Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі Қарағанды мемлекеттік техникалық



жүктеу 0.93 Mb.
Pdf просмотр
бет1/8
Дата02.04.2017
өлшемі0.93 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8

 

1

Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі 



 

Қарағанды мемлекеттік  техникалық университеті 

 

 



 

 

 



 

Бекітемін 

Бірінші проректор 

_______________________ 

"____" _________ 200___ж. 

 

 

 

 

 

 

 

ОҚЫТУШЫ ПӘНІНІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ 

  

"Тау – кен технологиясы негіздері" 

 пәні бойынша 

 

050707 "Тау – кен ісі " мамандығының студенттері үшін 

 

 

 

 

Тау - кен  факультеті 

 

"Пайдалы кен орындарын қазып өндіру" 

кафедрасы 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2008 

 

2

 



 

Алғы сөз 

 

Оқытушы пәнінің оқу-әдістемелік кешенін әзірлеген: 



т.ғ.к., профессор Смағұлов Зекен Майшекеұлы 

 

 



 

 

Кафедра отырысында талқыланған __________________________________ 



(кафедраның атауы) 

№   _______ хаттама  «____»______________2008___ ж. 

Кафедра меңгерушісі ________________         «____»____________2008___ ж. 

            (қолы) 

 

 

 



Факультеттің оқу-әдістемелік бюросымен мақұлданған 

___________________________ 

(факультеттің атауы) 

№ ________ хаттама  «_____»_____________2008___ ж. 

Төрағасы ________________        «____»____________ 2008___ ж. 

 

 



 

 

 



 

                   

 

 

 



 

 


 

3

1 Оқу жұмыс бағдарламасы 



 

1.1 Оқытушы туралы мәліметтер және байланыстық ақпарат 

Смағұлов Зекен Майшекеұлы т.ғ.к., профессор 

 

« Пайдалы кен орындарын жерасты қазып өндіру»  кафедрасы ҚарМТУ-дың 



___« 2 »__ корпусында (мекен-жайы), 308 аудиторияда орналасқан, байланыс 

телефоны 56 – 26 - 19, факс 56 – 06 - 28, электрондық адресі __________. 

 

1.2 Пәннің еңбек сыйымдылығы 

 

Сабақтардың түрі 

байланыс сағаттарының саны 

Семестр


 

Кредиттер

 

саны


 

дәрістер


практика-

лық 


сабақтар 

зертханалық 

сабақтар 

СОДЖ 


сағатта-

рының 


саны 

сағат-


тардың 

барлы-


ғы 

СДЖ 


сағат-

тары-


ның 

саны  


Жалпы 

сағаттар 

саны 

Бақылау 


түрі 

2 3  30  15 

45 45 45 135 



 

емтихан


 

 

 



1.3 Пәннің сипаттамасы 

«Тау – кен  технологиясының  негіздері»  пәні  «Тау – кен  жұмыстары» 

туралы тау – кен саласында оқыйтын студенттерге бастама  болып табылады. 

 

1.4 Пәннің мақсаты 

Берілген  пәнді  зерделеудің  мақсаты,  тау – кен  өндірісінің  кәзіргі 

жағдайы,  жерасты  алу,  ашық  алу,  қоршаған  ортаны  қорғау,  арнаулы  алу 

әдістері және қай бағытта дамуы туралы түсініктеме беру болып табылады 

 

 



1.5 Пәннің міндеттері 

Пәннің міндеттері келесідей: 

Студенттерге, арнаулы курстар өткенде, керекті тау – кен жұмыстарының 

үдірістері,  тақталы,  рудалы    кенорындарын  қазып  өндіру,  тау – кен 

нееөндірістерін жобалау туралы түсініктеме беру.    

 

Берілген пәнді зерделеу нәтижесінде студенттердің: 



Тау – кен  жыныстарының  қасиеттері,  формасы,  жатыс  құралымы, 

жерасты,  ашық  алудағы  механикаландыру  жабдықтары,  әдейі  арнаулы  алу 

әдістері туралы   түсінігі болуы керек 

Тау – кен  терминологияларын,  кәзіргі  пайдалы  қазбалы  кен  орындарын 

алудағы  технологиялық  бағыттарды,  техника – экономикалық  көрсеткіштерді, 

тау – кен жұмыстарын хауіпсіз жүргізу  жағдайларын  білуі керек. 

Негізгі тау – кен технологиялық есептеуді, қазбаларды жүргізу және тіреу 

жұмыстарын,  тау – кен  жұмыстарының  жоспарларымен  жұмыс  істей  білуі 



керек. 

 

 

4

 

 

1.6 Айрықша деректемелер 

 

Берілген пәнді зерделеу үшін келесі пәндерді (бөлімдерді (тақырыптарды) 

көрсету арқылы) меңгеру қажет: 

 

Пән 



Бөлімдердің (тақырыптардың) атауы 

барлық бөлімдері 

1Жоғары математика 

 

Пайдалы қазбалы кен орындарын барлау 



және өндіру технологиясына әсер ететін 

себебтерге геолого – экономикалық 

тұрғыдан баға беру.  

2Геология пәндері 

 

Барлық бөлімдері 



3 Инженерлік графика, 

сызба геометрия 

 

 



 

 



 

 



 

 

 



1.7 Тұрақты деректемелер 

 

«Тау – кен технологисының негіздері» пәнін зерделеу кезінде алынған 



білімдер,    тау – кен  жыныьтарын  жарылыс  күшімен  қопару,  жерасты  және 

ашық  тау – кен  жұмыстарының  үдірістері,  қазбаларды  жүргізу,  тіреу,  кен 

орындарын  қазып  өндіру  технологиясы,  қоршаған  ортаны  қорғау.                 

пәндерін меңгеру кезінде пайдаланылады. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

5

 



 

1.8 Пәннің мазмұны 

 

1.8.1 Сабақтардың түрлері бойынша пәннің мазмұны және олардың еңбек 



сыйымдылығы 

 

Сабақтардың түрлері бойынша еңбек 



сыйымдылығы, сағ. 

Бөлімнің, (тақырыптың) атауы 

дәріс-

тер 


практи-

калық 


зертха-

налық 


СОДЖ 

СДЖ


1. Тау – кен өндірісінің тарихы, кәзіргі 

жағдайы, оның дамуы Тау – кен 

жұмыстары туралы ұғым 

2. Тау – кен жұмыстары туралы 

түсініктеме, Пайдалы қазбалардың жатыс 

сипаттатмалары 

 

 



 

 



 

 



 

 

--- 



 

 



 

 



3. Кен қазбаларының маңызы мен топтасуы

4. Қазбаларды жүргізүдің технологиялық 

үдірістері  

 



 

 



 

 



--- 

 



 

5. Тау – кен қазбаларын жүргізу әдістері 



6. Тазалау жұмыстары.  

7. Оқпан алабы. Жер бетіндегі ғимараттар 

8. Кеніштер ауасы, улы газдар, метан, 

шаңдар 


 



 

 



 



 

--- 


 

 



9. Ашу. Шахта алабтарын дайындау 

10. Тақталы тау – кен орындарын ашу 

әдістері 

 



 



 



 

--- 


 

10 


 

11. Кен қазу жүйесіне түсінік және оларды 



таңдауда әсер ететін себебтер 

12. Рудалы кендерді қазып өндіру 

еркшеліктері.    

 



 

 



 

 



--- 

 



 

10 


13. Рудалы кеніштерді қазу жүйелері 

14. Ашық алу әдісі. Терминологиялық 

түсініктер  

 



 

 



 

 



--- 

 



 

15. Жерасты жұмыстарындағы еңбек 



қорғау, жұмыа қауіпсіздік ережелері 

туралы түсінік  

 

 



 

 



--- 

 



 

  

1ФФ2



8. Бақылау жұмыстары 

 

 



 

--- 



 

--- 


 

БАРЛЫҒЫ: 

30 15  --- 45 

45 


 

 

6

1.8.2 Курстық жұмыстардың (жобалардың) тақырыптамасы қаралмаған 



 

1.9 Негізгі әдебиеттер тізімі 

1  Бурчаков А.С. « Процессы подземных горных работ «  М. Недра, 1980 

2  Килячков А.П., Брайцев А.В. « Горное дело «  М. Недра 1989 

3. Васючков Ю.Ф. « Горное дело «  М. Недра 1990 

4. Смағұлов З.М., Арыстан И.Д. « Тау – кен саласындағы орысша -  қазақша 

терминалогиялық сөздлік»  ҚарМТУ, Қарағанды 1996 

5. Смағұлов З.М., Арыстан И.Д., Исабек Т.К. « Тау – кен технологиясының 

негіздері» ҚарМТУ, Қарағанды 2003 



1.10 Қосымша әдебиеттер тізімі 

6. Хорин В.Н. » Машины и оборудования для угольных шахт « М. Недра 

1987   

7. Сағынов А.С., Смағұлов З.М., Арыстан И.Д., Исабек Т.К. « Пайдалы кен 



орындарын ашу » ҚарМТУ, Қарағанды 2005  

8. Сапицкий К.Ф. и др. " Задачник по подземной разработке угнольных 

месторождений " Москва " Недра " 1981 

1.11 Студенттердің білімдерін бағалау критерийлері 

Пән  бойынша  емтихан  бағасы  межелік  бақылау  бойынша  үлгерімнің 

барынша үлкен көрсеткіштерінің (60% дейін) және қорытынды аттестацияның 

(емтиханның) (40% дейін) қосындысы ретінде анықталады және кестеге сәйкес   

100% дейінгі мәнді құрайды. 

 

Әріптік жүйе бойынша бағалау 



Балл-

дар 


%-тік құрамы  Дәстүрлі  жүйе бойынша бағалау

А цифрлық балама 

4,0 

95-100 


А- 

3,67 


90-94 

Өте жақсы 

В+ 

3,33 


85-89 

В 

3,0 



80-84 

В- 


2,67 

75-89 


Жақсы 

С+ 


2,33 

70-74 


С 

2,0 


65-69 

С- 


1,67 

60-64 


D+ 

1,33 


55-59 

1,0 



50-54 

Қанағаттанарлық 





 

30-49 



0-29 

 

Қанағаттанарлықсыз 



 

Аралық  бақылау  оқытудың 5-ші, 10-шы  және 15-ші  апталарында 

жүргізіледі және бақылаудың  келесі түрлерінен алғанда қалыптасады: 

 


 

7

Оқытудың академиялық кезеңі, апта 



Бақылау

  түрі


 

%-

тік



 құрамы

 

1 2 3 4 5  6 7  8  9 10 11  12 13 



14 15 

Барлығы


,  % 

Сабаққа 


қатысушылық 

0,2 * * * * *  * *  *  * *  *  *  * * *  3 

Тәжірибелік 

жұмыстар 

2,0   * *   *     *     *   *   12 

Білімді тестілік 

тексеру 

5,0 


    *     *       * 15 

Есептермен 

жаттығулар 

0,5   * *   *     *     *      3,0 

Негізгі тау-кен 

есептері 

4,0       * *      *      *  * 20,0

Емтихан 


 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

50,0


Барлығы 

 

 



 

 

 



 

 

 



          100

1.12 Саясаты және процедуралары 

« Тау – кен технологиясы негіздері »  пәнін зерделеу кезінде келесі 

ережелерді сақтауды сұраймын: 

1. Сабаққа кешікпеу. 

2. Сабақты орынды себепсіз босатпау, ауырған жағдайда – анықтаманы, 

басқа жағдайларда түсіндірме хатты ұсынуды сұраймын. 

3. Тәжірибе сабақтарында керекті оұу құралдарының болуы 

4. Оқу процесіне белсене қатысу. 

5. Курстастармен және оқытушылармен шыдамды, ашық, қалтқысыз және 

тілектес болу.  



 

1.13 Пәннің оқу-әдістемелік қамтамасыз етілгендігі 

 

Даналар саны 



Автордың 

аты-жөні 

Оқу-әдістемелік 

әдебиеттердің атауы 

Баспасы, 

шыққан жылы кітапханада  кафедрада

Негізгі әдебиеттер 

1.Бурчаков 

А.С. т.б 

Процессы подземных 

горных работ 

М. Недра 

1980 

50 3 


2.Килячков 

А.П., и др. 

Горное дело 

М. Недра 

1989 

25 2 


3.Васючков 

Ю.Ф.  


Горное дело 

М. Недра 

1990  

40 3 


4.Смағұлов 

З.М., 


Арыстанов 

И.Д. 


Тау – кен 

саласындағы орысша 

қазақша 

терминологиялық 

сөздік 

ҚарМТУ, 


Қарағанды 

1996 


50 5 

5. Смағұлов 

З.М., 


Арыстан 

И.Д., Исабек 

Т.К. 

Тау –кен 



технологиясының 

негіздері 

ҚарМТУ, 

Қарағанды  

2003 

50 5 


Қосымша әдебиеттер 

6. Хорин 

В.И. и др. 

Машины и 

оборудования для 

угольных шахт 

М. Недра 

1987 


50 10 

7. Сағынов 

А.С., 

Смағұлов 



З.М., 

Арыстан 


И.Д., Исабек 

Т.К. 


Пайдалы кен 

орындарын ашу 

ҚарМТУ, 

Қарағанды 

2005 

50 10 


8. Сапицкий 

К.Ф. и др. 

 Задачник по 

подземной разработке 

угнольных 

месторождений  

М. Недра " 

1981 


50 10 

 

8



 

2 Пән бойынша тапсырмаларды орындау және тапсыру кестесі 

Бақы-


лау түрі 

Тапсырманың 

мақсаты мен 

мазмұны 


Ұсынылатын 

әдебиеттер 

Орындау 

ұзақтығы 

Бақылау 

түрі 


Тапсыру 

мерзімі


Жазуша  Тау – кен 

қазбаларымен 

танысу 

Смағұлов 



З.М., т.б 

Килячков 

А.П. 

2 сағат 


Есеп 

беру 


2 апта 

 

Жалпы 



түсініктеме 

және қазбалар 

----- « ----- 

дәрістер 

2 сағат 

тестілер 4 

апта 

 

Жарылыс 



жұмыстары, 

қазбаларды 

жүргізу 

----- « ----- 

дәрістер 

2 сағат --«-- 

апта 


 

Тазалау 


жұмыстары 

тіреу 


------ « ---- 

 дәрістер 

4 сағат ---«---- 8 

апта 


10 апта

 

Аэрология ------«----- 



дәрістер 

2 сағат ----«--- 12 

апта

 

Ашық қазбалар ------«----- 



сағат -----«--- 

14 

апта


 

 

9



 

 

3 Дәрістердің қысқаша жазбасы 

Кіріспе  

Пайдалы кен орындары мен оның жекелеген бөлшектерін ашу және 

даярлау.  

 

1-тақырып  (2 сағат) 

Дәрістер жоспары: 

1. Тау – кен өндірісінің тарихы, кәзіргі жағдайы, оның дамуы. 

2. Алда шешу тілейтін талаптар.  

3.Тау–кен жұмыстары туралы ұғым 

 

 Тау – кен  өндірісі  халық  шаруашылығын  отын,  түсті  металл  кендері, 

минералды  тыңайтқыштар  және  керекті  тау – кен  жыныстарымен  қамтамасыз 

етеді.  


Халық  шаруашылығының  жағармай – энергетика  саласында  көмірдің 

алатын  орны  өте  зор  және  керекті  құнды  көмірлер  жер  астынды,  сондықтан 

олар жер асты қазып өндіруді талап етеді. 

Осыған  орай  жерасты  көмір  алу  технологиясын  жетілдіруге,  көмір 

тақталарын  ұтымды  алуға,  жер  қорын  тиімді  қолдануға  және  техникалықұ 

хауіпсіздікті  аса  аса  зор  көңіл  бөлінуі  керек.Кәзіргі  шақтылар  жаппай 

механикаландырылған,  автоматтандырылған,  өндіріс  үдірістері  шоғырланған, 

өте өнімді, өнеркәсіп орны болып саналады.  

Кәзіргі  тау – кен  инженері  шақтылардың  салу  жобасын  талапқа  сәй 

жетілдіруін,  оның  параметрлерін  компьютерді  қолдана  есептеуді  білуі  керек. 

Бір  сөзбен  айтқанда,  атқарылып  жатқан  жүмыс  нәтижелері  өндірістік  өнімді 

үлғайтып,  халық  шаруашылығының  экономикасын  жоғарғы  дәрежеге 

көтерілуіне ықпал жасауы керек.  

Тау – кен өндірісінің алдына қойылатын талаптар; 

-

 

шақта  алабын  ашу  және  дайындау  жүмыстарында  сапалы,  ұтымды 



әдістер қолданылуы керек   

-

 



шақтылардың  тазадау  кенжарындағы  комплексті  механикаландыру 

жұмыстары тезірек бітуі керек 

-

 

адамдардың  қатынасынсыз  көмірді  алу  және  бұлай  алу  біріншіден 



көлбеу жатқан, жұқа, тікелей жұқа жатқан, және тосыннан газ, көмір, 

жыныстар атылу қаупі бар шақтыларда қолданылуы керек 

-

 

тау – кен  қазбаларын  комбаиндар  арқылы  жүруізу,  тіреу.  Бұрғылау, 



жүргізу жұмыстарын ара қашықтықта басқар 

-

 



конвеиерлер арқылы ағылмалы тасу әдістерін қолдану 

-

 



машиналармен, автоматтандырылған қондырылған басқару 

-

 



шаңмен,  газбен,  тосын  атыстармен,  шумендірілмен,  өте  жоғары 

температурамен күресу жағдайын жақсарту 

-

 

өндіріс жұмыстарының қошаған ортаға әкелетін зыянымен күресу  



 

 

 

 

10



 

 

 

2 тақырып (2 сағат)  

Дәрістер жоспары: 

1.  Тау - кен жұмыстары туралы түсініктеме. 

2. Пайдалы қазбалардың жатыс сипаттамалары 

 

Кен  жыныстары  бiр,  немесе,  бiрнеше  минерал  түйiршiктерінен  тұратын 



бiртектi құрамды денелер.  

Кен жыныстары негiзгi және үйiндi  болып бөлiнедi (2.1-сурет).  Бастапқы 

жаралған  жерiнде  жатқан  жыныстарды  негізгі  деп  атайды.  Үйiндiге  негiзгi 

жыныстардың  уатылуы,  жекелеген  бөлшектердiң  орнында  қалуы  нәтижесiнде 

пайда  болатын,  борпылдақ  заттардан  құралған  жыныстарды  жатқызады. 

Уатылған жыныстар жерүсті  құбылыстары (су,  жел, мұз)  әсерiмен көшiрiледi. 

Үйiндi жыныстар қалыңдығы 0 ден 500 метрге дейiн өзгереді. 

 

 



2.1 - сурет.  Көмiр  қазындысы  геология-лық 

құрылымының қимасы: 1 - өсiмдiк қабаты; 2 - құм; 

3 - лай; 4 - лайлы жанартас; 5 - известняк; 6 - құм-

лайлы  жанартас; 7- көмiр  тақтасы; 8 - құмды 

жанартас; 9- көмiр қабыршағы; 10- құмтас 

 

 



 

 

Жаратылысы  бойынша  негiзгi  жыныстар  ақтарылған  магмалық,  шөгiндi 



және метаморфтық болып бөлiнедi. 

Экономикалық  тиiмдiлiкпен  пайдалынылатын  табиғи  минерал  заттарды 

(көмiр, асыл тастар, ас тұзы, мұнай, газ және т.б) - пайдалы қазындылар (кен) 

деп атайды. 

Пайдалы қазындылар арасында орналасатын жыныстарды бос жыныстар  

деп атайды.  

Жер    қойнауы  қыртысының  кез  келген  бөлiгiнде  табиғи  қалыптасқан 

пайдалы  қазбалардың  қазып  алынуы  экономикалық  тұрғыдан  тиімді  болса,  

онда осындай құрылым пайдалы кен орны деп аталады.  

Пайдалы      кен      орындары      дұрыс    орналасқан  (тақта,  линза)   және  

дұрыс  орналаспаған (ұя, желi, шток) деп екi топқа бөлiнедi. 

Көмiр тақтасы – дегенiмiз,   жер   астында бiраз  жердi   алып  жатқан,  екi  

жағынан  параллельдi беткеймен шектелген пайдалы қазба денесі. 

Тақтаның  жоғары  жағында  орналасқан  жыныстарды  төбесi  не  жабын 

бүйiрi, ал тақтаның астында жатқан жыныстарды табаны (жатын бүйiрi), деп 

атайды. 


Пайдалы  қазбалар  қабаты  өзiнiң  құрылуына  байланысты  бiртектi  және 

күрделi болуы мүмкiн (2.2- сурет). 

 

11

 



 

   

 

   а                                б 

2.2- сурет. Көмiр тақталарының құрылымы: а) күрделi; б) бiртектi 

  

Қазып алуға жарамсыз (қалыңдығы 40 см дейiн) өте жұқа көмiр тақтасын 



жаңқа  деп  атайды.  Жер  қыртысы  жарығын  толтыратын  минералды  денелердi 

желi  дейді (2.3-сурет).  Асыл  минералдардың  жер  астында  осылай  жатыс  түрi 

өте сирек кездеседi.  



  а 

 

 

 

       б  

       в  

        г 

2.3- сурет. Пайдалы кен денелерінің жатыс қалыптары: а) желi (1- 

қарапайым түрi; 2 - күрделi орналасқан түрi); б) шток; в) жаңқа (линза); г) ұя 

 

Желiнің тармақталып бөлшектенуін апофиз дейді. 



Қисық  формалы,  жерасты  қуыстарын  толтыратын,  бiр-бiрiнен  өзiнiң 

құрылымы және аумағымен ерекшеленетіндерді штокты, ұялы  кен орындары 

деп  атайды.  Олардың  қатарына  көбiнесе  темiр,  мыс  және  тағы  басқа  көп 

құрылымды  кен  орындары  жатады.  Бос  жыныстар  мен  пайдалы  қазбалар 

бастапқыда  жатық  болып  қалыптасса,  кейіннен  құбылыстар  әсеріне 

байланысты  кен  қабаттары    қатпарлануы (0 - 90

0

)  кез  келген    жағдайға 



ұшырауы  мүмкiн. 2.3-суретте,  кен  денелерiнiң  әртүрлі  (желi - а,  шток - б, 

линза (жаңқа) - в, ұя - г) жатыс түрлері келтiрілген. 

Антиклиналға - дөңесi  жоғары  бағытталған (2.4, а-сурет),  ал  синклиналға 

төмен ойысты қатпарлар жатады. Ыдырау – жыныстар жатысында пайда болған 

жарықтар бойымен (2.4, б-сурет) қабаттардың тiк немесе соған жақын бағытта 

жылжитын  бұзылыстар. 

 

 

12



 

 

2.4 - сурет.  Геологиялық бұзылыстар: а) қыртыстар; б) төмен жылжу (ыдырау) 

 

Кен  жыныстарының  тұтастығы,  үзiлмейтiн  бұзылыс - пликативтi 



(қатпарлы)  делінеді.  Оларға  қабаттың  жұқалануы,  қалыңдауы  және  шайылуы 

жатады. 2.5-суретте көмiр тақтасының жатыс элементтері көрсетiлген 

 

 

2.5- сурет. Көмiр тақтасының жатыс элементтері 



Каталог: fulltext -> UMKDP
UMKDP -> Бекітемін Ғылыми кеңес төрағасы, ректор, ҚР ҰҒА академигі
UMKDP -> Бекітемін Ғылыми кеңес төрағасы, ректор, ҚР ҰҒА академигі
UMKDP -> Оқытушы пəнінің оқу-əдістемелік кешенін əзірлеген: т.ғ. к доцент Шерембаева Р. Т., т.ғ. к доцент Омарова. Н. К
UMKDP -> ОҚытушы пәнінің ОҚУ-Әдістемелік кешені
UMKDP -> Кафедра меңгерушісі Тутанов С.Қ. 2009 ж
UMKDP -> ОҚытушы пəнінің ОҚУ-Əдістемелік кешені
UMKDP -> Жер асты кешендері құрылысының технологиясы
UMKDP -> А. Н. Данияров атындағы өнеркәсіптік көлік кафедрасы
UMKDP -> ОҚытушы пәнінің ОҚУ-Әдістемелік кешені
UMKDP -> Аға оқытушылар: Улжибаева Ғ. Ш., Кудышева Г. О., доцент, п.ғ. к

жүктеу 0.93 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет