)  мәдениетіне 

жуық. Осы аталған домбыралар қазақтың аймақтық күй мектептерінің айқындауышы десе де 

болғандай,  әрбір  түріне  ылайық  жинақталған  күй  қоры  да  мұны  растайды.  Бұл  атаулардың 


693 

 

тарихи  негізі  болғанмен  домбыраның  біртұтас  аталуы  көп  қисынды,  біз  аспаптың  туыстас 



халықтармен  бірге  жасасқан  табиғаты  мен  сипатына  қарай  әрі  қазақы  күйшілік  мектептерін 

нақтылау  мақсатын  көздейміз  және  домбыраның  осылайша  шартты  түрде  бөлінуін 

С.Өтеғалиеваның  зерттеуіне  сүйене  келтіріп  отырмыз.Домбыра  атауларының  бұлай  бөлінуі 

қазіргі құлаққа түрпідей тимес үшін түсіндірме бере кеткен жақсы. Шындағында, домбыра тек 

қана  қазақтың  ғана  аспабы  емес,  оның  басқа  ұлыстар  мен  ұлттарға  да  ортақтығы  жоғарыда 

айтылды. Ә.Мұхамбетова күйдің стилінің туындауы арқылы домбыра аспабының қазақ ұлтын 

құраған  басқа  ұлыстарға  тәніктігін  дәлелдейді,  яғни  домбыра  аспабының  құрылысы  мен  үн 

шығару  мүмкіндігі  қазақпен  туыс  халықтардың  бәріне  ортақ.  Түріктің  кіндігінен  тараған 

миллеттің қазір үш түрлі сөйлейтін тілдік диалектісі бар: қыпшақ тіліндегілер – қазақ, ноғай, 

қарақалпақ, татар, башқұрт; алтай тіліндегілер–қырғыз, хақас, алтай, бурят; оғыз тіліндегілер – 

түркімен, өзбек, ұйғыр, әзірбайжан, көк оғыз (гагауз), осман түріктері. Осылардың бәрінде арғы 

атасы  домбырамен  тектес  төл  аспаптары  бар.  Аспаптардың  шығу  тегіне  байланысты  кейбір 

зерттеулерде  олардың  жоралық  (ритуалдық)  қызметі  туралы  айтылады.  Мысалы,  ұрмалы 

аспаптар ерте заманда жер ана мен көктің жыныстық қатынасын бейнелейтінін, барабанды соғу 

арқылы  жаратушыдан  жаңбырдың  мол  болуы  мен  астықтың  берекелі  болуын  сұрайтынын 

Е.В.Васильченко  жазады.  Мұны  айтпағанның  өзінде  көне  түркілердің  «Екі  негіз»  (Iki  jyltys) 

атты дуалистік философиялық нанымы бар екенін білеміз. Мұнда әлем аталық пен аналықтан 

тұрады  деген  сенім  бар,  аталықтың  көктегі  символы  –күн,  аналықтыкі  –ай.  Оның  жердегі 

символдары –аталықта –жер, аналықта–су. Бұлардың үстіндегі бақылаушы –тау тұрады деген 

ұғым  қалыптасқан.  Домбыраның  екі  шекті  болуы  да  содан  шығады,  яғни  үстіңгісі  аталық, 

астыңғысы аналық. Орыстарға көшпелілерден енген балалайканың да әуелде екі шекті болғаны 

белгілі.  Үш  шекті  болуы  христиан  дінінің  кіруіне  байланысты  туындады,  «қасиетті  үштік» 

(қасиетті әкей мен оның ұлы және киелі рух) түсінігі орыстармен бірге қазақтарда да болды. 

Біздің несторлық христиан дінінде болған кезеңіміздің ескерткіші–үш шекті шертер мен Алтай 

домбырасы.  Алтайды  мекендеген  қазақ  тайпаларының  бір  кезде  осы  діннің  ықпалында 

болғанын  айтпағанның  өзінде  қытай  мәдениетінің  триграммалық  таңбасының  (багуа–

қытайдың  дыбыстық кодтар  системасы)  да  өзінше  ізі  болды.  Балалайка  мен  Арқаның  тұмар 

домбырасының тұрықтары үш бұрышты болуы да осы тақылеттес діни себептерден туындауы 

әбден ықтимал. 

Ән, жыр айтуға арналған домбыраның пернелері 8 – 9, әрі кеткенде 14 – 15-ке жетсе, күй 

домбырасына 20-дан астам перне тағылады. Олардың құлақ бұрауы да қажетіне қарай (кварта, 

квинта)  өзгертіледі.  Домбыра,  негізінен,  екі  ішекті  және  кейде  үш  ішекті  болып  келеді. 

Домбыра тартуда қағыстардың түрлері өте көп. Мысалы, «сермеп ойнау», «іліп қағу», «шертіп 

ойнау», т.б. Қазіргі кезде домбыраның 20-дан астам түрлері бар. Домбыра құрылысы бірнеше 

бөліктен  тұрады:  басы,  құлақтары,  пернелер,  мойын,  шанақ,  бетқақпақ,  ілгек  және  ішектер. 

Сондай-ақ, оның көптеген қосымша бөлшектері бар (тиек, кемер ағаш, тұжым ағаш, бастырма, 

ойық,  қалқа,  түйме,  өрнек,  желкелік).  Домбыра  тиегі  үш  түрлі  болады  (шайтан  тиек,  негізгі 

тиек, табалдырық тиек). 

Домбыра  дыбыс  өткізгіштігі  жоғары  қарағай,  дыбыс  жаңғырту  қасиеті  бар  тұт,  қатты 

жынысты үйеңкі, емен секілді киелі ағаштардан, негізінен, екі түрлі әдіспен – құралып немесе 

ойылып  (шауып)  жасалады.  Құрама  домбыралардың  шанағы  жұқа  тілшелерден  құралып 

жасалса,  бітеу  домбыра  тұтас  ағаштан  ойылады.Домбыра  аспабы  халықтық  кәсіби  өнердің 

туып-қалыптасуына, өркендеуіне негіз болған. Байжігіт, Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, 

Сейтек, Қазанғап, Сүгір, Тоқа, т.б. даңқты күйшілердің төкпе, шертпе күй дәстүрлерінің тууы, 

дамуы осы Домбыра аспабымен тікелей байланысты. Олардың дәстүрін, мұрасын бүгінгі күнге 


694 

 

жеткізген Дина Нұрпейісова, Ә. Хасенов, Науша Қашағанов, Махамбет Бөкейхановтар, Төлеген 



Момбеков,  М.  Хамзин,  Қ.  Жантілеуов,  С.  Балмағамбетов,  Л.  Мұхитов,  т.б.  сияқты 

домбырашылар болса, қазіргі майталман орындаушылар – Қаршыға Ахмедияров, У. Бекенов, 

Р.  Ғабдиев,  С.  Шәкіратов,  Б.  Ысқақов,  Бекболат  Тілеуханов,  Айгүл  Үлкенбаева,  А. 

Райымбергенов, т.б. 

Домбыра – тек күй тартуға ғана емес, ән айтқанда сүйемел үшін де қолданылатын аспап. 

Біржан  сал,  Ақан  сері,Жаяу  Мұса,  Мұхит,  Мәди,  Кенен  Әзірбаев,  Әміре  Қашаубаев, 

М.Ержанов, Ж.Елебеков, Ғ.Құрманғалиев, Қ.Байбосынов т.б. белгілі әншілер домбыраның әнге 

әр  беріп,  әншіге  демеу  Домбыра  аспабының  дәстүрлі  үлгілерін,  халықтық  дәстүрдегі  перне 

байлау,  домбыра  баптау,  күй  ойнау,  домбыра  жасау  жөнінде  зерттеулерді  Б.  Сарыбаев,  Б. 

Орымбеков,  Т.  Әсемқұлов,  А.  Сейдімбек,  Д.  Шоқпарұлы,  т.б.  еңбектерінен  кездестіреміз. 

Домбыра  құрылымдық,  сапалық  дәрежесінің  кемел  деңгейге  жетуі  барысында  бүгінге  дейін 

бірнеше сатыдан өтті: 

Шоқпарұлы,  С.Ділманов,  Ж.Тұрдығұлов,  С.Кенжеғараев,  т.б.  домбыра  жасаушы 

шеберлер  шоғыры  пайда  болды.  Олар  дамытып,  жетілдіріп  жасаған  домбыралар  сырт 

нұсқаларына, бөлшектері мен ішек сандарына, дыбыс ерекшеліктеріне, дыбыс ауқымына және 

басқа  да  қосымша  ерекшеліктеріне  қарай  «үш  ішекті»,  «кең  шанақты»,  «қуыс  мойын», 

«бүктемелі»,  «желбезекті»,  «тұмар»,  «қос  шанақты»  немесе  «қос  мойын»,  «үшем»,  т.б.  деп 

аталып,  халықтық-аспаптық  музыка  дәстүрін  байыта  түсуде.  Домбыра  тектес  аспаптар  Орта 

Азиядағы  түркі  халықтарының  барлығында  дерлік  бар.  Мысалы,  башқұртта  «думбыра», 

қырғыздарда  «қол  қомуз»,  түріктерде  «саз»,  «уд».[2]Әр  түрлі  үлгідегі  домбыралардың 

қақпақтары зерттелінді. Қақпақтың жеке бөлшектерін құрастырып жинағаннан кейінгі серпінін 

белгілеу үшін кергіш орнатылады. Қақпақты шанаққа отырғызғаннан кейін топты жаңғырық 

пайда  болады.  бұл  шанақ  пен  қақпақтың  арасындағы  бір  тұтас  жаңғырық  болып  саналады. 

Қақпақты  өңмеу  жұмыстары  оның  тербеліс  жиілігіне  өзгеріс  енгізеді,  сондықтан  қақпақ 

шанаққа бекітіліп, біржола өңделгеннен кейін тербеліс жиілігі қандай болатынын күні бұрын 

білуге  болады.  Оның  үстіне  ағаштық  физикалық  ерекшелігіне  байланысты  көлемі  бірдей 

қақпақтардың  өзіндік  үн  шығару  қасиеті  де  әр  түрлі.  Солай  бола  тұрса  да  қақпақты  қажетті 

интервал  шамасында  дыбыстайтын  етіп  күйге  келтіруге  болады.  Тақтайшаларды  іріктеу, 

қақпақтың  қалыңдығын  анықтау  және  серпінді  орнату  әрбір  қақпақтың  ерекшелігіне 

байланысты, бұл іске аса мұқият болған жөн. Қалаған үнді келтіру үшін қақпақтың бөліктерін 

дұрыс  іріктеудің  де  маңызы  бар.  Қақпақ  құрастырылғаннан  кейін  тақгайшалардың  санына 

қарай реттей отырып қажетті үнді алуға болады. 

Зерттеу  жүмыстарын  жүргізу  нәтижесінде  анықталғандай,  егер  қақпақтың  көлемі 

неғүрлым  кішірек  болса,  ағаштың  тербеліс  қасиеті  де  соғұрлым  жиілей  түседі.  Қақпақты 

құрастырған  және  күйге  келтірген  шақта,  сондай-ақ  онын,  параметрлерін  белгілегенде  осы 

жайларды ескерудің маңызы өте зор. Ағаштың тербеліс жиілігі оның физикалық қасиетіне де 

байланысты дедік. Көлемі бірдей екі тақтайдың физикалық қасиеттері әр түрлі болса, олардан 

алынатын  дыбыстың  айырмашылығы  да  үш  жарым  тонға  дейін  алшақтайды.  Жас  ағашқа 

қарағанда кептірілген ағашты күйге келтіру оңай. 

Қақпақ  бірнеше  шағын  тақтайды  желіммен  біріктіру  арқылы  жасалынады.  Қақпақты 

құрайтын тақтайлардық физикалық қасиеттері мен түсі бірдей болуы шарт. Тақтайша ағаштың 

табиғи  жолақтары  бойынша  бір  бағытта  жымдастырылып  біріктіріледі.  Ені  —250  мм, 

ұзындығы — 400 мм және қалыңдығы —2,5 мм етіп құрастырылған қақпақтың тербеліс жиілігі 

ағаштың  физикалық  қасиетіне  қарай  207,64—233,08  гц  шамасында  болады.  Егер  қақпақтың 

қалыңдығы 3 мм болса, онда тербеліс жиілігі 233>08—277,12 гц шамасында болмақ. 


695 

 

Қақпақты күйге келтіру кезінде ескерілетін ендігі бір қажетті іс кергіш орнату. Қақпақтың 



жалпақ бөлігіне орнатылған кергіш қақпақтың тербеліс жиілігіне  нұқсан келтірмейтін болуы 

шарт. Мысалы, егер кергіштін, ені—5 мм, ал биіктігі—6 мм болса, онда қақпақтың үні бір тон 

шамасында  жоғарылайды.  Тәжірибе  көрсеткеніндей,  қақпақтың  алғашқы  кездегі  тербеліс 

жиілігін  сақтау  үшін  серіппені  бірте-бірте  аласарта  беру  керек.  Әр  түрлі  аспаптардың  үнін 

келтіру  әдісінде  ортақ  жайлар  көп  болғанымен  әрбір  қақпақты  жекеше  алып  қарау  керек. 

Домбыра қақпағын күйге келтіру де, осы аспаптың құлақ күйіне тәуелді. Домбыра-тенордың 

қақпағы тербеліс жиілігі —233, 08—261,6 гц шамасында дыбыс алуға қолайлы келеді, өйткені 

мұндай жиілік домбыраның мензурасына, оның құлақ күйіне және дыбыстау сипатна сәйкес 

келеді. Аспапта жұмсақ тембр, майда қоңыр дауыс пайда болады. Егер қақпақты құрастырғанда 

оның  күйге  келтірілуі  ескерілмесе,  онда,  практикада  бақыланғанындай,  қақпақтың  тербеліс 

жиілігі көбінесе 293,6—349,2 гц шамасында болады. мұндай жағдайда аспаптың даусы нашар 

шығады, тембрі қүлаққа жағымсыз келеді. 

Қазір  домбыраның  қақпағы  2—5  бөлек  тақтайдан  құрастырылып  жүр.  Тақтай 

бөлшектерінің санына қарай қақпақты құрастырудың және күйге келтірудің жолдары өзгеріп 

отыруға тиісті. Егер қақпақ екі бөлшектен ғана құралса, онда оларды бір тонға келтіру қажет, 

ал  егер  үш  бөлшектен  құралатын  болса  ортадағы  тақтай  күйге  келтіріледі.  Төрт  бөлшектен 

құрастырылса ортадағы екі тақтайдың күйге келтірілетін болуы маңызды, өйткені негізгі тонды 

беретін  солар.Сөйтіп,  қақпақ  жасаудың  бүкіл  процесін  оны  күйге  келтірумен  бір  мезгілде 

жүргізу қажет, яғни:қақпақтан өзіміз қажет еткен үнді оны әзірлеудің бастапқы сатысында-ақ 

алу  керек;егер  қақпақтың  үні  құрастыру  ісі  басталған  кездің  өзінде-ақ,  тым  жоғары  болса, 

келесі  тәжірибе  үстінде  де  қажетті  үнді  ала  алмайсыз,  сондықтан  оны  күйге  келтіріп  және 

аспаптың  шанағына  орнатып  текке  әлектенбеу  керек;аспаптың  даусы  жақсы  болуы  үшін 

қақпақтың  үнін  си-ге  немесе  си-бемольға  жеткізу  қажет;егер  бөлек  тақтайшалардың  арасы 

дұрыс  желімделмесе  қақпақ  біртектес  ағаштан  құрастырылмаса,  талшықтардың  бағытталуы 

қисық болса, жарықшақ сызаттүссе, домбыраны күйге келтіру қиындайды. 

Тәжірибе көрсеткеніндей домбыра-тенордын, қақпағының үніне қарап аспаптың тембрлік 

даусын  күні  бұрын  білуге  болады.  Ал  мұның,  өзі  аспаптарды  көбінесе  сапалы  етіп  жасауға 

мүмкіндік береді. Қақпақтың үні жақсы болса — тембрі жүмсақ, ал үні жоғары болса — тембрі 

ащы болады. 

1970  жылы  Осакаровка  музыкалық  аспаптар  фабрикасында  жасалған  бес  домбыраға 

лабораторияда талдау жасап көрген кезде, зерттеу мынаны көрсетті. Қалыңдығы 3,1 мм-ден, —

4,1  мм-ге  дейінгі  қақпақтарды  ашып  қарадық.  Артқы  пружинаның  биіктігі  5,2—5,6  мм 

шамасында екен. мұндай көлем тербелістің қасиетті жиілігін және дұрыс күйге келтіру үшін 

керек болатын шарттылыққа сай емес. Қақпақтың қалыңдығын бір мм-ге жұқартқан соң және 

пружинаның  биіктігін  тағы  бір  мм-ге  кеміткен  соң  тербеліс  жиілігі  азайды.  Қақпақтың  үні 

жарты тоннан астам төмендеді. Егер бұрын тербеліс жиілігі  138,56  гц болған  болса, енді  ол 

128,8 гц кеміді. 

Мұнан қорытарымыз, көптеп шығарылатын домбыралардың дауыс шығару мүмкіндігін 

жақсарту  үшін  тэжірибе  жүргізудің  нәтижесінде  алынған  параметрлерді  сақтау  қажет 

екендігіне көз жеткізу қиын емес. Халық шеберлері аспаптың үнін жақсарту жолында үнемі 

ойластырып, көп ізденіп келген. Сондықтан да олар домбыраның формасы мен құрылысына 

ерекше  назар  аударған.Қолға  алып  зерттеген  бірнеше  домбырамыз  тұтас  ағаштан  ойып 

жасалған.  Сырт  қарағанда  бұл  домбыралар  жалпақ  сияқты,  алайда,  шанақтың  қуысы 

тостағанша  дөңгеленіп  ойылған,  ал  мұның  өзі  аспаптың  даусы  жақсы  шығуына  мүмкіндік 

береді.  Қақпаққа  серіппе  орнатылмаған,  бұл  жағдай  шанақтағы  қақпақтың  үні  бір  қалыптан 


696 

 

өзгермеуіне көмектеседі екен.Белгілі шебер И. Романенко және басқа да шеберлердің қолымен 



жасалынған  бірнеше  домбыраға  көрнекті  музыканттар  талдау  жасады.  Мысалы,  атақты 

орындаушы  Дина  Нүрпейісова  тартқан  Домбыра-альттің  қақпағын  ашып  көрдік.  Дина 

Нүрпейісова аспапқа мейлінше сын көзімен қарап ең сапалысын ғана таңдап алған болуы керек. 

Оның осы домбырасын 1939 жылы шебер Ермек Арыстанов жасапты.Талдау мынаны көрсетті: 

шанақтағы  қақпақтың  тербеліс  жиілігі  281,5  гц-ге  тең.  Домбыра-альт  қақпағының  көлеміне 

қарағанда  (ені  —195  мм,  ұзындығы  —344  мм)  мұндай  тербеліс  ең  жақсы  болып  саналады. 

Қақпақтық тербеліс жиілігі оны бөліп алғанда да сол күйінде қалдық Қақпақтың қалыңдығы 

2,3—2,5 мм шамасында, артқы серіппенің биіктігі —2,2—2,7 мм, онық ені —6,4 мм, алдыңғы 

серіппенің биіктігі —2,2—2,7 мм, оның ені — 4 мм. 

Шанақтың  тербеліс  жиілігі  320,12  гц.  Шанақтың  көлемі:  оны  құрайтын  бөлшектердің 

қалыңдығы —2,0—2,3 мм, шанаққа қондырылатын контробичайканың қалыңдығы—2.0—1,7 

мм шамасында, контробичайкалардық ені— 1,2 мм, бөліктер мен контробичайкалардың жалпы 

қалыңдығы—4,0  мм.  Аспаптың  шанағы  жаңғақ  ағашынан,  мойны  —  қайыңнан,  қақпағы  — 

шыршадан жасалған. Сөйтіп, нақ осы тектес домбыра үшін ең қолайлы қақпақ қандай болуы 

керек екені белгілі болып отыр. Қақпақтың тиісті дірілі шыршаны кептіру арқасында алынды. 

Серіппелердің көлемдері қақпақтың үніне нұқсан келтірмейтіндей етіп жасалған. Шанақтың, 

бөліктері мен контробичайкалары да тиісті көлемде, сондықтан шанаққа бекіткеннен кейін де 

қақпақ  өз  құлақ  күйін  сол  бұрынғы  қалпында  сақтап  қалды.Құрылысы  мен  даусының  түпкі 

ерекшеліктері  сақталып  қайта  жасалған  домбыра  оркестрдің  құрамында  домбыра-тенор 

қызметін  атқара  бастады.  Нақ  осы  домбыраның,  арқасында  дәстүрлі  аспаптық  музыка  — 

күйлерді орындағанда оркестр даусы ұлттық өзгеше рең танытады. Домбыраның репертуары 

орыс  классикасы  шығармаларымен  және  қазіргі  заманғы  музыкалық  шығармаларымен  де 

байып отыр.[3] 

Домбыра  сияқты  екі  ішекті  музыкалық  аспаптың  мүмкіндігі  зор.  Солардың  бірі 

домбырада  шетелдік  шығармаларды  орындау  болып  табылады.  Паганинидің  төрт  ішекті 

скрипкасында  үлкен  қиындықпен  немесе  басқа  да  әйгілі  шетел  композиторларының 

шығармалары,  қазақтың  киелі  домбырасында  оңай  және  әсем  ойналады.  Бұл  қасиет  әрбір 

музыкалық аспаптың үніне салына алмайды. Мысалы: Моцарттың “Түрік маршы” өте күрделі 

әрі  жоғары  темппен  орындалатын  шығармалардың  бірі.  Оның  барлық  вариациясын  күй-

сандықпен ойнап шығу тек қана нағыз шебер адамдардың қолынан келеді. Алайда, қазақтың 

домбырасында осы іспеттес вариациялар аса қиындық туғызбайды. Осыдан, қазақ ұлтының қос 

ішекті  домбырасында  дәстүрлі  қазақ  композиторларының  шығармаларымен  қоса,  шетелдік 

шығармаларды асқан шеберлікпен әсем орындауға болады 

 

Әдебиеттер тізімі: 



 

1. Хордофоны Средней Азии. Алматы-2006. 39-бет 

2. Әл-Фарабидің «Музыканың үлкен кітабы» атты трактатында сипатталатын гипжак 

аспабының түбірі — қыпшақ, «Трактаты о музыке и поэзии», Алматы. «Ғылым» 1993. 430 бет 

3. А.Мухамбетова. Традиционная музыка в культуре ХХ века. Алматы. Дайк-пресс-2002. 

328-стр. 

4. Музыкальные культуры мира, 128-бет 

5. Қ.Сартқожа. Орхон жазулары. Астана. Күлтегін баспасы-2003 

 

 

 



697 

 

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЗДОРОВЬЕСБЕРЕГАЮЩИХ  



ТЕХНОЛОГИЙ В ДЕТСКОМ САДУ 

 

Аманова И.В. 



Дмитриева Н.П. 

КГКП ясли-сад «Куаныш» 

Город Караганда 

 

 



Главная  цель  в  воспитании  и  образовании  дошкольников  -  это  сохранение  здоровья. 

Решению  этой  цели  подчинены  многие  задачи,  которые  решает  педагог  в  процессе  своей 

деятельности. Педагоги в детских садах учат детей культуре здоровья, как ухаживать за своим 

телом, то есть осознанному отношению к своему здоровью, безопасному поведению. 

Дошкольное  детство  исключительно  важный  период,  когда  закладываются  основы 

физического и психического развития и здоровья человека. Из-за большой распространенности 

острых  и  хронических заболеваний  у  детей,  воспитывающихся  в  дошкольных  учреждениях, 

сохраняется  необходимость  постоянного  поиска  оздоравливающих  мероприятий  –  новых 

методов и способов, новых методик. 

Природа изобрела механизмы защиты и самозащиты, и задача воспитателя заключается в 

том,  чтобы  научить  детей  использовать  эти  природные  механизмы,  а  с  помощью 

нетрадиционных средств можно подтолкнуть эти механизмы к работе.  

Сохранение и укрепление здоровья детей, воспитывающихся в дошкольных учреждениях, 

определяется рядом условий, среди которых основными являются: 

реализация здоровьесберегающих педагогических технологий; 

индивидуальный  подход  к  ребенку  сообразно  его  уровню  развития,  биологическому  и 

психологическому возрасту; 

соблюдение  рационального  режима  дня,  обеспечивающего  смену  разнообразной 

деятельности и отдыха; 

создание условий для удовлетворения биологической потребности детей в движении; 

реализация  различных  форм  систематической  работы  с  родителями  и  формирование  у 

детей навыков здорового образа жизни на основе гигиенического воспитания и обучения. 

Педагог  В.А.  Сухомлинский  считал,  что  «забота  о  здоровье  детей  –  важнейший  труд 

воспитателя», и «… во главе педагогических мероприятий, проникая через всю воспитательную 

работу, должна стать забота об укреплении здоровья ребенка». 

Оздоровительная  направленность  ДОУ  –  это  совокупность  представлений,  действий, 

навыков  и  умений  участников  образовательного  процесса,  устремленных  на  формирование 

здоровой личности воспитанника.  

Организация  здоровьсберегающего  образовательного  пространства  в  ДОУ  включает 

использование в режиме дня: 

-  форм  работы  по  сохранению  и  укреплению  физического  и  психического  здоровья 

(утренняя гимнастика, развлечения, праздники, игры, дни здоровья, ароматизация помещений, 

музыкально-театральная деятельность, психогимнастика и т.д.); 

-  комплекса  закаливающих  мероприятий  (воздушное  закаливание,  хождение  по 

«дорожкам здоровья», профилактика плоскостопия, хождение босиком, полоскание горла, рта, 

максимальное пребывание детей на свежем воздухе); 

- физкультурных занятий всех типов с учётом группы здоровья детей; 

-  развивающих  занятий  с  использованием  нетрадиционных  форм  и  методов  работы 

(ароматерапии, цветотерапии, музыкотерапии, аутотренинга); 

- оптимального двигательного режима (традиционная двигательная деятельность детей – 

утренняя  гимнастика,  физкультурные  занятия,  проведение  подвижных  игр,  прогулки, 


698 

 

музыкально-ритмические  занятия,  самостоятельная  двигательная  деятельность;  включение  в 



воспитательно-образовательный  процесс  технологии  оздоровления  и  профилактики 

(пятиминутки  здоровья,  двигательные  переменки,  релаксационные  паузы,  дни  здоровья, 

физкультурно-спортивные праздники). 

Лечебно-профилактическое направление включает: 

-  внедрение  фито-,  витаминно-,  арома-,  музыкотерапия,  сказкотерапия  в  режимные 

моменты; 

Обеспечение  психологической  безопасности  личности  ребенка  осуществляется  через 

психологически комфортную организацию режимных моментов, оптимальный двигательный 

режим, 

правильное 



распределение 

физических 

и 

интеллектуальных 



нагрузок, 

доброжелательный  стиль  общения  взрослых  с  детьми,  в  основе  которого  лежит  понимание, 

признание и принятие ребенка; использование приемов релаксации в режиме дня, применение 

необходимых  средств  и  методов  для  сохранение  психического  здоровья  дошкольников: 

элементы аутотренинга и релаксации, психогимнастика, музыко-, сказкотерапия. 

Оздоровительная  направленность  воспитательно-образовательного  процесса  включает 

валеологизацию образовательного пространства детей, бережное отношение к нервной системе 

ребенка, организация и проведения оздоровительных мероприятий. 

Формирование валеологической культуры ребенка - знания о здоровье, умения сберегать, 

поддерживать и сохранять здоровье, формирование осознанного отношения к физическому и 

психическому здоровью и жизни. 

Формирование валеологической культуры родителей. Главными воспитателями ребенка 

являются родители. От того, как правильно организован режим дня ребенка, какое внимание 

уделяют  родители  здоровью  ребенка,  зависит  его  настроение,  состояние  физического 

комфорта.  Здоровый  образ  жизни  ребенка,  к  которому  его  приучают  в  образовательном 

учреждении, может или находить каждодневную поддержку дома, и тогда закрепляться, или не 

находить, и тогда полученная информация будет лишней и тягостной для ребенка. 

Технологии валеологического просвещения родителей. 

папки-передвижки, беседы, личный пример педагога, нетрадиционные формы работы с 

родителями, практические показы (практикумы) и др.формы работы. 

В системе оздоровительных мероприятий дошкольного  учреждения приоритетная роль 

должна  принадлежать  неспецифической  профилактике  –  средствам,  направленным  на 

повышение  защитных  механизмов  самого  организма,  увеличение  его  сопротивляемости 

воздействию неблагоприятных, болезнетворных факторов среды.  

В  комплексе  со  здоровьесберегающими  технологиями  необходимо  внедрять 

нестандартные методы и средства оздоровления: 

-  этические  минутки  перед  утренней  гимнастикой  с  целью  создания  эмоционального 

комфорта на целый день; 

- день психоэмоциональной разгрузки, с включением психогимнастики; 

- звуковая релаксация; 

- профилактические упражнения зрительного утомления во время физминуток и между 

занятиями; 

- пальчиковый игротренинг; 

- сказкотерапия. 

- уголки уединения. 

Таким  образом,  только  при  комплексном  и  систематическом  использовании  во  всех 

режимных моментах в ДОУ нетрадиционных методов коррекции и оздоровления; личностно-

ориентированном  подходе  к  педагогическому  процессу,  при  активизации  совместной 

деятельности ДОУ и семьи по вопросам оздоровления и развития ребенка, а также создание 

психоэмоционального  и  физического  комфорта  для  детей  как  в  ДОУ,  так  и  дома  будут 

способствовать сохранению и укреплению здоровья детей дошкольного возраста.  


699 

 

 



Литература: 

 

Богина Т.Л. Охрана здоровья детей в дошкольных учреждениях. – М.: Мозаика-Синтез, 



2006. 

Дегтярев Е.А., Синицын Ю.Н. Педагогика здоровья. – ростов н/Д: «Учитель», 2005. 

Казин Э.М., Блинова Н.Г., Литвинова Н.А. Основы индивидуального здоровья человека. 

– М.: ВЛАДОС, 2000. 

Кузнецова М.Н. Система мероприятий по оздоровлению детей в ДОУ. – М.: Айрис-пресс, 

2007. 


Нагавкина Л.С., Татарникова Л.Г. Валеологические основы педагогической деятельности. 

– СПб.: КАРО, 2005. 

Смирнов Н.К. Здоровьсберегающие образовательные технологии. М.: АРКТИ, 2003. 

Чупаха И.В., Пужаева Е.З., Соклова И.Ю. Здоровьсберегающие технологии. – М.: Илекса, 

Народное образование; Ставрополь: Ставропольсервисшкола, 2003. 

 

 



КАК ВОСПИТАТЬ ЗАЩИТНИКОВ ПРИРОДЫ ЧЕРЕЗ ТЕАТРАЛИЗАЦИЮ 

 

Акчалова М.С. 



Оразбекова К.К. 

КГКП я/сад «Куаныш» 

г. Караганды 

 

 

На  сегодняшний  день  одной  из  наиболее  актуальных  проблем  является  дегуманизация 

общества в целом, в том числе обесценивание таких нравственных ценностей, как проявление 

заботы друг о друге, об окружающем мире и природе. Причина этого – серьезные изменения в 

социальной,  экономической  и  политической  сферах,  приведшие  к  социальному  расслоению, 

снижению качества жизни достаточно большой части населения, что и повлияло на учащения 

вспышек  негативизма,  агрессии,  жестокости.Проблема  экологического  образования  сегодня 

волнует  всех  –  ученых,  педагогов,  общественность.  Чему  и  как  учить  детей,  чтобы 

сформировать  у  них  на  доступном  им  уровне  современную  научную  картину  мира, 

представление о месте человека в этом мире, об особенностях взаимоотношений в этом мире? 

 Работая в детском саду, мы  обратили  внимание на то, что небрежное, а порой жестокое 

отношение детей к природе объясняется отсутствием необходимых знаний.   Например: трех 

летний малыш безжалостно топчет муравья, отрывает насекомым крылья, обрывает и бросает 

листья.  Делает  он  это  не  потому,  что  он  жестокий,  а  потому,  что  не  знает,  какую  пользу 

приносят растения, насекомые, птицы и т.д. 

Кого винить в том, что в жизни насущной при нехватке средств и времени, мы упускаем 

из  виду  такие  ценные  качества  человека,  как  любовь  к  природе,  бережное  отношение  к  « 

братьям нашим меньшим». Дошкольный возраст – оптимальный этап в развитии экологической 

культуры личности. В этом возрасте ребенок начинает выделять себя из окружающей среды, 

развивается  эмоционально-ценностное  отношение  к  окружающему,  формируются  основы 

нравственно-экологических  позиций  личности,  которые  проявляются    во  взаимодействиях 

ребенка с природой, а также в его поведении в природе. Расширяется  представления о мире 

предметов  и  явлений,  растительном  и  животном  мире,  сезонных  изменениях  в  природе,  

элементарной поисковой деятельности.  

Именно благодаря этому появляется возможность формирования экологических знаний у 

детей, норм и правил взаимодействия с природой, воспитания сопереживания к ней, активности 



700 

 

в  решении  некоторых  экологических  проблем.  Именно  поэтому  работу  по  осознанно-



правильному  отношению  к  природным  явлениям  и  объектам,  которые  окружают  ребенка, 

необходимо начинать как можно раньше, при этом используя новые подходы к воспитательно-

образовательной деятельности  

 Эффективный  путь  освоения  экологической  культуры  состоит  в  том,  чтобы  не  только 

передавать  знания,  а  формировать  способ  мышления,  необходимый  для  решения  и 

прогнозирования существующих проблем.  

Усваиваемые  детьми  нравственные  нормы  и  правила    поведения  в  природе 

проявляются у них в слове и действие. Дошкольники уже способны вербально выражать своё 

отношение  к  окружающему  миру,  способны  облекать  в  словесную  форму  желания, 

потребности, состояния и настроения объектов природы. 

Формированияу ребёнка такого нравственного качества, как заботливого отношения к 

объектом природы, зависит от многих составляющих: 

 

умение быть настойчивым – это качество помогает ребёнку довести начатое дело 



до  конца,  преодолеть  трудности,  сдерживать  свои  импульсивные  желания,  считаться  с 

интересами, потребностями живого организма; 

 

совершенствование  трудовых  действий  –  детей  важно  учить    самостоятельно, 



выполнять трудовые действия, осуществлять уход за животными и растениями; 

 



умение быть ответственным – способность ребёнка отвечать за состояние живого 

организма и нести ответственность за совершенное или не совершенное им вовремя заботливое 

действие; 

 



оперативность  –  важно  научиться  незамедлительно  при  необходимости 

оказывать помощь нуждающемуся, если ребёнок не  может самостоятельно  позаботиться об 

объекте природы, он должен вовремя обратиться за помощью к товарищу или взрослому; 

 



проявление  альтруизма  –  важно  уметь  жертвовать  своими  потребностями  и 

интересами ради заботы о другом, уметь на время отложить интересное для себя занятие (игру) 

для оказания помощи другому; 

Следует  отметить,  что  ребёнку  не  всегда  просто  выразить  и  проявить  отношение  к 

взрослому и сверстнику, значительно легче это сделать по отношению к объектам природы. 

Проявляя  заботу  к  объектам  природы,  ребёнок  чувствует  себя  более  уверенным,  сильным, 

умеющим  и  знающим.  Именно  поэтому  необходимо  максимально  использовать  природное 

окружение для формирования такого нравственного качества, как правление заботливости. 

Природа имеет глубокое нравственное содержание, свидетельствующее о важности и 

необходимости проявления бережного, заботливого отношения ко всему живому. Заботясь о 

живых существах, ребёнок может руководствоваться разными мотивами: пониманием, что это 

хороший  поступок,  желание  получить  похвалу,  одобрение  со  стороны  взрослого.  Организуя 

педагогический процесс и понимая это, мы должны добиваться того, чтобы ведущим мотивом 

поведения ребёнка стало заботливое отношение к природе. 

Только тогда у ребёнка начинают формироваться социальные мотива поведения, которые 

проявляются в том, что он стремится удовлетворить потребности живого организма, доставляя 

тем  радость  и  удовлетворение  и  объекту  природы,  и  себе.  Осознание  важности  и 

необходимости  совершения заботливых поступков приносит ребёнку особое удовлетворение  

и радость от совершённого. 

Наряду с традиционными формами работы, такими как наблюдения, проведение опытов, 

чтение  художественной  литературы  на  экологическую  тематику,  прогулки  и  экскурсии, 

игровые обучающие ситуации, экологические занятия, в своей работе  мы должны использовать  

театрализованные игры и  постановки. 

Театрализованная  деятельность  -  одна  из  нетрадиционных  форм  экологического 

образования и воспитания детей. Нетрадиционных, потому что проблемы окружающей среды 


701 

 

дети  раскрывают  посредством  костюмированных  театральных  постановок  с  включением 



стихов,  песен, танцев, которые направлены на охрану и бережное отношение к природе. 

Экологический театр наряду с другими несет в себе и серьезную воспитательную цель: 

объяснить  детям  необходимость  бережного  отношения  к  первозданной  чистоте  природы, 

показать неприглядность потребительского отдыха, загрязняющих все вокруг.    Интерес детей 

к экологической сказке определяется, прежде всего, новизной сюжета, наличием необычных 

персонажей, их действий, а также конечным результатом.     

Для  овладения  навыками  актерского  мастерства  много  внимания  уделяется  этюдной 

работе.  Она  раскрывает  творческую  природу  ребенка  и  включает  в  себя  упражнения, 

развивающие  внимание,  которые  могут  адресоваться  к  любому  из  пяти  чувств:  зрению, 

обонянию,  осязанию,  слух  и  вкусу.  Знакомство  с  сюжетом  дает  возможность  хорошо 

разобраться  в  поступках  героев,  в  нравственном  уроке  сказки.  Вся  серьезная  экологическая 

информация  становится  доступной  благодаря  яркому  языку,  фантастическим  сюжетам,  в 

которых  есть  и  волшебство,  и  приключения,  и  неожиданность.  В  процессе  работы  над 

экологическим  спектаклем  учитывается  возраст  зрителей,  продолжительность  спектакля, 

стараемся сделать его легким для восприятия.   

 «Экологический театр» помимо театрализации  включает в себя разные виды 

деятельности. Вместе с детьми можно придумывать  игры - макеты, изготавливать атрибуты и 

декорации к спектаклям.  

Дляэкспериментирования также можно создать уголок, чтобы дети могли сделать 

несложные опыты -  наблюдения и т.д. 

 Рассказывая детям сказку, необходима наглядность. Так ребенку легче запомнить сюжет, 

а  герои  предстают  в  более  ярком  свете.  Для  этой  работы  используем  наше 

многофункциональное  «панно», которое является просто незаменимым, ведь действия многих 

сказок происходят в лесу. Куда интереснее видеть, как Машенька идет среди самых настоящих 

сосен и берез, да и лесные звери здесь выглядят как-то более убедительно. 

Проигрывая  определенный  сценарий  (стихотворение,  короткую  сказку),  дети  по 

нескольку раз меняются ролями. Им удается побыть и волком, и зайчиком, попробовать себя в 

роли бабочки, или утенка. У ребенка появляется возможность многократного перевоплощения. 

Дети  это  делают  с  большим  удовольствием  и  непосредственностью.  Глядя  друг  на  друга,  в 

спокойной  атмосфере  удается  расшевелить  самого  скованного,  зажатого  ребенка.  У 

агрессивных  детей  есть  возможность  почувствовать  себя  беззащитной  жертвой  или,  в 

социально приемлемой форме выплеснуть агрессию. 

В  ходе  игр-драматизаций  дети  учатся  владеть  собой,  вести  себя  правильно,  так  как 

поступают их любимые герои. И это помогает им избавиться от затруднений и легко находить 

общий язык с другими.   

В дошкольном возрасте у ребенка формируется новое психическое качество – ценностная 

ориентация.  В  связи  с  этим  особое  значение  для  полноценного  развития  детской  личности 

приобретает  дальнейшее  приобщение  к  миру  взрослых  людей  и  созданных  их  трудом 

предметов.    Наша  задача  как    педагогов  –  помочь  ребенку  научиться  свободно, 

ориентироваться,  правильно  использовать  по  назначению  и  ценить  предметы  материальной  

культуры,  которые  окружают  его  в  повседневной  жизни  дома,  в  детском  саду,  на  улице. 

Организуя  познание,  важно  раскрыть  детям  сущностные  особенности  предметов, 

способствовать  освоению  способов  познания  и  видов  интеллектуальной  деятельности, 

развивать  наблюдательность,  исследовательский  подход  к  доступным  для  дошкольника 

объектам окружающей действительности. Именно это открывает перед ребенком возможности 

действовать в повседневной жизни разумно и достаточно самостоятельно, позволяет понимать, 

осмысливать  и  реализовывать  в  своем  поведении  нравственное  отношение  к  предметам  как 

результатам человеческого труда. 



702 

 

Театрализованная  деятельность,  игра  помогает  ребенку  почувствовать  причастность  к 



природе, ответственность за нее, что является началом экологической культуры дошкольников. 

В своей работе по формированию основ экологической культуры и через экспериментальную 

деятельность  хотим  добиться от детей понимания того,  что  всё взаимосвязано  - природа и 

человек. Ребёнок познаёт мир на эмоционально-чувственной основе. Он учится наблюдать мир, 

окружающий его и ориентируется в нём.  

 

ЛОГИЧЕСКИЕ  ИГРЫ  И  УПРАЖНЕНИЯ -  КАК  СРЕДСТВО  ФОРМИРОВАНИЯ 



ЭЛЕМЕНТАРНЫХ МАТЕМАТИЧЕСКИХ ПРЕДСТАВЛЕНИЙ И СПОСОБНОСТЕЙ  

ДОШКОЛЬНИКОВ . 

 

Боркунова  С. В., Казбаева Л.Н. 



КГКП  я/с «Куаныш»  г.Караганда 

 

 



Одна из основных задач дошкольного образования – математическое развитие ребенка. 

Оно  не  сводится  только  к  тому,  чтобы  научить  ребенка-дошкольника  считать  и  измерять 

предметы,  решать  арифметические  задачи,  но  и  видеть  в  окружающем  мире  свойства, 

отношения и зависимость предметов, уметь передавать их с помощью знаков-символов, учить 

выстраивать умственные операции, логически мыслить. 

Формирование 

начальных 

математических понятий и действий проходит те же этапы, что и всякое умственное действие. 

На первом этапе ребенок осуществляет счетные операции лишь с опорой на внешние предметы. 

На втором этапе математические действия осуществляются в плане громкой речи. В  процессе 

развития  математических  способностей  у  детей  формируются  психические  и  речевые 

способности. В работе с детьми используем разнообразный речевой материал: веселые стихи; 

сказки; рассказы о цифрах, геометрических фигурах; отгадывание загадок, решение ребусов, 

разучивание  считалок,  поговорок,  дразнилок.  Благодаря  такой  работе  у  детей  развиваются 

внимание, память, воображение, мышление. 

 

 



 

 

 



 

 

При  изучении  цифр,  геометрических  фигур  предлагаем  детям  обследовательские 



действия.  Этой  деятельностью  дети  учатся  рассказывать  о  свойствах,  ощущениях,  у  них 

развивается  двигательная  и  зрительная  память.  Широко  используем  в  такой  работе  прием 

штриховки и закрашивания. Закрепляя материал по данному направлению,  уточняем знания 

детей о цвете, форме предмета, расположение предмета на листе бумаги и в пространстве. При 

составлении цифр из кубиков у детей развивается внимание, память, мелкая моторика пальцев 

рук. Для развития воображения используем  упражнения: «На что похожа цифра?», «Добавь 

цифру»,  «Какое  число  получилось?»,  в  процессе  которых  у  детей  развиваются  творческие 

способности, фантазия, речь. 

 

 

 



 

 

 



 

 

В процессе использования различных видов несложных логических игр и упражнений у 



детей  развиваются  последовательность  умственных  действий,  умение  анализировать, 

сравнивать,  обобщать  по  признаку,  целенаправленно  думать.  Обучение  детей  по  данному 

направлению  начинаем  с  более  простых  задач  и  постепенно  переходим  к  более  сложным 

действиям. Организуя такую работу, ставим цель – научить детей приемам самостоятельного 

поиска решения задач, не предлагая никаких готовых способов. 

 

 



 

В  своей  работе  с  детьми  используем    логические  блоки  Дьенеша  и  палочки 



Кюизенера.  При  совместной  деятельности  с  детьми  используем  математические  загадки, 

задачи-шутки,  задачи  в  стихах,  упражнения,  направленные  на  развитие  интеллектуальных 

операций,  дидактические  и  подвижные  игры  по  математическому  развитию,  физминутки, 

считалки, головоломки, задачи на сообразительность.   

 

В своей работе используем также математические упражнения, которые направлены на 



развитие интеллектуальных операций и логического мышления. Дидактическая игра создает 

703 

 

условия для развития самостоятельности, уверенности, формирует интерес к количественной 



стороне  действительности,  оказывает  положительное  влияние  на  дальнейшее  усвоение 

математического  материала,  о  количестве,  счете,  числе.  Очень  часто  используем  в  работе  с 

детьми дидактические игры с математическим содержанием.   

 

Головоломки  развивают  у  детей  умение  самостоятельно  осуществлять  поиск  способов 



решения. Обучая детей решению головоломок мы придерживаемся  приема  -  от простого к 

сложному. В своей работе используем  разные виды головоломок: арифметические (угадывание 

чисел);  геометрические  (называние  геометрических  фигур  и  форм);  буквенные  (решение 

кроссвордов,  шарад,  анаграмм).  Такие  головоломки  предназначены  для  развития  у  детей 

сообразительности, логического мышления. 

 

 



Детям от четырех до шести лет предлагаем  упражнения на составление фигур из счетных 

палочек    и  спичек  .  Данные  упражнения  учат  дошкольников  искать  путь  решения,  умению 

планировать  ход,  высказывать  предварительные  суждения  или  действовать  и  рассуждать 

одновременно,  объясняя  способ  и  путь  решения.  Упражнения  со  счетными  палочками 

помогают овладевать мыслительными операциями 

 



 

В  своей  работе  используем  считалки,  которые  интересны  и  доступны  детям.  Данный 

материал используем при проведении занятий, подвижных игр, физкультминуток. Огромную 

радость  доставляют  детям  задачи  на  сообразительность.  Начинаем  решать  с  более  простых 

задач, которые по мере освоения можно постепенно усложнять. 

 

Для  развития  у  детей  математических  представлений  в  своей  работе  используем 



занимательный материал, который подбираем исходя из цели образовательной области, уровня 

развития  ребенка.  Методически  правильно  подобранный  материал  в  работе  с  детьми 

способствует  развитию  логического  мышления,  наблюдательности,  быстроты  реакции, 

интереса к математическим знаниям. Обучение через игру, интересное и увлекательное занятие 

способствует постепенному переносу с игровой на учебную деятельность. Игра, увлекающая 

детей, не должна перегружаться ни умственно, ни физически. Интерес детей к игре постепенно 

переходит к обучению. 

 

Логические игры и упражнения направлены на умение детей мыслить последовательно, 



обобщать изображенные предметы по признакам, находить отличия между предметами, решать 

устные задачи на поиск ответа путем рассуждений. 

 

 

 



 

 

Игры по математическому развитию привлекательны своей разноплановостью, огромным 



творческим потенциалом, возможность использования их в разных видах деятельности. Игра 

позволяет ребенку радоваться тому, что он познает. Работу по данному направлению начали с 

детьми  средней  группы,  используя  пособие  «Сложи  узор».  В  начале  работы  по  данному 

пособию  предлагаю  детям  по  узорам-заданиям  складывать  точно  такой  же  узор  из  кубиков. 

Затем ставим обратную задачу: глядя на кубики, нарисовать узор, который они образуют. И, 

наконец, третье – придумывать новые узоры из кубиков, то есть выполнять творческую работу. 

Для формирования логического мышления в группе созданы условия: 

— подобран занимательный материал для всех возрастных групп

—  разработана  схема  последовательного  включения  данного  материала  в  содержание 

занятий по математическому развитию; 

—  создан  математический  уголок  для  самостоятельной,  познавательно-игровой 

деятельности, постоянно пополняющийся комплектом игр.   

 

 

 



 

Чем  лучше  малыш  научится  видеть  закономерности,  составлять  последовательные 

логические цепочки, группировать и обобщать, тем успешнее он будет усваивать математику. 

Игры  и  занятия  для  дошкольников  тренируют  логику  и  мышление,  внимание  и  память.  В 

основу логических игр и упражнений положены два принципа:  «от  простого к сложному»  и 

«самостоятельно по способностям». Этот союз позволяет нам решать сразу несколько проблем, 

связанных с развитием творческих способностей: 



жүктеу 10.2 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   82   83   84   85   86   87   88   89   ...   92




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет