Қазақстан республикасы ғылым жəне білім министірлігі қ. И. СƏтбаев



жүктеу 0.85 Mb.
Pdf просмотр
бет1/8
Дата14.06.2017
өлшемі0.85 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8

      ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖƏНЕ БІЛІМ  МИНИСТІРЛІГІ

Қ.И.

СƏТБАЕВ

 АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

                             Металлургия жəне полиграфия институты

                               Түсті металдар металургиялық кафедра

     CТУДЕНТТІҢ ПƏНДІК ОҚУ-ƏДІСТЕМЕЛІК

                                      КЕШЕНІ

«Шикі затты металлургиялық  өңдеуге дайындау»

пəні бойынша



          050709-«Металлургия» мамандығына арналған

Алматы 2009



2

ПƏННІҢ ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ - SYLLABUS



1.1 Оқытушылар туралы мəліметтер:

Оқытушы, сабақ жүргізуші Сламов Т. - доцент, техн. ғыл. канд.

Кафедрада болатын уақыты_____________________________________

1.2 Пəн туралы мəліметтер:

Атауы:

              Шикі затты металлургиялық өңдеуге дайындау



Кредит саны:              3

Жүргізілетін орны: ГМК корпусы

                                                                                                                                                 Кесте 1

                                                    Оқу жоспарынан

Аптадағы академиялық сағаттар

Бақылау формасы

       

К

ур



с

   


Семест

р

Кр



ед

ит

тер



Дəріс Лаборатория

лық сабақтар

Тəжірибе

лік


сабақіар

СӨ

Ж



СОӨЖ

Барлығы


3 5

3

2



1

3

3



9

Емтихан


1.3. Пререквизиттер:

Ұсынылатын курстық «Жалпы химия», «Физика» сияқты пəндермен тікелей байланысы

бар.

1.4.Постреквизиттер: «Металлургия» мамандықтары үшін пəндер.

1.5.Пəндердің қысқаша мазмұны: «Шикі затты металлургиялық өңдеуге дайындау»

курсы  жоғары  технихалық  мектептердің  түлектерін  инженерлі-техникалық  қызметке

негізгі  теориялық  дайындық  болып  табылады. Бұл  курс  мəнін  дұрыс  ұғыну  үшін  жене

практикада  металлургиялық  тəжіриебенің  ерекшеліктерін  ұғу  үшін  қажет  қажетті

білімдер жүйесі болып табылады. Толығында курстың үш негізгі бағыты бар: студентті

пирометаллургиялық  тəжірибиені  жүргізудің        негізгі        принциптерімен        таныстыр,

гидрометаллургиялық   тəжірибені  жəне  металлургиялық  тəжірибеннің  модельдеудің

теориялық негіздерін түсіндір.

Шикі затты металлургиялық өңдеуге  дайындау бір  қатар пəндерге сүйенеді, олардың ішінде

басты орнын жалпы химия мен физикалық химия алады.



Пəннің  мақсаттары мен тапсырмалары

Студенттермен білімдер мен металлургиялық экспериментті сапалы жүргізуді, қазіргі

кездегі ғылыми зерттеулерді болашақ инженерлік қызметтің негіздері ретінде

қалыптастыру.



Арнайы тапсырмалары

Шикі  затты  металлургиялық  өңдеуге  дайындау, техникалық  ой  өрісін  кеңейту, практикалы

зерттеулерде  теориялық  заңдылықтардың  пайдалы  қолдану  аймағынан  мысалдар  негізіндегі

техникалық  білімдерді  нақтылау. Тəжірибелік  жəне  теориялық  зерттеу  əдістерінің

нəтижелерінің  дұрыстығын  бағалай  білуді  қалыптастыру. Өзіндік  тану  қызметінің  əдістерін,

шығармашылық  ойлуды  дамыту, компьютердің  қолданылуымен  физикалық  жағдайларды

модельдей  алуды  дамыту. Қазіргі  кездегі  өлшеуіш  аппаратурада  тəжірибелік  зерттеулерді

жүргізудің жəне олардың нəтижелерін өңдеудің əдістері мен дағдысын қалыптастыру.



3

    


Студенттің  шикі  затты  металлургиялық  өңдеуге  дайындау  курсын  оқуды  аяқтаған  соң

білімдері  мен  əдістері. Шикі  затты  металлургиялық  өңдеуге  дайындаудың  негізгі

принциптерін ұғыну,алынған білімдерді іс жүзінде қолдана алуды үйрену.

     


Эксперименталдық  мəліметтерді  өндеудің  математикалық  əдістерін  үйрену,жəне  жинау

процедурасын тандау, алынған нəтижелерді жинау, өңдеу жəне талдау, мамандықтың профилі

бойынша сапалы жəне сандық зерттеулер жүргізу.

    


Коммуникативті  білімдер  мен  əдістер: берілген  проблема  бойынша  бар  ақпаратты  айту

жəне  нақты  жəне  анық  білдіру  жəне  оның  шешілуі  бойынша  қажет  əрекеттердің  кезегін

қалыптастыру.

    


Өздігімен  алынған  білімдердің  əдістері:  жаңа  танымдық  жəне  практикалық

тапсырмаларды шешу үшін қазіргі кездегі білімдерді қолдануды білу жəне дағдылану.

              Кесте 2

1.6 Тапсырманың түрі жəне орындау мерзімі

Бақылау


дың түрі

Жұмыс


тың түрі

           Жұмыстың

            тақырыбы

Əдебиетке

нұсқау бетін

көрсету


Тапсыру апта

мерзімі


1

2

3



4

6

Ағымдық



бақылау

Лаборато


риялық

сабақ


СӨЖ

1.    Лабораторияда    негізгі жұмыс

тертібі жəне жабдықтар жəне

құрылымы.

Үйлік тапсырма №1.

негізгі 5   (26-

100)

негізгі 1   (15-



20)

2

Лаборато



риялық

сабақ


СӨЖ

2.    Температураны    өлшеу құралы

химиялык   лабора-ториялық ыдыс

қосымша түлік жəне материалдар.

Үйлік тапсырма №3.

Негізгі 4 (26-

65) (31-39)

қос. 7 (10-45)

4

Лаборато



риялық

сабақ


СӨЖ

3.   Термодинамикалық   пи-

рометаллургиялық үрдіс.

 Үйлік тапсырма №3.

негізгі 4 (198-

214)


қос. 8 (10-50)

негізгі (50-

6

Лаборато


риялық

сабақ


СӨЖ

4. Ертіндіні дайындау шоғырды

процентпен көрсету. Мольдік

ертінді.   Қалыпты ертінді.

Үйлік тапсырма №4.

негізгі (104-

107) қос. 9(17-

30) негізгі 4

(30-40)

8

Лаборато



риялық

сабақ


СӨЖ

5. Ертіндіні дайындау тəсілі

шоғырын   азайту   арқылы.

Шоғырын қайта есеп-теу. Үйлік

тапсырма №5.

негізгі (104-

107) қос. 9(17-

30) негізгі 4

(50-65)

10

Лаборато



риялық

сабақ


СӨЖ

6. Ертіндіні химиялық физико-

химиялық тəсілі.

Үйлік тапсырма №6.

негізгі (104-

107) қос. 9(17-

30) негізгі 5

(25-70)


12

Лаборато


риялық

сабақ


СӨЖ

7.  Параллельді өлшемдерді еңдеу.

Үйлік тапсырма №7.

негізгі 1(20-70)

қос. 21 (3-10)

10(5-15)


негізгі 4 (50-

15

Аралық



бақылау

Тақырыпты жоспарға сəйкес

1-15 нег.

Дəрістің соқы

10/12

Қортынд


ы

Емтихан


Тақырыпты жоспарға сəйкес

1-15 нег.

Дəрістің соңы

17


4

1.7 Негізгі оқулықтар тізімі

1.Сиденко В.М., Грушко И.М. Основы научных исследований. Харьков. Высшая школа 1977.

2.Голосковский С.Н. Эффективность научных исследований. - М. Экономика, 1969.

3.Косолапов В.В., Щербанов А.Н. Оптимизация научно-исследовательской деятельности. -

Киев. Наукова думка, 1971 -297 с.

4.Линчевский Б.В. Техника металлургического эксперимента. -М. Металлургия, 1979 - 256с.

5.Рагинекий Ф.Ю., Рачинская М.Ф. Техника лабораторных работ. - Ленинград. Химия. 1982.

6.Воскресенский П.Н. Техника лабораторных работ. —М. Химия. 1973 - 719 с.

                                              Қосымша əдебиет тізімі

7.Веселовский В.С., Шманеко Н.В., Носичев Е.В. Нагревательные приборы в

   лабораторной практике. - М. Госхимиздат. 1951 -230 с.

8.Куликов И.С. Термическая диссоциация соединений. - М. Металлургия, 1966.

9.Карягин Ю.В., Ангедов Н.Н. чистые химические вещества. - М. Химия, 1974 - 407 с.

10.Макаров А.К., Свердлин В.М. Приборы для измерения р.Н - Энергия, 1970, 1970 -90с.

11.Мейке В.А. Руководство для препаратов химико-аналитических лабораторий. - М.

     Госгеониздат, 1954 — 160 с.

12.Мусакия А.П., Рачинский Ф.Ю., Суглобова К.Д. Оборудование химических

     лабораторий. Справочник - Л. Химия, 1978 - 474 с.

13.Набойченко С.С., Лобанов В.Г. Практикум по гидрометаллургии. - М. Металлургия, 1992.

14.Лазарев А.Л., Харламов И.П. Анализ металлов. -М. Металлургия, 1987, - 320 с.

15.Ванюков А.В., Зайцев В.Я. Теория пирометаллургических процессов. -М.

     Металлургия, 1973.

16.Зеликман А.Н., Вольдман Г.М. Теория гидрометаллургических процессов. - М.

     Металлургия, 1983.-423 с.

17.Коростелев П.П. Лабораторные приборы технического анализа. - М. Металлургия,

    1988. -384с.

18.Коростелев П.П. Реактивы для технического анализа. - М. Металлургия, 1988. -384 с.

19.Румшынский Л.З. Математическач обработка результатов эксперимента. — М.

     Наука, 1971. —320 с.

20.Методика выбора и оптимизации контролируемых параметров технологических

     процессов. Методические указания. — Из-во стандартов, 1978.

21.Шабалин В.И., Назарова Г.М. Математические методы обработки экспериментальных

     данных и планнроваішя экспериментов. Методическое руководство. 4.1. Алматы.

     КазПТИ, 1985.

22.Коростелев Г.Г. Приготовление растворов для химико-аналитических работ. — М.

     Наука,1964.



                                  1.8 Білімді бағалау жəне бақылау

    Кесте 3

Қортынды бақылау түрі

Бақылау түрі

%

Қорытынды бақылау



100

Аралық бақылау

100

Емтихан


Ағымдық бақылау

100


5

  Барлық бақылауды тапсыру күнтізбелік графигі «Шикі затты металлургиялық

                                              өңдеуге дайындау»  пəн бойынша

Кесте4


«

Шикі затты металлургиялық өңдеуге дайындау

»

Апта


1

2

3 4



5

6

7



8

9 10 11


12

13

14



15

Бақы


лауды

ң түрі


Кл Кл

Л Кл Кл


Л

Кл АБ Л Кл Кл

Кл

Л

АБ



Кл

Аптал


ық  ба-

қылау


саны

1

1



1 1

1

1



1

1

1 1 1



1

1

1



1

Бақылау түрі: Кл - коллоквиум, АБ -аралық бақылау, Р- рефераттар,

Л-лабораториялық  жұмыс.

                                                                                                                                               Кесте 5

Студенттердің білімін бағалау

Баға


Əріптік эквивалент

Пайызбен


Балмен

Өте жақсы

А

95-100


4

А-

90-94



3,67

Жақсы


В+

85-89


3,33

                В

80-84

3,0


В-

75-79


2,67

Қанағаттанарлық

С+

70-74


2,33

С

65-69



2,0

С

60-64



1,67

  D+


55-59

1,33


                 D

50-54


1>0

Қанағаттыра

алмайды

F

0-49



0

Модуль арқылы жəне аралық аттестацияны бақылауды жүргізетін сұрақтар

тізімі.

Модуль 1.

1. Мына минералдардың қайсысы галенит деп аталады?

2. Мына минералдың қайсысы сфалерит деп аталады?

3. Мына минералдың қайсысы коволин деп аталады?

4. Шихтаны өте нəзік пайдалану үшін қандай агрегатты қолданады?

5. Аглокүйдіруде көміртегінің атқаратын ролі?

6. Бір сатылы күйдіруде күкірттің (%) мөлшері қандай?

7. Шихтаны бір сатылы күйдіргенде қорғасынның (%) мөлшері қандай?

8. Сульфид шихтасын тотықтырғанда өнімі не болады?

9. Қандай сульфидтердің 50% қоспасында күкірт мөлшері көп?

10.Мырыш шоғырын қандай ошақта күйдіреді?


6

Модуль 2.

1. Ілінген күйдегі балқымадан қандай тəсілмен элементарлы күкірт алуға болады?

2. Материалды балқыту технологиясына қорытпада қандай автоген үрдісті

    жатқызуға болады?

3. «КС»-ошағына ылғалдылығы бойынша қандай шихтаны тиеуге болады.

4. «КС»-ошағының ең үлкен өнімділігі қандай?

5. Мырыш шоғырын өртегенде қандай газ бөлінеді?

6. «КС»-ошағында өртегенде сумен салқындататын змеевиктің атқаратын рөлі?

7. Агломераттың құрамындағы қорғасынның орташа мөлшері?

8. Қорғасын шахт балқымасында асыл металдар қай өнімде шоғырланады?

9. Қорғасын шахт балқымасында кокс шығыны қандай?

10. Қорғасын шахт балқымасында мырыш қай өнімде шоғырланады?



Модуль 3.

1. Мырышты рафинациялағанда ең соңғы бөлінетін қоспа?

2. Мырышты дистиляциялағанда темірді жартылай толықтырғанда неге ықпал

    жасайды?

3. Мырышты дистиляциялау қандай ошақта жүргізіледі?

4. Мырыш күйіндісін еріту қандай қышқылмен жүргізеді?

5. Мырыш ерітіндісін хлордан тазалау ненің көмегімен жүргізіледі?

6. Мырыш күйіндісін бейтарап еріту қандай апаратта жүргізіледі?

7. Мырышты электролиздегенде анодқа қандай металды пайдаланады?

8. Мырышты электролиздегенде катодқа қандай металды пайдаланады?

9. Мырышты электролиздегенде электролит ретінде қандай ерітіндіні алады?

10. Қара қорғасынды тұрпайы мыссыздырғанда оның негізіне не алынады?



    Аралық аттестацияға арналған сұрақтар

1. Өлшеу деген не?

2. Метрология немен айналысады?

3. Өлшеудің қандай түрлерін түрлерін білесіндер?

4. Қателіктің пайда болу себебінін қандайын білесіндер?

5. Өлшеудін қателік қалайша сипатгауға болады?

6. Қателікті топқа бөліндер?

7. Кездейсоқ қателік теория негізіне не жатады?

8. Стьюдент критериясы деген не?

9. Кездейсоқ мөлшердін негізгі сипатын сынап шығындар?

10.Сенімді арақашықтық деген не?

11.Сенімді деңгей деген не?

12.Параллельді өлшегенде нəтижесінен дерекі қателік табылса не істеу керек?

13.Эксперименттін нəтижесін даралап көзге елестетуге не мүмкіндік береді?

14.Жұп тəуелділігі даралап өңдегенде қандай сұрақты міндетті түрде шешу керек?

15.Сырғымалы орта тəсілін түсіндіріндер.

16.Ең аз квадрат тəсілі деген не?

17.Эмпирикалық тəуелділікті анықтағанда негізгі шарт деген не?

18.Сызықтық теңдеудің коэффициентінің қателігін бағалау қалай жүргізіледі?

19.Эмпирикалық теңдеудін сенім ара-қашықтық мөлшер коэффициентін қалай анықтайды?

20. Қандай жағдайда регрессивті теңдеудің коэфиценті статистикалық мағыналы деп

есептеледі.



1.9 Политика жөне орындалу үрдісі. Жалпы физика курсын оқып үйренуде білім беру

политикасы, студенттің  жоғарыда  көрсетілген  білім  мөлшері, білгірлігі, оқытылған

курстың  соңындағы тəжірибе жиынтығы бағытталған. Сондықтанда осы политика оның оқу

барысы талақа сəйкес келеді.



7

2 БЕЛСЕНДІЛІК ҮЛЕСТІРУ МАТЕРИАЛЫНЫҢ МАЗМҰНЫ

2.1 Курстың тақырыптық жоспары

                        Тақырыптың аты

Академиялық сағаттар саны

Дəріс


Лабор-лық СОӨЖ

СӨЖ


1  модуль.  Пирометаллургия экспериментінің

теориясы жəне практикасы. 1.   Ғылыми

экспериментті   теорияға   жəне практикаға ендіру.

Негізгі анықтамалар жəне түсініктемелер.

2

1

3



3

2. Жоғарғы температуралық  металлургияның

эксперименнтің техникасы. Жоғарғы температура алу

тəсілдері. Температураны өлшеу.

2

1

3



3

3. Металлургиялық эксперименттен бақылауға

болатын атмосфера құру.

2

1



3

3

4. Сұйық металл жəне шлак жүйесінің сипатын



зерттеу.

2

1



3

3

5.    Сұйық    қорытпаның    беттік    сипатын



диффузионды қасиетін оқып үйрену.

2

1



3

3

б. Сұйык қорытпаның қойыртпалылығының жəне



тығыздығын оқып уйрену.

2

1



3

3

7. Сұйық металмен шлактың алмасу реакциясы.



Тотықтардың толықтыру жəне ыдырау үрдісін

оқып үйрену.

2

1

3



3

2   модуль.   Гидрометаллургиялық   үрдісінің

теориясын жəне практикасын оқып үйрену. 8.

Еріту  жəне былғау үрдістері. Химиялық

реактивтер.

2

1



3

3

9.  Еріту жəне  былғау үрдістері.  Ерітіндіні



дайындау.

2

1



3

3

10.   Еріту  жəне   былғау  ұрдістері.   Былғау



техникасы.

2

1



3

3

11. Ионалмасу үрдісі жəне экстракция.



2

1

3



3

12. Сүзу үрдісі, ортадантебу жəне кептіру.

2

1

3



3

13. рН-ты анықтау. Потенциометрия.

2

1

3



3

3 модуль. Эксперимент көрсеткішін

математикалық өңдеу. 14. Параллельді

өлшемнің нəтижесін өңдеу.

2

1

3



3

15.    Эксперименттің    көрсеткшін    өңдеудің

математикалық негізі. Жұп тəуелдікті даралап

өңдеу.


2

1

3



3

Барлық сағат:

30

15



45

45


8

    2.2 Дəрістік сабақ конспектілері.

Дəріс тақырыбы №1

Металлургия өндірісінен жалпы мағлұмат.

   Студенттер қазіргі кезге дейін оқыту уақытында тəжірибе ретінде əртүрлі металлургиялық

өнеркəсіптермен  толықтай  танысуға  мүмкіндіктері  болмады. Ал  осы  курста  Қазақстан

Республикасындағы 

барлық 


негізгі 

өнернкəсіптермен 

танысуға 

мүмкіндік

берілмеді.Студенттер  негізгі  металлургиялық  процесстермен, өнімді  алатын  агригаттармен,

металды  өзгертіп  өңдеу, техникалық  кешендермен, металлургиялық  цехтер  жəне

заводттармен жақынырақ танысады.

   Металлургиялық өндіріс, Қазақстан Республикасында экономиканың негізгі саласы  болып

табылады. Соңғы жылдары қара жəне түсті металлургияның өндірісі ортақ көлемде 10 % -ті

құрайды.


    

Металлургиялық  өндіріс  Қазақстанның  барлық  территориясында  орналасқан. Қара



металлургияның негізін  қалаған  Қарағанды  металлургия  комбинаты  жəне  кен  шығаратын

базалар. Олар  темір  кенін  шығаратын  жерлер  Қостанай  облысы (Соколов  жəне  Лисоков),

Қарағанды  облысы (Атасу, Қаражал) Қарағанды  бассейнінің  көмірі. Қара  металлургияға

шойын  мен  болатты  барлық  машина  құрастыратын  заводтар  жатады, жəне  кішігірім  болат

сорттық прокат өндірісі. Қарағандыда жəне Повлодарда.

Мыс өндірісі «Қазақ  мыс» бірігуімен  көрсетілген, оның  ішіне  Жезқазған  комбинаты,

Балхаш комбинаты, Ертіс мыс ерітетін завод (пос. Глубокое, ВКО).



Қорғасын өндірісі Шымкентте (ЧСЗ), Өскеменде (УКСЦК), Лениногорскте орналасқан.

Мырыш өндірісі Өскеменде (УКСЦК), Лениногорда, Балхашта орналасқан.

Магний жəне титан өндірісі Өскемендегі титан-магний комбинатында (УК ТМК) жиналған.

  Повлодар қаласында Повлодар алюминий заводы (ПАЗ) орналасқан. Қазіргі уақытта ол тек

алюминий оксидін өндіреді, ол көбіне Краснодар алюминий комбинатына жіберіледі.

   Қазақстанда ең күшті ферроқорытпа өндірістері орналасқан – Ақтөбе ферроқорытпа заводы

(қ. Ақтөбе) жəне Ақсу ферроқорытпа заводы (қ. Ақсу, Повлодар обл.).

   


Қазақстанда  жеңіл  еритін,  сирек,  сирек  жергілікті  жəне  қымбат  металлдар  өндірісі

толығымен  дамыған. Сирек металлдар өндірісі барлық үлкен  металлургия  өнеркəсіптерінде

өндіріледі. Бұл  металдар  негізгі  металдар  құрамынан  алынады. Бұлардың  алынуы  толық

технологиялық прцесске жатады. Республика өнеркəсіптерінде резий, осмий, кадмий, талий,

индий, галлий,лантанолдтар мен иттрия, ниобий, тантала, берилий өнімдері өңделеді. Жəне

де молибден концентрат өндірісі бар (қ. Балхаш), хром тұз (қ. Ақтөбе).

    

Алтын  мен  күмісті  көлемді  металлургиялық  комбинаттармен  қатар  кішігірім  арнайы



кəсіпорындар  өндіреді. Қазақстандағы  металлургия  өндірісіндегі  ерекше  орынды  уран

өндірісі  болып  табылады. СССР  жылдарында  бұл  сала  Республика  бойынша 70000 адам

жұмыс  жасады. Қазіргі  уақытта  Қазақстандағы  уран  өндірісі  бүкіл  əлем  бойынша  үшінші

орын  алады. ЗАО «Қазатомпром» жоспары  бойынша 2015ж  Қазақстан  бірінші  орынға

шығуы  керек. Уран  Қызылорда  жəне  Оңтүстік  Қазақстан  облысында  өндіріледі. Ал

Улыбинск металлургиялық заводында жəне Өскеменде ол өңделеді.

     

Қазақстанның  металлургия  өндірісі  тарихи  түрде  Совет  Үкіметі  кезінде   қалыптасқан



жəне  ортақ  өндіріс  кешеніне  кірді. Көптеген  қорытынды  технологиялық  процесстерді

Республикадан тыс заводттарда өткізді. Металдар заводтарға құйма күйінде жеткізілді. Кейін

сонда  металды  өңдеп, сапасын  жақсартып  олардан  керекті  өнімді  дайындады (беттер,

трубалар, шыбықтар т.б). Қазіргі кезде Республикамызда металдық  алюминий, титанды  тек

титандық губка түрінде ғана алады, сапалы болат өнімдері жоқ.

      


Республикадағы  металлургиялық  өндірістердің  қорытынды  өнімі  жалпақ  прокат- болат

бет  жəне  қаңылтыр  ИСПАТ- Кармет (Теміртау) болып  табылады; аз  ғана  сортты  прокат;

тегістегіш, бет, сызықтар, ленталар  ЗАО «БЗОЦМ» (Балхаш) мыс  қорытпасынан жасалған.

Мыс тегістегіш АО «Қазахмыс» Жезқазған.

     Əлемдік экономиканың негізгі шарттары олар бəсекелестік  қабілеті, өнімнің бағасы жəне

сапасы болып табылады. Бұл кезде ең алдымен бір ғана сұрақ туындайды, арзан жəне сапалы

металды қалай алуға болады.


9

Металлургиялық шикізатты дайындаудағы ортақ мағлұмат.

Пайдалы  қазбаларды  дайындау  өндірістің  бір  саласы  болып  келеді. Халық

шаруашылығының  қоятын  талаптарына  сай  жоғарғы  сапалы  өнімді, концентраттарды  алу

үшін  қатты  пайдалы  қазбалар  алдымен  жақсылап  өңделеді. Пайдалы  қазбалардың  жəне

байытылған  өнімнің  сапасы  оның  құрамындағы  пайдалы  компоненттермен  қоспалардың,

спутникті-элементтердің 

жəне 

материялдың 



ылғалдығымен 

жəне 


көлемділігімен

анықталады.



Бағалы  компонент – деп, пайдалы  қазбалардан  алынған  элемент  немесе  табиғи

байланысты  айтады. Мысалы: мыс, қорғасын, темір, асбест  кендерінен  алынған

компоненттер əрине бағалы болады. Қоспалар пайдалы жəне зиян болуы мүмкін.

Пайдалы  қоспалар – деп, пайдалы  қазбалаодың  құрамында  аз  ғана  мөлшерде  болатын

элемент  немесе  табиғи  байланыс. Оларды  бағалы  компонентпен  араластырғанда

компоненттің  сапасын  жақсартады, немесе  бөлінуін  жеңілдетеді. Ванадий, вольфрам,

марганец, темір  кендеріндегі  хром – пайдалы  қоспалар  болып  табылады. Олар  кеннен

шыққан металл қорытпаларына түскенде оның сапасын жақсартады.

Зиян қоспалар – деп, пайдалы қазбалардың құрамында аз ғана мөлшерде болатын элемент

немесе  табиғи  байланыс. Оларды  бағалы  компоненттермен  араластырғанда  компоненттің

сапасы  нашарлайды  немесе  бөлінуін  ауырлатады. Мысалы: темір  кендеріндегі  күкіртпен

фосфор жəне коксталған көмір – зиян қоспалар болып келеді.



Спутниктік элемент – деп, пайдалы қазбалардың  құрамында аз  ғана мөлшерде  болатын

бағалы элемент. Олар жердің астынан негізгі бағалы компонентпен бірге алынады. Мысалы:

полиметел  кендеріндегі мейірімді металдар  жəне  кобальтпен басқада  түсті металдар  кейбір

темір  кендерінде  спутниктік  элемент  болып  табылады. Спутниктік  элементтер  байытылу

кезінде дербес өнімдер шығарады немесе негізгі өніммен қосылып бір ғана өнім шығарады.

Кейінрек  металлургиялық  немесе  химиялық  процесс  барысында  бөлініп  алынады.

Құрамында  неғұрлым  пайдалы  компоненттер, спутниктік  элементтер  жəне  пайдалы

қоспалар  көп  болса, зиян  қоспалар  аз  болса  соғұрлым  пайдалы  қазбаның  жəне  бөлініп

алынатын  концентраттың  сапасы  жоғары  болады. Өнімнің  сапасы  қаншалықты  жоғары

болса  соншалықты  ол  бай  болады, үйткені  оның  құрамында  пайдалы  компоненттер  көп

болады. Сондықтан пайдалы қазбалардың өңделуі, концентраттарды алуға жəне бай өнімнің

болуына  əкеледі. Осындай  өңдеуді  іске  асыратын  өнеркəсіп  саласы, пайдалы  қазбалардың

байытылуы  деп  аталады. Пайдалы  қазбаларды  өңдеу  цикылына  байытуды  қоссақ, ол  бізге

алынып  жатырған  пайдалы  қазбалардың  ішінен, концентраттарды  жəне  бай  өнімді  бөліп

береді, жəне шикізатты үнемдеп қолдануға мүмкіндік береді.

   Осының өзінде келесі жетістікке қол жеткізеді:

-

Пайдалы  қазбалардың  өнеркəсіптік  қорлары  көбейеді  үйткені  кедей  кенді  дайындау



тиімдірек болады.

-

Еңбек  өндірістігі  жоғарлайды  жəне  өңдеу  жүйелері  оңайланады. Таулы  жұмыстар



механикаланғандықтан  кенді  толығымен  алып  шығуға  мүмкіндік  береді, сондықтан

пайдалы қазбаларды алу кезіндегі жұмыс арзандай түседі.

-

Еңбектің  өнімділігі  артады  жəне  металлургиялық  немесе  химирялық  пайдалы



қазбаларды  өңдеу  арзандайды, себебі  өнімдегі  пайдалы  компоненттердің  мөлшері

артуымен  металлургиялық  немесе  химиялық  заводтарға  түсетін, отын  шығыны,

кокстер  электр  энергиялар  химиялық  реактивтер  бірден  азайады. Металлургиялық

ошақтарда  химиялық  апараттарда  соңғы  өнім  сапасы  артады  жəне  пайдалы

компоненттер шығыны азаяды жеке өнімдерде.

-

Пайдалы  қазбалар  кешенді  пайдаланадығ  себебі  байыту  өндіру  олардан  барлығы



бірдей бағалы компоненттер, өндірістік мағынасы бар.

-

Тасымалдау шығыны азаяды себебі алыс қашықтықта шоғырлар тасымалданады.



  Шоғырдың  сапасына  талап кондиция  деп  аталады, жəне  ол  технологиядан  алынады.

Байыту  мүмкіндігімен  шикі  затты  өңдеу  экономикасы  жəне  пайдалы  өнімнің  сапасы

анықталады.  Кондиция  арқылы  пайдалы  компоненттің    төменгі  деңгейі  жəне  зиян


10

қоспалардың 

жоғарғы 

деңгейі 


анықталады. Сонымен  қатар 

концентраттың

ылғалдылығымен көлемділігі анықталады.

Бірден айтып кетсек негізінен пайдалы минералды пайдалы немесе зиянды қоспа деп айтсақ

бос сөз болып қалады. Минералды осылардың біреуі не жатқызатын болсақ ол тек бір ғана

пайдалы  қазбаға  жатады. Қазіргі  заманға  сай  байыту  техникасының  жəне  өңдеу

технологиясының  дамуына  байланысты, халық  шаруашылығына  керекті  шикізатты  ала

алады.


Бір  ғана  минирал  шикізат  кезінде  біреуіне  пайдалы-  екіншісіне  бос  түрі  ғана    бола  алады.

Техниканың  дамуына  байланысты  байыту  техникасы  жəне  ары  қарай  өнімді  өңдеу

технологиясының арқасында халыққа керек затты алу кезінде пайдалы минерал жай бос түр

болып, жай бос түрі пайдалы минерал болып табыла алады.

Пайдалы  қазбаны  байыту – механикалық  өңдеу, минералды  химиялық  түрде  өзгертусіз

жасалынады. Байытуға  дейін  жəне  кейін  минералдық  химиялық  құрмы  өзгертусізқ  қалады.

Пайдалы  қазбаның  сапасы  жақсаруы, байыту  кезінде  минералдық  бөлінуіне  байланысты.

Концентрат  деп  аталатын  өнімге  пайдалы  қоспаның  көп  бөлігі  бөлінеді. Ал  бос  минерал

түрінің  жəне  зиян  қоспалардың  көп  бөлігі  қалдыққа  кетеді. Байыту  прцессі  кезінде

қалдықтар  бөлініп  шығады  кейін  қалдық  қоймасына  апарылады.    Ал  концентраттар  ары

қарай өңдеуге жіберіледі.

   


Негізгі  байыту  технологиясына  жататындар:  байытылған  өнімде  жəне  шикі  затта

компоненттердің  болуы, пайдалы  компоненттің  концентрациясының  деңгейі, байытылған

өнімнің шығуы, бөлу операциясының тиімділігі.

Компанент  құрамы – деп  өнімнің  салмағы, өнімнің  компонентінің  салмағына  қатынасы,

құрамын процентпен, бөлшекпен, граммен, тоннамен көрсетуге болады.



    Концентрация дəрежесі – деп, пайдалы компонентті байытқан кезде шоғырдағы пайдалы

компоненттің мөлшерінің алғашқы шикізаттағы шоғырға қарағанда қаншалықты бай екенін

көрсететінін шоғырлар дəрежесін айтады.

   Өнімді  байыту  шығымы – деп, өңделген  алғашқы  материялдардың  салмағы  өнімдегі

салмақ  қатынасын  айтады. Шығымды  прцентпен  немесе  бірлік  бөлшекпен  өрнектейді.

Шығымға  кері  мөлшер  бірлік  үлесі  ретінде  өрнектелген  алғашқы  материялдағы  тонна

мөлшерін көрсетеді. Одан байытқан кезде 1 тонна өнім алынады.



   Пайдалы компоненттер шығымы – деп, компоненттің өнімдегі салмағы сол компоненттің

алғашқы  шикізаттағы  салмағына  қатынасын  айтады. Шығымды  прцентпен  немесе  бірлік

үлеспен өрнектейді. Шоғырдағы пайдалы компоненттер шығымы, байытқанда компоненттің

қандай мөлшері шоғырға өткенін көрсетеді.



  Тиімді  байыту – деп, шоғырдағы  бағалы  компоненттің  салмағының  байытқанда  идеалды

салмақ  қатынасын  айтады. Бағалы  компонентте  салмақтыцң  жетілдірілуі  концентратта  əр

түрлілігі  концентраттағы  компоненттің  салмағы  жəне  алғашқы  материялдағы  компонент

салмағы концентратқа тең шама мөлшері ретінде алынады. Байыту тиімділігі нағыз байыту

прцессінің идеалды процесске жақындау денгейін бағалайды.

   Байыту  əдістері.  Байыту  кезінде  əртүрлі  физикалық  жəне  физико-химиялық  минералды

қасиеттермен  немесе  басқа  компоненттермен  негізделеді. Төменде  жиі  қолданылатын  бөлу

(сепарация) жəне шоғырлау əдістері көрсетілген.

                  Минералдар қасиеттері мен байыту əдістері:

      Минералдар қасиеті                                                Байыту əдістері

Салыстырмалы салмақ, тығыздық                                Гравитациялық

Минералды дəндердің сыртқы физико-химиялық      Флотациялық

қасиеті.


Магниттік

Магниттік қабылдағыш

Электрлк

Электрлік қасиеті

Механикаланған

Шынайы немесе келтірілген радиоактивтілік,

Кенді сұрыптау


11

минералды беттердің жарық шағылдырғыш

қабілеттілігі, кіретін сəулеленуге қарсылық

көрсету, рентген сəулелерінің сəуле таратуы т.б.

Түсі, жылтырлығы, көлемі, тығыздығы                                        Қолмен кенді

Көлем                                                                                                сұрыптау,көлемімен

Сырғанап үйкелгіш коэфиценті

үйкелгіші бойынша

Қаттылығы, мықтылығы

Таңдалып ұсақталу



Каталог: sites -> default -> files -> books
books -> ҚазаҚстан Республикасының білім және ғылым министРлігі а и. артемьев, с.Қ. мырзалы ғылым таРиХы және ФилОсОФиЯсы
books -> Қолданбалы экология
books -> Қазақстан республикасының білім жəне ғылым министрлігі
books -> Қазақстан республикасы білім жəне ғылым министрлігі
books -> Қазақстан республикасы білім жəне ғылым министрлігі
books -> Ж. Ә. Бүркітбаев атындағы Өнеркәсіптік инженерия институты «Көтеру-тасымалдау машиналары мен гидравлика» кафедрасы
books -> Қазақстан республикасының білім жəне ғылым министрлігі
books -> Қазақстан республикасы білім жəне ғылым министрлігі
books -> Студенттің ПƏндік оқУ-Əдістемелік кешені

жүктеу 0.85 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет