Қазақстан республикасының



жүктеу 400.25 Kb.
Pdf просмотр
Дата14.09.2017
өлшемі400.25 Kb.

 

 

 



ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  

БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ 

 

ИННОВАЦИЯЛЫҚ ЕУРАЗИЯ УНИВЕРСИТЕТІ 



 

5В011700 

«Қазақ тілі және әдебиет» 

мамандығы бойынша 

оқу-әдістемелік кешен 

 

 



 

 

 



 

ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕН 

Жасқа ерекшелік  физиологиясы және мектеп гигиенасы  пәнінен 

 

(СИЛЛАБУС) 



 

 

 

5В011700 

«Қазақ тілі және әдебиет» 

мамандығы бойынша оқитың 

студенттеріне арналған 

Оқытудың кредиттік технологиясы 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ПАВЛОДАР 2014 ЖЫЛ 

 


 

БЕКІТІЛГЕН 

 

 

 

 

   

                                                

                БСжОӘЖ бойынша 

проректоры 

б.ғ.к., профессор _________ Л. С. Комардина 

2014 ж. «___» _______________ 

  

 



 

Автор:  


«Био-химия, агробизнес және экология» департаментінің  аға оқытушы

 биология магистрі Утилова А.М. ________ 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

«Био-химия, агробизнес және экология» департаменті 



ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕН 

 

«Жасқа ерекшелік  физиологиясы және мектеп гигиенасы» пәнінен 



5В011700 

«Қазақ тілі және әдебиет» 

мамандығының күндізгі бӛлімінде,  

орта білім негізінде оқитын студенттерге арналған 

 

 

Курс 



Семестр 


Дәрістер 

15 

Тәжірибелік сабақтар 



15 

СОӚЖ 


15 

СӚЖ 


15 

Бақылау түрі 

емтихан 

 

ҚР 23.08.12 ж  №1080 ұкімет қауылысы негізінде бекітілген  жоғары білім беру МЖМБС 



және  «Жасқа ерекшелік  физиологиясы және мектеп гигиенасы» типтік оқу бағдарламасы 

(Алматы, 2007) бойынша жасалды 

 

   Оқу бағдарламалар бойынша комитет отырысында бекітілді 



Хаттама №___ «__» «_____________» 2014 ж. 

 

ОБ комитетінің тӛрайымы 



х.ғ.к., профессор м.а. _________ А.Н. Жакупова 

 

«Биохимия, агробизнес және экология» департамент отырысында қарастырылған  



Хаттама №___ «__» «_____________» 2014 ж. 

 

«Био-химия, агробизнес және экология» департаментінің директоры 



вет.ғ.д., профессор ________________ Л.И. Проскурина 

 

Келісілді:  



БББ бастығы _____________ Н.Д. Сарбасова 

 

 



 

 


«Жасқа сай физиология және мектеп гигиенасы» курсының силлабус құрылысы   

 

1.Түсініктемелік  хат 



2.Курстың күнтізбелік-тақырыптық жоспары  (Кесте 1) 

3.Дәріс курсының мазмұны  (Кесте 2) 

4.Орындалуының тақырыптық жоспары мен СОӚЖ тапсырмаларының орындау мерзімі  

(Кесте 3) 

5.Орындалуының тақырыптық жоспары мен СӚЖ тапсырмаларының орындау мерзімі  

 (Кесте 4) 

6.Емтиханға дайындалу бақылау сұрақтары 

7.Ұсынылған әдебиет (негізгі және қосымша) 

8.Студенттер білімдерді бақылау түрлері (Кесте 5) 

9.Студенттерге рейтингті шығаратын кестесі (Кесте 6) 

10.Студенттердің білімін, дағдаларын аңықтау бойынша жалпы кестесі (Кесте 7) 

                     

 

Оқытушы 


Сабақ  ӛткізуін орны және уақыты 

Жұм. телефон 

Утилова А.М 

Дәріс 


СОӚЖ 

340010 


 «БАжЭ» 

департаменті 

222 ауд. 

(Сабақ кестесінде 

кӛрсетілген 

аудиториясы) 

(Сабақ кестесінде 

кӛрсетілген 

аудиториясы) 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



Түсініктемелік  хат 

 

Жасқа  сай  физиология  және  мектеп  гигиенасы  бойынша  ұсынылып  отырған 

силлабус    «Қазақ  тілі  және  әдебиет»  мамандығында  оқитың  студенттеріне  арналған. 

Аталмыш  пән  1    кредитке  негізделген.  Бір  кредит  бір  академиялық  сағатқа  (50минутқа 

тең). Әрбір академиялық сағат міндетті түрде академиялық сағаттың 2 сағаттық (100мин) 

студенттердің ӛздік жұмысымен ұласады. Жасӛспірімдер физиологиясы және валеология 

пәнінің  университеттерге  арналған  типтік  бағдарламасына  сәйкес  құрастырылған 

силлабус студенттер мен оқытушының арасындағы байланысын және іс-әрекетінің дұрыс 

қалыптасуын  қамтамасыз  етеді.Студенттердің  пәнді  оқудағы  оның  басқа  пәндермен 

байланысы  келесі  пәндермен  ұштасады:  зоология,  цитология,  адам  анатомиясы, 

гистология.Ал  басқа  пәндермен  пәнаралық  ӛзара  байланысы:  адам  және  жануарлар 

физиологиясы, гистология. 

Курс  бағдарламасы  2  модульді  құрайды:Бірінші  модульде  ағзаның  біртұтастығы; 

ағзаның  жасқа  сай  ерекшеліктері,  мүшелердің  қызметтері,  ӛсуі  және  дамуы  бойынша 

тұрақты заңдылықтары. Екінші модульде лимфалық және қан жүйесінің құрылысы, тыныс 

алу  жүйесінің  құрылысы,  ас  қорыту  жүйесінің  құрылысы,  зәр  шығару  жүйесінің 

құрылысы қарастырылады. 

Мақсаты: 

Адам  ағзасы,  мүшелер  жүйесімен  байланысын  сонымен  бірге  біртұтас  жүйе  екендігі 

жӛнінде студенттерде дұрыс түсінік қалыптастыру. Сонымен қатар салауатты ӛмір сүруге 

денені шынықтыруға, денсаулықты нығайтатын ерекшеліктерді жүзеге асыру.  



Міндеттері: 

-Адам ағзасының дамуы, қалыптасуы заңдылықтарын ескеру. 

-Студентердің теориялық алған білімдерін практикамен ұштастыра білуге үйрету. 

-Үйрету, дағдыландыру, аналитикалық талдау жасату. 

-Теорияда алған білімдерін практика жүзінде пайдалана білуге үйрету. 

-Адам ағзасының ӛсу кезеңін, дамуын, заңдылықтарын қарастыру. 



Білу керек

Студенттердің оқылған материалдарын синтездеп, оған анализ жасау. 

Морфологиялық формалардың, функциялардың ӛзара байланысын ескере отырып, 

оны практикалық жұмыста пайдалана білуге үйрену. 



Дағдылану керек

1.Алған теориялық білімдерін практикада дұрыс қолдана білуге үйрену; 

2.  Гигиеналық  талаптарға  сай  мектеп  жиһаздарын,  мектеп  бӛлмелерін,  үйде 

пайдалана білу, оқушының рациондық тамақтануына анализдік баға беру 

3. Ішкі мүшелердің жеке бӛлімдерін кӛрсете білу. 

Курс  кӛлемі:  курс  0,5  оқу  жылына  (2  семестр)  1  кредитке  –  45  сағатқа  арналған.  1 

кредит  аудиторлық  жұмысының  1  академиялық  сағатқа  сәйкес  келеді  және  оған  1  сағат 

СОӚЖ  мен  СӚЖ  қосылады.  15  апталық  семестрде  барлығы:    15  сағат  дәріс,    15  сағат 

СӚЖ, тәжірибелік сабақтар  және 15 сағат СОӚЖ. Модульдер саны – 2.  



Пререквезиттер:  Жасқа  сай  физиология  және  мектеп  гигиенасы  курсын  меңгеру 

үшін жалпы биологияны білу қажет. 



Постреквезиттер: Жасқа сай физиология және мектеп гигиенасы курсын меңгеру 

әрі қарай психолого-педагогикалық циклдың: педагогика, психология, оқыту әдістемелері 

және валеология сияқты пәндерді игеруге негіз болады. 

 

 

 

 


 



«Жасқа сай физиология және мектеп гигиенасы» пәні бойынша күнтізбелік-



тақырыптық жоспары   

 

Апта  


Тақырып атауы 

Сағат саны 

 

 

Дәрістер 



СОӚЖ 

СӚЖ 


Тәжірибелік 

сабақтар 



Модуль 1 

Ағза  біртұтас        – 



жүйе ретінде 





Балалар 

мен 


жасӛспірімдердің 

ағзасының  ӛсу  және 

даму заңдылықтары 



 



Балалар 


мен 

жасӛспірімдердің 

ағзасындағы 

ЖЖ 


және оның маңызы 





Сенсорлық  жүйелер 

және 


ағзаның 

дамуында 

олардың 

маңызы 




Балалар 



және 

жасӛспірімдердің 

ЖЖӘ  







Эндокриндік 

жүйе 


және 

жас 


ерекшеліктері 





Қан  айналу  жүйесі 

және 


оның 

жас 


ерекшеліктері 



 



1-ші модуль бойынша 

қорытынды 

тест 

тапсырмалары 



 

 

 



 

Модуль 2 

Тыныс алу жүйесі 





Ас  қорыту  жүйесі, 



құрылысы 

мен 


қызметі.  Зат  алмасу 

және  энергия  оның 

жас ерекшеліктері 



10 



Зәр шығару жүйесі 



11 



Тірек-қимыл  жүйесі 

және 


жас 

ерекшеліктері 





12 


Сыртқы 

ортаның 


ағзаға 

әсері: 


биологиялық, 

психологиялық 

әлеуметтік әсерлер 



13 



Деңсаулық 

– 

адамзаттың 



ӛзекті 

мәселесі 







 

14 



Экологиялық 

факторлар 

және 

тұрғындардың 



денсаулығы. 

Иммунитет 

туралы 

ұғым. 




 

2-ші модуль бойынша 



қорытынды 

тест 


тапсырмалары 

 

 



 

 

 



Барлығы: 

15 


15 

15 


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



СОӚЖ мазмұны мен оны ӛткізу графигі 

 

№ 

Сабақ тақырыбы  Сабақ мазмұны 



Ӛткізу 

формасы 


Ӛткізу 

аптасы 


Макс

имал


ды 

бақы


лау 

бағас


ы 

Ұсы


нылғ

ан 


әдеб

иет 


Модуль 1 

Ағза біртұтас    – 



жүйе ретінде 

Жүйке 


жүйесінің 

морфо-


функционалдық 

құрылысы.  ЖЖЖ  де 

қозуды 

ӛткізетің 



синапстардың 

маңызы. 


Ауызша сұрау 

1 апта 




Балалар 

мен 


жасӛспірімдерді

ң  ағзасының  ӛсу 

және 

даму 


заңдылықтары 

Жүйке 


және 

бұлшықет 

ұлпаларындағы 

биоэлектриялық 

потенциалы. ЖЖЖ да 

қозу  және  тежелу, 

жүйке  процестерінің 

динамикасы. 

Реферат, 

хронологиялы

қ кесте 

2 апта 




Балалар 

мен 


жасӛспірімдерді

ң 

ағзасындағы 



ЖЖ  және  оның 

маңызы 


Вегетативті 

және 


шеткі жүйке жүйелері 

Презентация  

  

3 апта 




Сенсорлық 

жүйелер 


және 

ағзаның 


дамуында 

олардың маңызы 

Кӛру 

және 


есту 

ерекшеліктері. 

Кӛз 

алмасының 



рефлекторлық 

реакцияларды 

бақылау 

Ауызша сұрау 

Коллок 

виум 


 

4 апта 




Балалар және 

жасӛспірімдерді

ң ЖЖӘ 

Шартты 


рефлекстердің 

тежелуі, 

тежелудің 

түрлері. Динамикалық 

стереотип, 

екі 


сигналдық жүйелер 

Конспект, 

тесттер. 

5 апта 




Эндокриндік 

жүйе  және  жас 

ерекшеліктері 

 

Жыныс бездері. Оның 



ӛсуі  мен  дамудағы 

маңызы.  Жыныстық 

жетілу кезең 

Семинар, 

тесттер 

6 апта 




Қан 

айналу 


жүйесі 

және 


оның 

жас 


ерекшеліктері 

 

Қан  айналу  жүйесі. 



Жүрек  қызметі  мен 

құрылысы.  Ұрықтың 

қан 

айналу 


ерекшеліктер 

Семинар 


7 апта 



 

 



1-ші модуль 

бойынша 


қорытынды тест 

тапсырмалары 

Аралық бақылау  №1 

Коллоквиум 

8  апта 

 



Модуль 2 

Тыныс 



алу 

жүйесі 


Ӛкпенің 

тіршілік 

сиымдылығы,  ӛкпеде 

газ алмасуы 

Дискуссия  

9 апта 




Ас 

қорыту 


жүйесі, 

құрылысы  мен 

қызметі. 

Зат 


алмасу 

және 


энергия 

оның 


жас 

ерекшеліктері 

Анаболизм 

және 


катаболизм.  Адамның 

дене 


және 

тері 


температурасы 

Презентация  

  

10 апта 


10 



Зәр 

шығару 


жүйесі 

Жылу 


пайда 

болуының және жылу 

берілудің 

физиологиялық 

механизмі 

Ауызша сұрау 

11 апта 



11 

Тірек-қимыл 

жүйесі  және  жас 

ерекшеліктері 

Бұлшықет 

жүйесі. 


Жасқа  сай  кезеңдегі 

бұлшықеттің  массасы 

мен 

күші. 


Гиподинамия 

Семинар 


12 апта 



12 

Сыртқы ортаның 

ағзаға әсері: 

биологиялық, 

психологиялық 

әлеуметтік 

әсерлер 

Қорғасынның  ағзаға 

тусуі 

және 


оның 

зиянды әсері 

Ауызша сұрау 

13 апта 


13 



Деңсаулық 

– 

адамзаттың 



ӛзекті мәселесі 

Жеке  денсаулықтың 

кӛрсеткіштері: 

гигиеналық, 

функционалдық, 

клиникалық 

және 

психологиялық. 



Қоғамдық 

денсаулықтың 

кӛрсеткіштері:  туылу, 

ӛлім,  ауру,  ӛмір  сүру 

ұзақтылығы, 

инвалидизация 

Дискуссия  

14 апта 


14 



Экологиялық 

факторлар  және 

тұрғындардың 

денсаулығы. 

Иммунитет 

туралы ұғым 

Ана  сүтінің  ағзаны 

қорғау 


реакциясындағы 

маңызы.  Иммунитетті 

кӛтеру  түрлері  мен 

әдістері 

Конспект 

15 апта 


 



 

2-ші  модуль бойынша 

қорытынды 

тест 


Тесттер 

15 апта 


 


 

тапсырмалары 



 

 

Қорытынды 



коллоквиум. 

Бақылау 


сұрақтары 

15 апта 


 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

10 


СӚЖ тапсырмаларын орындалу мен тапсыру тақырыптық жоспар 

 

№  Сабақ тақырыбы 



Сабақ мазмұны 

Ӛткізу 


формасы 

Ӛткізу 


аптасы 

Макси


малды 

бақыла


у 

бағасы 


Ұсы

нылғ


ан 

әдеб


иет 

Модуль 1 

Ағза  біртұтас        – 



жүйе ретінде 

Ағза үшін жүйке жүйесің 

және  ішкі  секрециялық 

бездердің маңызы 

Реферат 

1 апта 




Балалар 

мен 


жасӛспірімдердің 

ағзасының 

ӛсу 

және 


даму 

заңдылықтары 

Балалар 

мен 


жасӛспірімдердің 

ағзасының ӛсу және даму 

заңдылықтары 

Конспект  

2 апта 





Балалар 


мен 

жасӛспірімдердің 

ағзасындағы 

ЖЖ 


және оның маңызы 

Синапс. 


Пост 

және 


пресинапстық 

мембраналар 

Конспект  

3 апта 




Сенсорлық 

жүйелер 


және 

ағзаның  дамуында 

олардың маңызы 

Сенсорлық жүйелер және 

ағзаның 

дамуында 

олардың маңызы 

конспект 

4 апта 





Балалар және 

жасӛспірімдердің 

ЖЖӘ 


Балалар 

және 


жасӛспірімдердің ЖЖӘ 

Реферат  

5 апта 





Эндокриндік  жүйе 

және 

жас 


ерекшеліктері 

 

Эндокриндік 



жүйеде 

гипо және гипер функция 

Конспект 

6 апта 




Қан  айналу  жүйесі 

және  оның  жас 

ерекшеліктері 

 

Қан айналу жүйесі және 



оның жас ерекшеліктері 

 

Тесттер  



7 апта 



Модуль 2 

Тыныс алу жүйесі 



Сыртқы ортаның 

жағдайларының тыныс 

алу жүйесіне әсері, 

қойылатын гигиеналық 

талаптар 

Дискуссия  

9 апта 





Ас  қорыту  жүйесі, 

құрылысы 

мен 


қызметі. Зат алмасу 

және  энергия  оның 

жас ерекшеліктері 

Зат алмасу және энергия 

оның жас ерекшеліктері 

Тест 


сұрақтары

н 

құрастыру 



10 апта 



10 

Зәр шығару жүйесі  Терінің жасқа сай 

құрылысы мен қызметі 

Конспект  

11 апта 



11 

Тірек-қимыл 

жүйесі  және  жас 

ерекшеліктері 

Тірек-қимыл жүйесі және 

жас ерекшеліктері 

Реферат 

12 апта 




 

11 


12 

Сыртқы ортаның 

ағзаға әсері: 

биологиялық, 

психологиялық 

әлеуметтік әсерлер 

Сыртқы ортаның ағзаға 

әсері: биологиялық, 

психологиялық 

әлеуметтік әсерлер 

Конспект 

13 апта 


13 



Деңсаулық 

– 

адамзаттың  ӛзекті 



мәселесі 

Денсаулық  пен  аурудың 

генетикалық 

детерминанты. 

Әйел  

ағзасының 



анатомо-

физиологиялық 

хроно-

функционалдық 



ерекшеліктері 

Коспект 


14 апта 



14 

Экологиялық 

факторлар 

және 


тұрғындардың 

денсаулығы. 

Иммунитет  туралы 

ұғым 


Инфекциялық 

аурулар. 

Олардың 

таралу 


жолдары.  Аса  қауыпты 

инфекциялар 

Эссе  

15 апта 




 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

12 


Студенттерге рейтингті шығаратын кестесі 

 

№ 

 



 

Бақылау 


түрі 

 

 



Апталар  

1-ші 


рейтингті

ң 

қорытынд



ы (Р-1) 

 

 



Апталар 

2--ші 


рейтингтің 

қорытынды 

(Р-2) 

 

 



1  2  3  4  5  6 

8   9   10   11   12   13  14  

15  

1   Сабаққа 



келу  

*  *  *  *  *  * 

*  * 




*  * 

*  



2   Дәрістер 

конспекті       *    *   

 

 



 

 



 



 

3   СӚЖ 


тапсырмал

арын 


орындау  

 

*  *  *  *  * 



30 

 

 





*  * 

30 


 

5   СОӚЖ 

тапсырмал

арын 


орындау 

*  *  *  *  *   

30 

 

 





*  * 

30 


 

6   Рубежді 

бақылауды

ң 

тапсырмал



арын 

орындау 


 

 

 



 

 

 



20 

 

 



 

 

 



 

 

20 



 

7   Басқа 

түрлері  

 

 



*   

 



 

 



 

 



 



 

 

Барлығы  



 

 

 



 

 

 



100 

 

 



 

 

 



 

 

100 



 

 

Қорытынд



ы 

бағасынан 

үлесі  

 

 



 

 

 



 

30% 


 

 

 



 

 

 



 

30% 


 

 

Пәні бойынша қорытынды баға пайызбен келесі формуласымен есептеледі: 



 

4

,



0

Ý

6



,

0

2



2

Ð

1



Ð

%

È



 

 


 

13 


қайда: Р1 - 1-ші рейтинг бағасының пайызы, Р2 - 2- ші рейтинг бағасының пайызы, Э 

– емтихан бағасының пайызы (тест-емтихан) 

 

- рейтинг бақылау – 40% 



- емтихан – 60% 

 

Студенттер  білімдерін  аңықтау  критерийлері:  максимальды  балл  алу  үшін 

студентке  келесі  шарттарды  орындау  керек:  дәріс  сабақтарына,  СОӚЖ  сабақтарына 

қатысу,  СОӚЖ  мен  СӚЖ  тапсырмаларды  орындау;  қосымша  балдар  –  тапсырмаларға 

қызық  шешуін  табу,  айыппұл  балдар  –  толық  орындалмаған  жазу  жұмыстары, 

тапсырмаларын орындамау, сабаққа келмеу, тапсырмаларын уақытта тапсырмау үшін 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

14 


Глоссарий 

Авитаминоз  -  ұзақ  уақыт  организмге  қажетті  витаминдердің  біреуі  не  бірнешеуі 

жейтін тамақта мүлде болмай немесе жетіспейтін құнарсыз ас ішкендіктен пайда болатын 

организмнің  ауру  жағдайы.  Кей  кезде  организмдердің  витаминдерді  сіңіру  қабілеті 

нашарлағанда не жойылғанда байқалады. 



Аккомодация  –  кӛздің  сәуле  сындыру  күшінің  әртүрлі  қашықтықтағы  заттарды 

айқын кӛруге икемделуі. 



Акселерация  –  қазіргі  балалар  мен  жастардың  ӛсуі  мен  дамуының  ата  – 

аналарының  сол  жастағы  кӛрсеткіштерімен  салыстырғанда  немесе  ӛткен  ғасырдағы 

адамдармен салыстырғанда жылдам және ертерек болуы. 

Аккомодация – анализаторлар жүйесінің физиологиясында кӛру мүшелерінің сәуле 

сындыру  күшінің  әртүрлі  қашықтықтағы  заттарды  айқын  кӛруге  икемделіп,  бейімделу 

қабілетін айтады. 

Аллергия  –  басқа  текті  тітіркендіргіштердің  қайталанып  әсер  етуіне  организмнің 

пайда  болған  қарсы  белсенділілігі.  Басқа  текті  заттар  (микробтарб  вирустар,  басқа  текті 

белок т.б) организмге алғаш рет енгенде денеде оған қарсы денешіктер пайда болады. Сол 

тітіркендіргіштер екінші  қайта әсер еткенде  қарсы денешіктер оларға шабуыл жасайды , 

мысалы , аллергияға байланысты организмге түрлі аллергиялық аурулар (бронх демікпесі 

, қызба, есекжем т.б.) пайда болады. 



Антиген  –  қанда  және  басқа  ұлпаларда    ӛзіне  қарсы  денешіктерді  тудыратын 

организмдер үшін басқа текті зат. 



Антидене  –  организмге  кірген  басқа  текті  заттарға  қарсы  пайда  болатын 

иммуноглобулиндер тобындағы белоктар. 



Антропометрия  –  адамның  бойын  ,  салмағын  ,  кеуде  шеңберін  т.б.  дене 

кӛрсеткіштерін ӛлшеу. 



Антропометрлік  басты  көрсеткіштер  –  адам  денесінің  антропометрлік  басты 

кӛрсеткіштеріне адамның жасына, ұлтына, жұмысына байланысты ӛзгеретін дененің және 

оның  сегменттерінің  геометриялық  келесі  мӛлшерлері  жатады:  бастың  ұзындығы    тұла 

бойдың  отырғанда  және  түрегеліп  тұрғандағы  ұзындықтары,  қолдары  мен  аяқтарының 

ұзындықтары, қолдары мен аяқтарының ұзындықтары, бастың және кеуденің  шеңберлері. 

Бастың  шеңберін  маңдай  сүйегінің  үстін,  желке  (шүйде)  сүйегінің  ең  томтайып  шығып 

тұрған  нүктесінен  бастап,  ұршық  нүктесіне  дейінгі  ұзындық  ӛлшемі.  Кеуде  шеңбері 

немесе  кӛкірек  шеңбері  -  адамның  қолтығының  астын,  сүт  бездерінің  жоғарғы  нүктесін 

баса, айналдыра жасалған ӛлшем. Қолдың ұзындығы – иықтың жоғарғы нүктесінен ортаң 

саусақтың ұшына дейінгі ұзындық ӛлшемі. Аяқтың ұзындығы – түрегеліп тұрған адамның  

ұршық нүктесінен бастап, табанының жерге тиіп тұрған жеріне дейінгі ұзындық ӛлшем. 

Артерия қан тамыры – жүректен мүшелерге және ұлпаларға оттегімен байытылған 

қанды таситын қан тамыры. 



Артериялық қан қысымы – артерия қан тамырларындағы қанның қысымы. 

Артерия  қан  қысымының  систолалық  мөлшері  –  жүрек  систоласының  соңғы 

сәтінде байқалатын артерия қысымы, с.б.б. – 120 мм. 



Артерия  қан  қысымының  диастолалық  мөлшері  –  жүрек  диастоласы  кезіндегі 

артерия қысымы , с.б.б.–80 мм.  



Ас  қорыту  –  тамақтың  құрамындағы  күрделі  қоректік  заттардың  ас  қорыту 

жүйелерінде  механикалық,  химиялық  және  биологиялық  жолмен  ӛңделіп,  сіңіруге 

ыңғайлы нвқты бір организмге бейімделген қарапайым түрге айналып, сіңуі.  

Бинокулярлық көру (лат.visus bini – екі, қос+oculus – кӛз) – екі (қос) кӛзбен кӛру. 

Ми қыртысының кӛру орталығында кӛзге кӛрінген бейнені қалыптастыруда екі кӛзден де 

келетін  кӛру  мәліметі  пайдаланады.  Сыңар  кӛзбен  қарағаннан  гӛрі  қос  кӛзбен  бірдей 

қарағанда заттың кеңістіктегі орыны толығырақ сезіледі. 



Биологиялық  белсенді  заттар  –  тіршілік  жүйеге  әсер  ететін  химиялық  заттар. 

Бұларға ӛсімдік не жануар денесінде ӛндірілетн гормон, фермент, антибиотик т.б іспетті 



 

15 


заттар жатады. 

Вегетативтік жүйке жүйесі – ішкі  мүшелердің (вегативтік) қызметін реттейтін 

жүйке  жүйесінің  бӛлімі.  Вегетативтік  жүйке  жүйесінің  талшықтары  организмнің  барлық 

мүшелері мен ұлпаларын нервтендіріп, трофикалық (гр. trophe – қоректендіру) әсер етеді. 

Вегетативтік жүйке жүйесі бір – біріне қарама – қайшы қызмет атқаратын симпатикалық 

және парасимпатикалық жүйке жүйелері болып екіге бӛлінеді. 

Газ  алмасу  –  қан  мен  клеткааралық  сұйықтықтың  арасындағы  оттегі  және 

кӛмірқышқыл газдарын алмасу қасиеті. 



Гемодинамика – а) қан тамырларының бойымен қанның қозғалуы, қан айналасы;  

ә) жүрек пен қан тамырлар жүйесінде қанның қозғалысының себептерін, тетіктерін және 

жағдайларын зерттейтін ғылым саласы. Негізгі мәселелері: қанның физикалық қасиеттері, 

қан  тамырларының  серпімділігі,  етінің  жиырылуы,  қан  айналысының  әр  жеріндегі  қан 

қысымы, жүрек пен қан тамырларының қызметін реттеу негіздері т.с.с. 

Гигиена  –  адамның  денсаулығына  әсер  ететін  сыртқы  ортаның  жағдайларын 

зерттейтін ғылым. 



Гипноз  –  санасы  толық  тежелмеген,  бірақ  гипноздаушы  адамның  сӛзін  қабылдау 

қабілеті сақталған, ұйқы іспетті адамның психиалық ерекше жағдайы. 



Гуморальдық  реттеу –  организмнің  сұйық  орталарында  (қан,  лимфа,  клеткадағы 

және  клетка  аралық  сұйықтық)  еріген  қалыпта  болатын  биологиялық  белсенді  заттар 

арқылы мүшелер мен мүшелер жүйелерінің тіршілігін реттеу жолы. 

Дәм  сезу  –  ауыз  қуысындағы  дәм  сезгіш  баданаларға  әсер  ететін  химиялық 

заттардың қасиеттерін қабылдау. 



Дифференциация  –  даму  барысында  организмдегі  мүшелердің  немесе  жеке 

ұлпалардың құрылысы мен қызметінің ерекшеленуі. 



Екі  сигнал  жүйесі  –  И.П.Павловтың  тұжырымдауынша,  организмді  қоршаған 

әлемнің  құбылыстары  мен  заттардың  әсерлерін  қабылдап  талдау  және  жинақтап 

тұжырымдауға қатысатын мүшелер жүйесі, яғни адам мен жануарлардың миында сыртқы 

ортаның  тікелей  нақтылы  әсерлерін  сезіп,  бейнелеу  –  бірінші  сигнал  жүйесіне  жатады. 

Оған кӛру, есту, иіс, дәм, ауру, қысым т.б. сезімдері қабылдайтын мүшелер жүйелері мен 

олардың  қызметі  жатады.  Бұл  адамда  да  жануарларда  да  болады.  Еңбек  етуіне  және 

әлеуметтік  дамуына  байланысты  адамда  ғана  болатын  екінші  сигнал  жүйесі  бар.  Бұл  – 

естілген, айтылған, жазылған, оқылған сӛздер арқылы дүние тану , сыртқы мәліметтерді 

қабылдап  білу.Екінші  сигнал  жүйесі  адамның  үлкен  ми  сыңарларының  жетіліп,  орасан 

дамуының нәтижесінде пайда болған. 



Ес    –  кӛрген  –  білген, естігенді,  сезгенді,  ӛтіп  кеткен құбылыстарды  нақтылы  бір 

жағдайда,  қасиеттерімен  бірге  жинақтап  және  тәжірибе  ретінде  тірі  жүйелердің 

пайдалануы. 

Есте сақтау – адамның ӛмірден алған тәжірибесін ӛзгертпестен қайта жаңғырту. 

Жүйкелік  (нервтік)  реттеу  жолы  –  жүйке  жүйесінің  қатысуымен  мүшелердің  , 

ұлпалардың, клеткалардың қызметін реттеу жолы. 



Нейрон – ми мен жұлын ұлпаларының клеткалары. 

Нерв немесе жүйке талшығы – денесі ми немесе жұлында, ганглийде орналасқан 

нейронның екі немесе бірнеше ұзын талшықтарынан (аксоннан) тұратын жүйке. Нервтер 

шеткі,  яғни  перифериялық    жүйке  жүйесін  құрады.  Нервтер  кӛп:  мидан  12  жұп,  ал 

жұлыннан  31  жұп  нервтер  шығады.  Бұлардың  кейбіреулері  не  сезгіш,  не  қозғалтқыш 

талшықтардан, ал кейбіреулері әрі сезгіш, әрі қозғалтқыш талшықтардан тұрады. 

Нерв  импульстері  –  жұмысшы  мүшенің  немесе  ұлпаның  қызметін,  әрекетін 

тудыратын, бірінен соң бірі жүріп жататын қозу толқындары. 



Медиатор - нерв ұштарынан жұмысшы мүшеге (ет, без т.б.) немесе бір нейроннан 

екінші нейронға қозуды ӛткізетін биологиялық белсенді зат. 



Физиология  –  организмдердің  тіршілігі,  мүшелер  жүйелерінің,  жеке  мүшелердің, 

ұлпалар  мен  клеткалардың  қызметі  туралы  ғылым  ,  ол  қандай  да  болмасын  қызметі 



 

16 


организмнің  бір  тұтастық  заңдылығы  және  сыртқы  ортамен  қарым  –  қатынасы,  оның 

сыртқы ортаның  ӛзгермелі жағдайларына бейімделуі тұрғысынан зерттеп, анықтайды. 



Функция – тірі организмдердің, мүшелердің, ұлпалардың, клеткалардың атқаратын 

арнайы қызметі. 



Функционалдық  жүйелер  –  белгілі  бір  қызмет  атқаруға  бейімделген  және  сол 

қызметті  атқаруға  қатысатын  мүшелер  жинағы  .  Адам  денесінің  мүшелерін  келесідей 

мүшелер  жүйелеріне    топтастырады:  жүйке,  жүрек  –  қан  тамырлар  (қан  айналыс  жүйесі 

деп  те  атайды)  ,  ас  қорыту,  тыныс,  тірек  –  қимыл,  зәр  шығару.  Жүйке  жүйесіне  ми  мен 

жұлында  (орталық  жүйке  жүйесі)  орналасқан  және  аксон  талшықтары  толардан  шығып, 

күллі  денеге,  оның  мүшелеріне,  ұлпаларына,  клеткаларына  тарайтын  нейрондар,  оның 

ұзынды  –  қысқалы  талшықтары  мен  талшықтарының  сезгіш  және  қозғаушы  ұштары 

(шеткі жүйке жүйесі ) жатады. Жүрек – қан тамырлар жүйесі – тӛрт камералы қуыс мүше 

– жүрек , денедегі  артерия, вена, капилляр қан тамырлары. Ас қорыту жүйесіне ӛзектері 

ауыз қуысына ашылатын 3 жұп сілекей бездері мен тіл, тістер, жұтқыншақ, ӛңеш, ішек – 

қарын,  бауыр,  қарын  асты  бездері  мен  қарынның  және  ішектердің  қабырғасындағы  ас 

қорыту бездері жатады. Тыныс жүйесі - ӛкпе альвеоларлары, мұрын, кеңірдек, бронхылар 

мен  бронхиолалар, тері  (жартылай).  Зәр  шығару  жүйесіне  бүйрек,  қуық,  несеп  жолдары, 

жартылай  ӛкпе  мен  тері  жатады.  Тірек  –  қимыл  жүйесі  –  адамның  қаңқасы,  қозғалмалы 

сүйектердің  арасындағы  байланыс  қызметін  атқаратын  буындар  мен  қимыл  –  қозғалыс 

қызметін іске асыратын бұлшық еттер. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

17 


Емтихан сұрақтары 

1.

 



Жасқа  сай  физиология  және  мектеп  гигиенасы  пәннің  басқа  биологиялық  пәндер  мен 

байланысы  

2.

 

Теориялық және практикалық маңызы.  



3.

 

Жасқа сай физиология және мектеп гигиенасы жӛніндегі ғылымның тарихы.  



4.

 

Тірі организімнің дамуы туралы ежелгі /адамдардың / ғалымдардың кӛз қарасы. 



5.

 

Онто – және филогенездің қатынасы.  



6.

 

Жасқа  сай  физиология  және  мектеп  гигиенасы  пәннің  медицина    және  басқа  да 



салалардағы маңызы. 

7.

 



Тірі организімнің кӛбеюі. 

8.

 



Жынысты,жынысыз және вегетативті кӛбеюі.  

9.

 



Жыныс  клеткаларының  морфологиялық,физиологиялық,  биохимиялық,  генетикалық 

ерекшеліктері.  

10.

 

Изо-және гетерогамия.  



11.

 

Жұмыртқа клеткасының құрылысы биохимиясы мен қасиеттері. 



12.

 

Онтогенездің жүйелі кезеңдері. 



13.

 

Моно- және полиспермия.  



14.

 

Гаметалардың дистатты және коннстантты қарым – қатнасы.  



15.

 

Жұмыртқа мен спермиадан бӛлініп шығатын заттардың ролі.  



16.

 

Капацитация.  



17.

 

Акросомды және кортикальді реакциялардың негіздері. 



18.

 

Ооплазманың активвциясы мен сегрегациясы. 



19.

 

Зиготада ата – ана геномының бірігуі.  



20.

 

Диапауза.  



21.

 

Жануарлардағы аз және кӛп ұрықтану. 



22.

 

БӛлшектенуБӛлшектену этаптарына жалпы сипаттама.  



23.

 

Бӛлшектену кезіндегі митодикалық циклдың,  



24.

 

ДНК,РНК,белок синтезінің ерекшеліктері. 



25.

 

Гертвинг-Сакс ережесі.  



26.

 

Бӛлшектену  типтері;  толық,жартылай,  біркелкі  емес,үстіртін  диск  тәрізді,  радиалды, 



спиралды, билатералды, анархиялық билатералды синхронды.  

27.


 

Плаценталы сүтқоректілердегі бӛлшектенудің ерекшеліктері.  

28.

 

Мозаикалық және ртетелетін жұмыртқа.  



29.

 

Бластуляция, бластулалардың типтері. 



30.

 

Жеке бластуларды бӛлу, қосу,ӛлтіру бойынша тәжірбиелер.  



31.

 

Ядролардың эквипотенциялдығы.  



32.

 

Сүтқоректілердің зиготалары мен ерте пайда болған тұқымдарын кӛшіріп отырғызу. 



33.

 

Ерекше және кездейсоқ пайда болатын полиэмбриония. 



34.

 

Гаструляция  



35.

 

Кӛп қабатты ұрықтың пайда болу процесінің жалпы сипаттамасы. 



36.

 

Гаструляция типтері. 



37.

 

Плаценталы  сүтқоректілердегі,құстардағы,  амфибиялардағы,балықтардағы  және 



ланцетниктердегі,гаструляцияның ерекшеліктері. 

38.


 

Мезадерманың пайда болу жолдары. 

39.

 

Морфогенетикалық қозғалыстар, оның механизімдері 



40.

 

.Витальді белгілеу (маркілеу) боынша, бӛлу мен қайта құрастыру (қиыстыру) боиынша 



тәжірбиелер. 

41.


 

Гаструляцияның әр түрлі кезеңдеріндегі алуан түрлі болашақ ұрық бастамаларын алып 

тастау, кӛшіріп отырғызу, эксплантацилау. 

42.


 

Эмбрионалды индукция туралы түсінік. 

43.

 

Бірінші реттік эмбриональды индукция. 



44.

 

Ұрықтық материалдың міндеттері.  



 

18 


45.

 

Ұрық қабаттары жӛніндегі теорияның тарихы және қазіргі заманғы кӛз қарас 



46.

 

Нейрорегуляция  және нерв жүйесіндегі дифферациациасы. 



47.

 

Осьтік органдардың қалыптасу кезіне жалпы шолу. 



48.

 

Нерв түтігінің пайда болуы, оның бӛлімдерінің жіктелуі. 



49.

 

Нерв айдаршасы және оның туындылары. 



50.

 

Хорда-  мезодерма  бастамаларының  жіктелуі  белгілеу(хорда,  сомиттер,  сомитті 



аяқшалар,  бүйір  пластинкасы,целом)  хордамезадермальді  бастамасының  градиенттік 

қатнасы 


51.

 

Голо-және меробластикалық даму типтеріндегі неирорегуляцияның ерекшеліктері. 



52.

 

Нерв жүйесінің және сезім мүшелерінің дамуындағы индукциялық процесстер. 



53.

 

Нерв талшықтарының ӛсуі,олардың орган бастамаларымен қарым-қатнасы 



54.

 

Омыртқалы жануарлардың органогенезі 



55.

 

Ұрықтың денесініңқалыптасуы.  



56.

 

Голо-  және  меробластикалық  даму  типтеріндегі  бас  және  құйрық        бӛлімдерінің 



жекеленуі. 

57.


 

Тері  және  олардың  туындылары  (қабыршақ,  қауырсын,шаш,тұяқ-тырнақ,тері  бездері 

және т.б.)дамуы 

58.


 

Экто-және мезодерма бастамаларының бір-біріне әсері 

59.

 

Ас қорту және тыныс алу жүйелерінің дамуы 



60.

 

Бастамалардың экто-энто және мезодермалық ӛзара индукциялық әсері. 



61.

 

Ӛкпенің қалыптасуы.Бронх тобының бездерінің қалыптасуы. 



62.

 

Орташа ішектің дифференцациясы. 



63.

 

Бауыр және ұйқы бездерінің пайда болуы. 



64.

 

Зәр шығару және жыныс жүйелерінің дамуы 



65.

 

Омыртқалы  жануарлардың  зәр  шығару  жүйесінің  даму  кезеңдеріндегі    ұлпалардың 



қарым-қатнасы 

66.


 

Бүйрек үсті бездерінің дамуы.  

67.

 

Гонадалардың және жыныс ӛзектерінің дамуы. 



68.

 

Жыныс дифференциасының генетикалыщқ және гормондық механизімі. 



69.

 

Қан тамырларының жүйелерінің дамуы. 



70.

 

Имунитеттің қалыптасуы.  



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

19 


 

Ұсынылған әдебиеттер 

Негізгі әдебиет: 

 

1.



 

Қ.  Дүйсембин,  З.  Алиакбарова.  Жасқа  сай  физиология  және  мектеп  гигиенасы.  Алматы, 

2003. 

 

Қосымша әдебиет: 

1.

 



Тейлор Д. И др. Биология. Учебник. В 3-х т.Т.1 и 3. М. 2004. (ИнЕУ кітапханасында). 

2.

 



Резанова  Е.А.  и  др.  Биология  человека  (анатомия,физиология  и  гигиена  человека  с 

основами мед экологии) учеб пос. М.2004. (ИнЕУ кітапханасында). 

 

Оқу пәнінің бақылау түрлері 

 

Курс бойынша келесі бақылау түрлері бекітілген: 



1.

 

Күнделікті бақылау. 



2.

 

Рубежді бақылау. 



3.

 

Аралық бақылау. 



 

Студенттердің білімін аңықтау бойынша жалпы кестесі 

 

Бағалаудың әріптік 



жүйесі 

 

Баллдары 



Бағалаудың %-тік 

мазмұны 


Бағалаудың дәстүрлі 

жүйесі 


А  

4,0  


95-100  

үздік 


 

 

А



3,67  


90-94  

В



3,33  

85-89  


жақсы 

 

 



 

В 

3,0  



80-84  

В



2,67  

75-79  


С

2,33  



70-74  

 

 



қанағаттанарлық 

 

 



 

 

 



С 

2,0  


65-69  

С



1,67  

60-64  


D

+

  



1,33  

55-59  


D  

1,0  


50-54  

F  


0  

0-49  


Қанағаттанғысыз 

 

 

Академиялық мінез-құлықтың политикасы: 

Курс политикасы бойынша студенттерге тәртібіне сәйкес келесі  шарттарды орындау 

керек: 

1.

 



сабаққа келуі 

2.

 



сабаққа кешікпеу 

3.

 



оқу үрдісіне белсенді қатысу 

4.

 



әдептілік, уақытта орындау,  

5.

 



ӛздік жұмыстарды орындау 

6.

 



топпен жұмыс істеу және  дискуссияларға қатысу 

7.

 



шыдамшылық, ақкӛңілшілік, ашық қатысу 

Каталог: library -> umkd
umkd -> Күндізгі оқу бөлімі 050117 «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығында жалпы білім және орта кәсіби білім негізінде оқитын студенттерге арналѓан силлабус
umkd -> Қазақстан республикасы
umkd -> Қазақстан республикасының білім және ғылым министрлігі
umkd -> Білім және ғылым министрлігі
umkd -> Білім және ғылым министрлігі
umkd -> Қазақстан республикасының білім
umkd -> Білім және ғылым министрлігі
umkd -> Білім және ғылым министрлігі
umkd -> Күндізгі оқу бөлімі 050117 «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығында жалпы білім және орта кәсіби білім негізінде оқитын студенттерге арналған силлабус

жүктеу 400.25 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет