Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі



жүктеу 5.24 Kb.

бет9/36
Дата09.01.2017
өлшемі5.24 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   36

Литература 
1.
 
Лаврентьев  Г.В.  Гуманитаризация  математического  образования: 
проблемы и перспективы.- Барнаул: Изд-во АГУ. 2001.- с.206  
2.
 
Сластенин  В.А.,  Подымова  Л.С.  Педагогика:  инновационная 
деятельность. – М.: Магистр. 1997.- с. 345 
3.
 
Зеер Э.Ф. Становление личностно-ориентированного образования // 
Образование и наука. - 1999.- № 1 (1). – с.234  
4.
 
Левитан  К.М.  Основы  педагогической  деонтологии.  Учеб.  пособие 
для высшей школы.- М.: Наука. 1994.- с.342  
5.
 
Шахматова  О.Н.  Личностно-ориентированные  технологии  профес-
сионального  развития  педагогов  профессиональной  школы:  Автореф.  дисс. 
… канд. пед. наук. / - Екатеринбург, 2000.- с. 123 
6.
 
Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. - М., 1979. – с. 378 
 
 
М.Х. Темиргалиева, А.С. Иргалиев 
ФАСИЛИТАЦИЯ ЖӘНЕ ДИАЛОГ ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН  МЕҢГЕРУДІҢ 
БАҒЫТТАУШЫ НЕГІЗІ РЕТІНДЕ 
 
Мақалада  инновация  жағдайында  жоғары  мектеп  білім  беру  үрдісіндегі  оқытушының 
фасилитация рөлін меңгеру ерекшеліктері қарастырылған. 
Түйін  сөз:  инновациалық,  фасилитация,  тұлға,  парадигма,  білім,  оқытушы-фасили-
татор, қарым-қатынас.  
 
 
M.H.TemirgaliyevaA.S.Irgaliyeva 
FACILITATION AND DIALOGUE AS APPROXIMATE CENTRAL TO ASSIMILATION 
TECHNOLOGY EDUCATION 
In  article  they  are  considered  particularities  of  the  organizations  facilitation  and  dialogue  in 
educational process of the high school in condition innovational activity teacher. 
Key words: innovativeness, фасилитация, personality, paradigm, educations, communication. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
УДК 581.5:574.4 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
77 
Г.С. Кайсагалиева – б.ғ.к., 
М.Өтемісов атындағы БҚМУ 
Г.А. Сарсенгожина – магистрант, 
М.Өтемісов атындағы БҚМУ, 
Е-mail: g_sarsengozhina@mail.ru 
 
ШӨЛЕЙТТІ ДАЛАНЫҢ БИОГЕОЦЕНОЗДАРЫНЫҢ ӨСІМДІК 
ЖАМЫЛҒЫСЫН  ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ 
 
Аңдатпа.  Кез-келген  сандық  биологиялық  зерттеулер  жүргізген  кезде  құрлықтың 
белгілі бір ауданында немесе су мен ауаның белгілі бір көлеміндегі организмдердің санын дәл 
анықтау  өте  маңызды.  Ұсынылып  отырған  мақалада  көрсетілгендей  зерттеу  әдістерін, 
зерттелетін аудандағы өсімдік қауымдастықтарын анықтауда қолданылады.  
Аталмыш  мақалада  шөлейтті  даланың  өсімдік  жамылғысына таксономиялық,  биомор-
фологиялық,  географиялық,  фитоценотикалық,  экологиялық  және  шаруашылық  маңызына 
қарай  талдау  және  геоботаникалық  зерттеулер  жасау  туралы  зерттеу  әдістері  ұсынылған. 
Өлкенің  табиғатын  зерттеу  үшін,  әрине,  теориялық  біліммен  шектелмей  оны  табиғи  ортада 
жүргізе білу керек. 
Түйін  сөз:  шөлейт,  эфемерлер,  эфемероидтар,  фитоценоз,  фенофаза,  қауымдастық, 
фитомасса. 
 
Батыс  Қазақстан  облысының  өсімдік  жабынында  үш  зонаның  эле-
менттері  бар:  нағыз  дала  зонасы  -  солтүстікте;  жартылай  шөлейтті  зона  – 
облыстың  орталық  бөлігінде;  ал  шөлейтті  зонаның  солтүстік  шекарасы 
оңтүстік аудандарды басып өтеді. 
Шөлейт – тұрақты немесе маусымдық құрғақ климатты облыстарға тән 
ландшафт  түрі  (біздің  облысымызда  маусымдық  ыстық  климат).  Шөлейттер 
Жердің  құрғақ  бөлімінің  1/3  алып  жатыр.  Шөлейттің  өсімдік  қауымдары 
(фитоценоздары)  түрге  кедей;  жамылғысы  -  сиреген  түрлерден  құралады. 
Топырақ  пен  грунттың  (жер  асты  суы)  сипатына  байланысты  шөлейттер  – 
құмдық,  тастық,  құмдауық,  тақыр,  сорлы  т.б.  болып  жіктеледі.  Біздің 
облысымыздың  шөлейттері  материкішілік  болғандықтан,  оған  ксерофильді 
типтегі  өсімдіктер,  жапырақсыз  бұталар,  жартылай  бұталар  (жүзгін,  қылша, 
сораңдар,  жусандар  т.б.)  тән.  Шөлейттің  өсімдігінде  маңызды  орынды  даму 
дәуірі  қысқа  (тек  қана  көктемде)  –  эфемерлер  (біржылдықтар)  және 
эфемероидтар  (көпжылдықтар)  алады.  Сорларда  галофиттер  (тұз  сүйгіш), 
суккуленттер (суы көп, шырынды), жартылай бұталар мен бұталар (жыңғыл, 
ақтікен) және біржылдық сораңдар (сора, ащышөп) өседі.[2. б.12] 
Батыс  Қазақстан  облысының  оңтүстік  бөлімінде,  құмды  массивтердің 
етектерінде,  нағыз  ақ  жусанды  шөлейт  орналасқан.  Бұл  жерлерде  де  қонақ, 
ебелек  өседі.  Көктем  кезінде  эфемерлер  көп  өсетіндіктен,  бұл  аймақтар 
көктемгі  жайылым  ретінде  пайдаланылады.Оңтүстік  аймақтарды  (Арал-Сор, 
Итмұрын-көл)  қараматау,  қонақ,  изен,  жаушалғын  өскен  қара  жусанды 
шөлейт  алып  жатыр.  Жазғытұрым  бұл  жерлерде  мортық  пен  жуашықты 
қоңырбас көп өседі. Атап айтсақ, Қаратөбе ауданының оңтүстігіндегі сорлар-
да  көп  аймақтарды  көкпекті,  қара  жусанды  –  көкпекті  шөлейттер  алып  жа-
тыр. Сондай-ақ бұл жерде көкпекпен қара жусаннан басқа қараматау, сораң, 
мортық, ақмамық, жаушалғын, қияқ және эфемерлер көп өседі. [2. б.13] 
 
Аудан  ішіндегі  өсімдіктер    (топырақтар  сияқты)  үш  аймақтық  типке 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
78 
жатады: солтүстікте – далалы, орталық бөлікте – шөлді-далалы (шөлейтті), ал 
оңтүстікте – шөлді. 
Аудандағы  солтүстік  бөлігінің  ақселеу  шөбі  басым  далалар  екі 
фенологиялық  фазаларға  бөлінеді:  бұлар  көктемгі  гүлдеу  фазасына  жататын 
боз ақселеулері бар (саздауытты және құмдауытты топырақта өсетін Лессинг 
ақселеуі, ал құмды топырақтағы боз ақселеу) және жазғы фазадағы қылқанды 
ақселеулер (тырса ақселеуі, сарепта ақселеуі). Аудан даласындағы ақселеулер 
телемі  бетегенің  едәуір  көлемдегі  алқабымен  жиі  алмасып  отырады.  Бетеге 
бірлестіктері  әдетте  құм  бидайығымен,  шисабақтармен  бірлеседі,  ал 
ақселеулер,  егер  кездескен  жағдайда,  бұл  астықтұқымдасты  өсімдіктердің 
тығыздығы  сирек  болғандықтан  басымдылық  ролін  қосымша  негізде 
бағалауға болады. [2. б.14] 
Шымды  өсімдіктердің  басым  доминантты  бірлестіктері  осы  далаларда 
фитомассаның  максимум  өнімділігін  туғызады.  Мұндай  өсімдіктер  бүкіл 
вегетативтік  кезең  бойы  өсіп-өнеді,  бірақ  дала  алқабында  олардың  дамуы 
жаздың  қуаңшылық  айларында  /шілдеде-тамыздың  бірінші  жартысында/ 
бәсеңдейді;  бұл  жартылай  тыныштық  кезеңідеп  аталады.  Шөп  қалың-
дығының жоғарғы шегі шілдеде болады, ол жауын-шашынның мол түсуімен 
сәйкес келеді.  
Екінші  кезектегі  маңызға  климат  қуаңшылығының  ұлғаюына  байла-
нысты оңтүстікке қарай едәуір азаятын даланың әртүрлі шөптесін өсімдіктері 
ие  болады.  Даланың  әртүрлі  шөптесін  өсімдіктеріне  жерасты  бөліктерінің 
мәні өте маңызды өйткені әр түрлі тіршілік формаларын құрайды. Сонымен, 
даланаң  әр  түрлі  шөпті  өсімдіктер  құрамына  кіндік  тамырлы  (мыс., 
қалампыр, гүлкекіре, т.б.) тамырсабақтылар (мыс., бурыл бөденешөп, қызыл-
бояулар және т.б.), атпа тамырлы (мыс., бөрте жусан) өсімдік түрлері жатады. 
Оңтүстікке қарай жартылай бұталы, соның ішінде жусан мен ала бота 
туысына  жататын  өсімдіктердің    мәні  арта  түседі.  Сай  мен  дала  көлбеулері 
беткейлері бойында, дала бұталары: тобылғы, шайқурай жапырақты тобылғы, 
аласа бадамша, бұталы қараған және т.б. кездеседі. 
Ұзақ  уақыт  өсіп-өнетін  өсімдіктерден  басқа  далалық  топтардың 
құрамында  сонымен  қатар  әртүрлі  қысқа  вегетативті  өсімдіктер  кездеседі: 
ылғал  мол  жылдарда  ерекше  жақсы  дамитын  біржылдық  (эфемерлер)  және 
көпжылдық  (эфемероидтар  мен  гемиэфероидтар).  Эфемерлер  мен  эфеме-
роидтар  өздерінің  вегетациялық  өсіп-өнуін,  жеміс  беруін  қоса  есептегенде 
көктемнің  соңына  қарай  (мамырдың  екінші  жартысы),  ал  гемиэфероидтар  – 
маусымның  соңына  қарай  аяқтайды.  Далаларға  қаңбақ  түзетін  әр  түрлі 
өсімдіктер  тән.  Бұлар  –  майда  жапырақ  аққаңбақ,  кермектер,  тікенді  әрем 
және  т.б.  түбірінен  жұлынып,  желдің  әсерімен  далада  жер  бетінде  ұшып 
жүреді және жерге соғылған кезде тұқымын шашады. [1. б.28] 
Ауданның  оңтүстігінде  шөл  зонасына  тән  өсімдіктер  типі  дамиды. 
Әдетте алабұта тұқымдасы мен астра тұқымдасының жусан түрінен болатын 
ксерофильді бұташықтармен бірге үстемдік  етеді.  Шөл өсімдік бірлестіктері 
беткі беттің аздаған мөлшерін жабады. 
Шөлейтте  Лерх  жусаны,  қаражусан  сонымен  қатар  құмда  Черняев 
жусаны  (құмды)  басым  келеді.  Қалдығайты  өзені  су  жинау  алабында 
төбешікті  құм  арасында  жантақ  жиі  кездеседі.  Ең  ауыр  механикалық 
құрамдағы өзгерген топырақ телімінде әдетте адыраспан кездеседі. 
Өсімдік  бірлестіктерінің  өнімділігін  және  өнімділік-деструкциялық  про-

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
79 
цесс қарқындылығын зерттеу Халықаралық биологиялық бағдарламасы бойын-
ша жүзеге асады. (Родин, Базилевич, 1965; Родин, Базилевич, Ремезов, 1968). 
Биологиялық  айналымды  зерттеу  ауыл  шаруашылығы  үшін  сараман-
дық  жағынан  маңызды  болып  келеді.  Тек  қана  өсімдіктердің  тіршілік 
цикіліне  қатысатын  және  топыраққа  қайта  түсетін  элементтердің  мөлшерін 
нақты  білгенде  ауыл  және  орман  шаруашылығының  түрлі  салаларында 
ғылыми  негізделіп  сараманға  енгізуге  болады.  Сонымен  бірге  орман 
массивтері,  жайылымдық,  шабындық  жерлер  сияқты  табиғи  байлықтарды 
тиімді пайдалану жолын ашып көрсете аламыз. 
Өсімдіктер  бірлестіктерінің  өнімділігінің  биологиялық  айналымын 
зерттеу  халықаралық  биологиялық  бағдарлама  қабылдаған  әдіс  бойынша 
жүргізіледі.  Сонымен  қатар  Л.Е.Родин,  Н.К.Ремезов  және  Н.М.Базилевич 
жұмыстарында талқыланған әдістер қолданылды. 
Зерттеулер  Қартаөбе  ауданы  территориясында  орналасқан  3  ауылдық 
учаскілерде  жүргізілді.  Атап  айтсақ,  Қаратөбе  ауданы,  Қаратөбе  ауылы; 
Үшағаш  ауылының  маңы;  Жусандой  елді  мекені  маңы.  Табиғи  биогеоце-
ноздар  даладан  тұрады  және  осы  учаскілер  негізгі  зерттелу  аймағы 
құрылымы болып табылады. 
Даланың өсімдік жабынын зерттеу әдістері 
Даланың  өсімдік  жабынын  зерттеу,  байқау  алаңқайларын  салудан 
басталады.  Байқау  алаңқайы  –  зерттеуге  алынған  кез  келген  өсімдік 
қауымының әдейі бөлінген учаскесі (бөлімшесі). [2. б.29] 
Мұндай  байқау  алаңқайлары  ботаниктін  маңызды  ғылыми  құжаты 
болып  табылады,  себебі  осының  негізінде  жалпы  қорытындылар  мен 
шешімдер жасалынады. 
Байқау  алаңқайы  табиғи  өсімдіктің  әртүрлі  бұзылуларға  ұшырамаған 
жерлеріне  қарай,  сол  қауымдасқа  ғана  тән  жерлерге  салынады.  Мұндай 
аланқайды саларда мынадай бағытта жұмыстар жүргізіледі: 
1.  Алаңқайдың  көлемі  -10x10  м;  қолайлысы-квадрат  немесе  тікбұрыш; 
сызбанұсқасын арнайы  қазықтар арқылы тағайындайды. 
2. Байқау алаңқайын анықтап, бөліп алған соң, фитоценоздың деңгейін-
дегі  барлық  негізгі  мүшелер  зерттелінеді.  Мынадай  белгілерді  тағайындау 
керек:  нөмір,  сипаттаманың  айы-күні,  алаңқайдың  көлемі,  жағрафиялық 
орналасуы. 
3. Зерттелініп жатқан қауымдастықтың құрамына енетін фитоценоздың 
аталуы. 
4.  Алаңқайдың  маңайындағы  заттарға  сипаттама:  қандай  қауымдас-
тықтармен көршілес орналасқан, жолдар, тұрғылықты үйлер, вагондар т.б. 
5.  Геоморфологиялық  жағдайлар-жақын  орналасқан  тоғандарға,  су 
айырмасына,  жайылымға,  жайылма  үсті  террасасына  байланысты,  алаңқай-
дың орналасу ерекшелігі. 
6.  Түрлік  құрамы  –  байқау  алаңқайында  тіркелген  барлық  түрлердің 
тізімін жасау. 
7.  Фенологиялық  жағдай  (фенофаза)  зерттелген  кездегі  әрбір  түрге 
беріледі.  Фенофазаны  белгілеу  үшін  В.В.Алехин  ұсынған  мынадай  шартты 
таңбаларды білу қажет: 
 
- - өсімдік тек вегетация кезінде; 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
80 
˄ - бүршіктенуі; 
) – гүлденудің басы; 
0 – максималды гүлдену; 
( - өсімдік гүлденуін аяқтауда; 
+  -  өсімдік  гүлдеп  болған,  алайда  тұқымдары  пісіп-жетілмеген  және 
төгілмеген; 
# - тұқымдар пісіп жетілген және төгілген; 
Х – өсімдік өлу үстінде. 
8.  Байлығы  –  байқау  алаңқайындағы  берілген  түрдің  дараларының 
саны. 
9.  Жобалы  жабын  –  байқау  алаңқайында  кездесетін  берілген  түрдің 
барлық  өсімдіктерінің  жер  үсті  бөлімдерінің  жазықтық  жоба-нұсқасы. 
Жобалы жабын пайыз арқылы өрнектеледі. 
10. Өсімдік қауымдастықтарының өнімділігін анықтау үшін көлемі 1м
2
 
алаңқай салып, ондағы өсімдіктерді шаруашылық топтарына қарай кесіп алу 
керек.  Әр  шаруашылық  тобының  өсімдіктері  таразыға  салынып  бөлек 
өлшенеді. Нәтижесі кестеге жазылады. (кесте 1). [2. б.30] 
Кесте 1. 
Өсімдік қауымдастықтарының өнімділігі 
 
Шаруашылық топтарының аталуы 
Граммен өлшенетін салмақ 


Астық тұқымдастар 
Бұршақ тұқымдастар 
Әртүрлі шөптесін өсімдік 
Жалпы салмақ 
 
 
Геоботаникалық  зерттеулер.  Даланың  өсімдік  жабынын  зерттеу, 
байқау  алаңқайларын  салудан  басталады.  Байқау  алаңқайы  –  зерттеуге 
алынған кез келген өсімдік қауымының әдейі бөлінген учаскесі (бөлімшесі). 
Дала биогеоценоздарында органикалық зат динамикасын және фитомассасын 
өлшеу  үшін  татпалық  алаңқай  салу  әдісі  қолданылды.  Далалық  зерттеулер 
В.В.Алехин, Н.П.Ремезов, Л.Е.Родина, Н.И.Бозиловичтің әдістемелік нұсқау-
лары  бойынша  жүргізілді.  Өсімдіктер  ішінде  өткен  жылғыдан  қалғандары 
пішендік  үлгіге  таңдалынды.  Төсенішті  егетін  алаңқайлардан  шөпті 
кескеннен  кейін  алынып,  топырақ  жиынтықтарынан  тазаланады.  Тірі 
өсінділер, фитомассамен бірге есептелінеді.  
Жер  үсті  фитомассаның  және  тамырдың  жылдық  өсім  Титилянова 
(1971,1978)  әдістемесі  бойынша  байланысты  теңестірулер  арқылы  жүзеге 
асты. Осы теңдеулер бойынша өткен жылғы өсімдік  қалдығы, төсеніш және 
өлі  тамырларының  кірісі,  сонымен  қатар  төсеніш  және  өлі  тамырдың 
минерализациясы  кезінде  шығыны  есептелінеді.Топырақ  ылғалдылығы  әр 
гаризонт үшін 2 реттік қайталамамен салмақтық әдіспен өлшенеді.  
Өсімдіктердің  татпалық  үлгісін  алу  және  өсімдік  бірлестіктерінің 
өнімділігінің  барысында  жүргізілді.  Фитомассаны  есептеу  пішіндік  әдіспен 
20см
2
  х  20см
2
  алаңқайда,  әр  мерзімде  3  алаңқайдан  таңдау  негізінде  жүзеге 
асады.  Қауымдастықтың  пішендік  фитомассасы  түрлік  анализсіз,  толықтай 
өлшенеді.  Жер  беті  фитомассасы  ауада  құрғақ  күйге  дейін  кептіріліп, 
өлшеніп, ц/га есептелінеді. Өсімдік қауымдастықтарының биомасса динами-

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
81 
касын  есептеу  1  ай  сайын  жүргізіліп  отырады.  Химялық  анализ  және 
өнімділікті  есептеу  үшін  өсімдік  және  топырақ  үлгілерінің  татпасын  алу 
айына бір рет жиілігімен жүргізілуі керек. [3. б.18] 
Өсімдік  қауымдастығының  жер  асты  бірлестігі  бұрғылау  әдісімен 
алынды.  Тамырлар  қолмен  таңдалып  алынып  25  мм  диаметрдегі  електе 
жуылып, өлі және тіріге ажыратылып, ауада құрғақ түрде жеткеше кептіріліп, 
өлшеніп, ц/га есептелінеді. 
Зерттеліп  отырған  аудан  шөлейт  зонасына  тән.  Нақты  зерттеліп 
отырған  қалыпты  жайлымдық  күш  түскен  өсімдік  қауымдастықтары: 
сүттігенді  -  бидайықты  қауымдастық,  кермекті  -  ақ  жусанды  қауымдастық, 
астық  тұқымдасты-ақ  жусанды  қауымдастық.  Жалпы  фитомасса  қоры 
бойынша жоғары көрсеткіш кермекті-ақ жусанды қауымдастықта, ал төменгі 
биологиялық өнімділік астық тұқымдасты-ақ жусанды қауымдастық. 
Туған  өлкенің  табиғатын    зерттеу  үшін,  әрине,  теориялық  біліммен 
шектелмей оны табиғи ортада жүргізе білу керек. Біз бұл мақсатты көздеген 
кезде  белгілі  бір  зерттеу  әдістері  мен  экологиялық  соқпақ-жолдарды  білуі 
қажет деген қорытындыға келеміз. 
 
Әдебиеттер 
1.
 
Петренко  А.З.,  Джубанов  А.А.,  Фартушина  М.М., Иркалиева  Р.М., 
Рамазанов  С.К.,  Сдыков  М.Н.,  Дарбаева  Т.Е.,  Кольченко  О.Т.,  Чернышов 
Д.М. Природно-ресурсный потенциал и проектируемые обьекты заповедного 
фонда Западно-Казахстанской области. - Уральск,1998.- с. 176. 
2.
 
Дарбаева  Т.,  Отаубаева  А.,  Цыганкова  Т.  Батыс  Қазақстан  облы-
сының өсімдік әлемі. - Орал, 2001.- 78 б. 
3.
 
Родин Л.Е., Базилевич Н.И. Динамика органического вещества и био-
логический круговорот в основных типах растительности. – М., 1965. - с. 252. 
 
 
Г.С. Кайсагалиева, Г.А. Сарсенгожина 
МЕТОДЫ ИССЛЕДОВАНИЯ РАСТИТЕЛЬНОГО ПОКРОВА  
В ПОЛУПУСТЫННЫХ ЗОНАХ 
 
В статье рассмотрены методологические аспекты полевого исследования растительного 
покрова  на  основе  краеведческих  материалов,  а  также  этапы  выполнения  полевых  исследо-
ваний.  Показана  экологическая  значимость  исследований.  Даны  методы  геоботанического  и 
флористического исследования в степных сообществах. 
Ключевые  слова:  полупустыня,  эфемеры,  эфемероиды,  фитоценоз,  фенофаза, 
ассоциация, фитомасса. 
 
 
G.S. Kaisagaliyeva, G.A. Sarsengozhina 
RESEARCH METHODS OF SEMI-DESERT VEGETATION ZONES 
 
In  article  methodological  aspects  of  field research  of  a  vegetable cover  on  the  basis  of  local 
history  materials,  and  also  stages  of  performance  of  field  researches  are  considered.  The ecological 
importance  of  researches  is  shown.  Methods  of  geobotanical  and  floristic  research  steppe 
communities are given. 
Key words: semi-desert, ephemera, èfemeroidy, phytocoenosis, аssociation, fenofaza, phytomass. 
 
УДК 373.2 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
82 
А.Г. Муханбетчина - п.ғ.к., аға оқытушы, 
М.Өтемісов атындағы БҚМУ, 
Е-mail: tainur1987@mail.ru 
 
МЕКТЕПАЛДЫ ДАЯРЛЫҚТА БАЛАЛАРДЫҢ БЕЛСЕНДІЛІГІН 
ДАМЫТУШЫ ОРТА АРҚЫЛЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖАҒДАЙЛАРЫ 
 
Андатпа.  Мақалада  мектепалды  даярлықта  балалардың  белсенділігін  дамытушы  орта 
арқылы қалыптастыру мәселесі қамтылады. Мектепалды даярлықта балалардың белсенділігін 
қалыптастыруда дамытушы ортаны құрудың әдістемесі қарастырылған. 
Түйін сөз: дамыту, орта, белсенділік, мектепалды, даярлық, іс-әрекет, ойын. 
 
Қазіргі  Қазақстандағы  қоғамдық-саяси  және  әлеуметтік-экономикалық 
жағдай  баланың интеллектуалды,  жеке  және  табиғи  дамуын  қамтамасыз  ету 
жүйесін  тұрақты  дамытуға  мүмкіндік  беруде.  Оның  маңызды  жақтарының 
бірі  -  мектепалды  даярлық  балаларының  білім  беру  іс-әрекетіне  қолайлы 
енуіне,  оқу  қызметін  меңгеруіне,  белсенділігі  мен  сенімділігін    қалыптас-
тыруға және  шығармашылығын танытуына бағыттау. 
Елімізде білім беруді  дамыту тұжырымдамасында айқындалған негізгі 
мақсат-мектепке  дейінгі  білім  беруді  жетілдіру  жолымен  балалардың  білім 
алуына  бастапқы  мүмкіндіктерді  қамтамасыз  ету.  Осыған  орай,  мектепалды 
даярлық  балаларының  бойында  оқу  қызметін  меңгерту,  белсенділігін 
қалыптастыру,  дамытушы  ортада  баланы  ынталандыру  басты  бағыт  болып 
саналады.  
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан 
халқына  арналған  Жолдауында  атап  көрсетілгендей,  «Балапан»  бағдарла-
масындағы негізгі міндеттердің бірі 2015 жылға дейін 5-6 жастағы балаларды 
білім  беру  ұйымдарында  мектепалды  даярлықпен  толықтай  қамтамасыз  ету 
[1].  Демек,  жалпы  білім  беретін  мектептерде,  мектеп  гимназияларда,  шағын 
орталықтарда  мектепалды  даярлық  сыныптарын  ұйымдастыру  тиімді  және 
нәтижелі жүзеге асырылуда. 
Қазақстан  Республикасының  2015  жылға  дейінгі  білім  беруді  дамыту 
тұжырымдамасында    жасын  және  өзіне  тән  ерекшеліктерін  ескере  отырып, 
оның толыққанды қалыптасуы үшін дамыту ортасын құрайтын үздіксіз білім 
берудің  бастапқы  деңгейі  анық  белгіленген  болатын.  Тұжырымдамадағы 
негізгі  мақсат-мектепке  дейінгі  білім  беруді  ұлғайту  жолымен  балалардың 
білім  алуына  бастапқы  мүмкіндіктерді  қамтамасыз  ету.  Бұл  мектепалды 
даярлық  балаларының  бойында  оқу  қызметін  меңгерту,  олардың  белсенді-
лігін  дамытудың  басты  бағыты  болып  саналады.  Белсенділікті  психология-
лық-педагогикалық  құбылыс  ретінде  анықтау,  бұл  мектепалды  даярлық 
кезеңіндегі  балалардың  тұлғалық  сапасының  ерекшелігіне  талдау  жасауға, 
білім  беру  мекемелерінің  тәрбиелеу  және  оқыту  үдерісінде  оны  қалыптас-
тыру жағдайлары мен құралдарын қарастыруға мүмкіндік береді [2].  
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасындағы білім беруді дамытудың 
2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында мектепке дейінгі 
тәрбиелеу  мен  оқыту  1  жастан  6  жасқа  дейінгі  жастағы  балаларды  сапалы 
мектепке  дейінгі  тәрбиелеумен  және  оқытумен  толық  қамтуды,  балаларды 
мектепке  даярлау  үшін  олардың  мектепке  дейінгі  тәрбиелеу  мен  оқытудың 
әртүрлі  бағдарламаларына  тең  қол  жеткізуін  қамтамасыз  ету  қажеттігі  атап 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
83 
көрсетілді 
[3]. 
Білім  берудің  түрлі  деңгейлеріне  қарай  жаңа  әлеуметтік  сұраныс-
тарының  пайда  болуы  шығармашылық  қабілеті  бар,  саналы,  әрі  өзбетті  іс-
әрекетін  анықтайтын  және  осы  мақсатқа  жету  үшін  өзін  басқара  алатын 
белсенді  жеке  тұлғаны  қалыптастыруды  қажет  етіп  отыр.  Бұл  талаптарды 
орындау үшін мектепалды даярлықтағы педагогикалық үрдістердің ең дұрыс 
бағыты  белсенділікті  іс-әрекеттік  тұрғыдан  дамыту  болып  табылады.  Бұл 
төмендегідей  мәселелерді  шешуге  мүмкіндік  береді:  баланың  қызығушы-
лығын  қалыптастыру,  ойлау  қабілетін  дамыту,  оқу  дағдысын  игерту, 
белсенділігін, мақсат қою біліктілігін және шығармашылығын тәрбиелеу. 
Белсенділікті педагогикалық, психологиялық құбылыс ретінде анықтау, 
бұл мектепалды даярлықтағы балалардың тұлғалық сапасының ерекшелігіне 
талдау  жасауға,  мектепалды  даярлықтың  педагогикалық  үрдісінде  оны 
қалыптастыру  жағдайлары  мен  құралдарын  қарастыруға  мүмкіндік  береді. 
Педагогикалық-психологиялық зерттеулер мектепалды даярлық балаларының 
белсенділігін  қалыптастырудың  тиімді  құралы  дамытушы  орта  екендігін 
дәлелдеп отыр.     
 Ж.Ж.Руссоның  философиялық-педагогикалық  көзқарастарында  даму 
ортасы  ерекше  орын  алады.  Белсенді  тұлғаның  оңтайлы  даму  негізі  деп 
ортаны қарастырғандардың ішінде Ж.Ж.Руссо алғашқылардың бірі болды. Ол 
тәрбие үрдісі тиімді өту үшін, әр тұлғаға оның шындықтағы мүмкіншіліктері 
мен  табиғи  сұраныстарының  арасында  тепе-теңдік  орнататындай  ерекше 
даму  ортасы  құрастырылуы  керектігін  атап  көрсетті.  Бұл  ортада  тұлға  әзір 
білімді  алмайды,  ол  сол  білімді  өзі  тауып,  тірі  табиғатты  бақылай  отыра 
өзінің  тәжірибесінің  негізінде  үйренеді.  Ж.Ж.Руссоның  пікірінше,  тұлға 
дамуының  негізгі  кайнар  көзі  білімнің  көлемі  емес,  сол  білім  көлемін 
өздігінен  еркін  пайдалана  білуінде.  Осылайша  «табиғи  саналылықтың» 
тәрбиесінде  дамыған  тұлға  өз  қасиеттерінің  ішкі  әлем  дүниесінің  еркіндігін 
сақтап қалуға мүмкіндік береді [4].  
ХХ  ғ.  еуропалық  педагогиканың  басты  өкілдерінің  бірі  болып 
саналатын С.Френенің педагогикалық жүйесі ерекше орын алады. Педагогика 
тарихында  бұл  мәселеге  байланысты  әйгілі  француз  философы  және 
педагогы С.Френенің пікірі бойынша, бала өзінің тұлғасын өзі жасауы керек, 
яғни  ол  шығармашылық  жағынан  өзін  дамыта  отырып,  өзінің  оңтайлы 
мүмкіндіктерін  ашуы,  өз-өзіне  маңыздылық  танытуы  керек.  Бұл  жағдайда 
педагогтің  негізгі  қызметі  -  баланың  бойынан  өзіне  тән  нәрселерді  тауып, 
одан әрі дамуына көмек беру деп көрсетеді. Орта балаға болашақ дербес өмір 
сүруі мен еңбек етуіне нағыз, белсенді түрде даярлануға мүмкіндік береді деп 
дәлелдейді. Осыған байланысты ол оқыту және тұлғаның өзін-өзі дамытуына 
жағдай жасайтын ортаны құрастыруға ерекше көңіл бөлді [5]. 
Ал  Мария  Монтессори  қызметінің  басты  мақсаты  –  баланың 
табиғатына  қысымшылық  жасамау.  «Көмек»  ұғымы  оның  педагогикалық 
шығармашылығының  басты  ұғымдарының  бірі  болып  саналады.  Тәрбиені 
баланың  табиғатын  дұрыс  анықтауда  көрсетілетін  ересектердің  белсенді 
көмек  көрсетуі  деп  түсіндіреді.  Білім  беру  –  тұлғалық  дамуға  жағдай 
жасайтын  жағдай,  жақын  орта  жасау  арқылы  оның  табиғи  психикалық 
мүмкіндіктерін  дамытуда  көмек  беру.  Ересектердің  ең  негізгі  міндеті  – 
балаларға өзін-өзі дамыту жұмыстарында көмек беру, оның өз бетімен білім 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
84 
алуына жағдай жасау. Өз бетімен білім алуда баланың өздік жеке іс-әрекетіне 
ерекше көңіл бөледі. Жеке қызығушылық, өзін-өзі дамыту және өзін-өзі құру 
негізінде қоғам мәдениетін меңгере алады. 
М.Монтессори  тұжырымдамасында  білім  берудің  мазмұны  құрылым-
дық білімдік  орта формасында ұсынылады. Білімдік  орта –  білім алушының 
табиғи  немесе  жасанды  әлеуметтік  мәдени  ортасы,  оған    баланың  өнімді  іс-
әрекетін  қамтамасыз  етуге  қабілетті  білімнің  түрлі  құралдары  мен  мазмұны 
енеді.  Табиғи  ортада  тәрбиешінің  міндеті  өте  қарапайым:  ол  тек  жаңа педа-
гогиканы ұғынып, меңгеруге көмектесуі ғана жеткілікті деп қарастырған [6].  
Кеңестік  педагогикада  «орта»  термині  20-жылдары  пайда  болды.  Ол 
кезде  «орта  педагогикасы»  (С.Т.Щацкий),  «баланың  қоғамдық  ортасы» 
(П.П.Блонский),  «қоршаған  орта»  (А.С.Макаренко)  ұғымдары  жиі  қолда-
нылды.  Көптеген  зерттеулер  нәтижелері  көрсеткендей,  педагогтің  әсер  ету 
обьектісі  бала  және  оның  қасиеттері,  іс-әрекеті,  тіпті  оның  мінез-құлығы  да 
емес,  керісінше  оның  өмір  сүру  жағдайлары  болып  есептеледі.  Сыртқы 
жағдай  –  қоршаған  орта,  тұлғааралық  қарым-қатынас,  іс-әрекеттер,  ал  ішкі 
жағдай – баланың эмоционалдық көңіл-күйі, өз-өзіне деген қарым-қатынасы, 
ұстанымдары  мен  өмірлік  тәжірибесі  болып  табылады.  Осылайша,  «даму 
ортасы»  ұғымының  толық  мағынасы  сан  түрлі  дәрежеде  әлеуметтік-мәдени 
кеңістік  шеңберінде  түрліше  ұйымдастырылған  жағдайда  тұлға  дамуының 
үрдісі түрінде жүзеге асуына ықпал етумен байланысты болып келеді [7,8,9]. 
Тұтас педагогикалық үрдісте дамытушы ортаның рөлі туралы ресейлік 
ғалымдар  В.В.Давыдов,  В.А.Орлов  т.б.  зерттей  келіп,  білім  беру  ортасы 
түсінігіне келесідей сипаттамалар берген: 
-
 
 әр  жас  кезеңіне  сай  айқын  түрде  психологиялық  жаңа  құрылымның 
сәйкес келуі; 
-
 
 оқытудың бастаушы іс-әрекет негізінде ұйымдастырылуы; 
-
 
 басқа  іс-әрекет  түрлерімен  өзара  байланысты  алдын-ала  ойласты-
рылуы және оның құрылымдануы [10,11]. 
Балалардың  белсенділігін  қалыптастыру  мәселесі  теория  мен 
тәжірибеде  жаңалықты  іздеуді  талап  етеді,  бүгінгі  жағдайда  ол  өзіндік 
анықтаушы  мағынаға  ие  болып  отыр.  Әсіресе  балаларды  мектепке 
дайындауда баланың бойында оқу іс-әрекетін меңгеруіне қажетті қасиеттерді 
тәрбиелеу  және  баланың  толыққанды  қалыптасуы  үшін  дамытушы  ортаның 
өзіндік маңызы зор. Адамды қоршаған жағдайлардың жиынтығы - орта, адам 
ортамен ағза және тұлға ретінде өзара іс-әрекетке түседі. Ішкі орта – ағзаның 
күйімен анықталатын ортаның түрі. Сыртқы орта – адамды қоршаған сыртқы 
орта, ол екі түрге  – денелік және әлеуметтік  болып бөлінеді. 
Педагогикада  «дамытушы  орта»  термині  «үлкендердің  және  балалар-
дың  өмірін  ұйымдастыруды  қамтамасыз  ететін  материалдық-техникалық, 
санитарлық-гигиеналық,  эстетикалық,  психологиялық-педагогикалық  жағ-
дайлар  кешені  ретінде»  түсіндіріледі.  Білім  беру  мекемесінде  дамытушы 
ортаны  құрудағы  негізгі  мақсат-  қалыптасып  келе  жатырған  тұлғаға 
әлеуметтік,  рухани  жағынан  өмір  сүруіне  аса  керек  қажеттіліктерді  дер 
кезінде  қамтамасыз  ету  болып  табылады.  Аталған  жағдайлар  адамның 
өмірлік  мәнді  қажеттіліктерін  өтеуге,  оның  қауіпсіздігін  сақтауға,  өмірі  мен 
денсаулығын қорғауға бағытталған. Сонымен бірге, олар балалардың рухани 
және  әлеуметтік  қажеттіліктерін  –  танымдық,  эстетикалық,  жалпы  мәдени, 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
85 
қарым-қатынастарын  өтеуге  сәйкес  келуі  шарт.  Мектепалды  даярлықты 
жүзеге  асыратын  дамытушы  ортаның  компоненттері  ретінде  заттық  ортаны, 
мектепалды  білім  беру  мазмұнын  меңгеруді,  педагогикалық  үрдіске 
қатысушылардың өзара әсерлесуі болып табылады.  
Білім  беру  мекемесінде  баланың  белсенді  іс-әрекетін  қалыптастыру 
құралы  ретінде  дамытушы  ортаны  құру  үшін  Л.Н.Седова  үш    өлшемінің 
нақты болуын атап көрсетеді:  
1  мақсат  қою  -  бұл  білім  беру  мекемедегі  педагог  дамытушы  ортаны 
тұлғаның  базалық  негізі  ретінде  белсенділіктің  бірнеше  түрін  іске  асыруға 
және  оны  оңтайлы  дамуға  мүмкіндік  беретін,  арнайы  ұйымдастырылған 
педагогикалық кеңістік ретінде түсінуге бағыттайды; 
2  іс-әрекеттік  қарым-қатынас  үдерісі  –  мектепалды  даярлықтағы 
баланың  белсенді  танымдық  іс-әрекетін  ұйымдастыратын  және  оны 
бағыттайтын педагог ұстанымын талдаумен байланысты келеді;  
3 білім беру мекемесінің дамытушы орта жағдайында баланың белсенді 
таным  іс-әрекетін  ынталандыра  түсетін  құралдарды,  әдістер  мен  тәсілдерді 
таңдаумен  және  арнайы  педагогикалық  жағдаяттарды  модельдеумен 
байланысты болып табылады.  
Осылайша  В.А.Петровский  дамытушы  ортаны  құрудың  негізгі 
бағыттарын  ажыратып берді [12]: 
Өзара  әрекеттегі  арақашықтық  бағыты:  балалар  мен  үлкендердің 
тұлғалық-бағдарлы  әсерлесуінің  алғы  шарттары  негізінде  өзара  байланыс 
орнату.  Педагогтың  тұлғалық-бағдарлы  ұстанымы  серіктестік  ретінде 
көрінуі; 
Белсенділік бағыты: мектепалды дайындық құрылымында үлкендердің 
белсенділігі  мен  балалардың  белсенділігі  көрінетін  жағдай  қарастырылған. 
Олар тұлғалық бағдарлы өзара әрекетте өздерінің заттық орталарын жасаушы 
болады. 
Тұрақты-өзгермелі  орта  бағыты:  даму  ортасын  педагогикалық 
міндеттердің  өзгеруіне  байланысты  және  балалардың  көңіл-күйі  мен 
талғамдарының өзгеруіне байланысты өзгертіп отыру мүмкіндігінің қалануы; 
Кешендендіру  бағыты:  бұл  бағыт  алдыңғы  бағыттармен  тығыз 
байланысты келеді. Ортаның өмірлік кеңістігі балалардың әрқайсысының өз 
қалаулары мен қызығушылықтары бойынша бір-біріне кедергі келтірмей бір 
мезгілде бірнеше  іс-әрекет түрімен айналысуға мүмкін болатындай деңгейде 
ұйымдастырылуы керек. 
Ортаның  эмоциялық  бағыты:  балалар  мен  үлкендердің  эмоциялық 
жайлылығын  қамтамасыз  ету.  Балалар  түрлі  іс-әрекеттермен  айналыса 
отырып,  олардан  қуанышқа  кенелуге,  ал  қажет  болған  жағдайда  оларға 
демалуға мүмкіндік беру;  
Ортаны  эстетикалық  ұйымдастырудағы  қалыптан  тыс  элементтер  мен 
үйреншікті  элементтердің  өзара  үйлесімділік  табу  бағыты:  балалардың 
эстетикалық категориялармен танысуы ең қарапайымнан басталады. Өнердің 
өзіндік  тілін:  дыбыстардағы  әдемілікті,  түстердің  сия  дағын, абстракциялық 
сызықтарды және т.б. ұғынуы; 
 
Ашықтық-жабықтық  бағыты:  табиғатқа  ашық  болу  –  адам  мен 
табиғаттың бірлігін жасау, оның ішінде ағаштар, шөптер, үй жануарларының 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
86 
балалармен бірге болуы т.б.  
  Мәдениетке  ашық  болу  -  әдебиеттің,  музыканың  және  живописьтің 
болуы. Өзіндік «Мен» бейнесінің ашық болуы. 
Балаларды  мектепке  дайындау-баланың  барлық  өмірін  қамтитын  жан-
жақты  міндет.  Оның  негізгі  аспектісі  баланың  мектепке  психологиялық  
дайындығы болып табылады.  
Психологиялық  даярлық  құрылымында  төмендегідей  компоненттерді 
бөліп қарау қабылданған [13]. 
Тұлғалық  даярлығы.  Баланың  жаңа  әлеуметтік  позиция  –  мектеп 
оқушысы статусын қабылдауға, оның құқығын біліп, міндеттерін  орындауға 
дайындығын  қалыптастыру.  Бұл  тұлғалық  дайындық  баланың  мектепке,  оқу 
іс-әрекетіне,  мұғалімдерге,  өзіне  деген  қатынасынан  байқалады.  Тұлғалық 
дайындыққа  мотивациялық  сфераның  белгілі  бір  даму  деңгейі  де  кіреді. 
Болашақ  оқушы  өзінің  тәртібін,  мінез-құлқын,  танымдық  іс-әрекетін  еркін 
басқаруы  керек.  Және  бұл  қалыптасқан  иерархиялық  түрткілер  жүйесінде 
мүмкін  болады.  Сонымен  қатар,  тұлғалық  даярлық  баланың  эмоциональды 
сферасының  даму  деңгейін  де  қарастырады.  Бала  мектептік  оқытудың 
басында,  оқу  іс-әрекетінің  дамуы  және  өтуіне  жағдай  туғызатын 
салыстырмалы түрде жақсы эмоциональдық тұрақтылыққа жетуі қажет  
Интеллектуальды  даярлығы.  Даярлықтың  бұл  компоненті  балада  ой-
өрісінің,  нақты  білімдер  қорының  болуын  қарастырады.  Бала  бірқалыпты 
және  бөлшектенген  таңдамалы  қабылдауды,  қарастыратын  материалға 
теориялық  тұрғыдан  қарау  элементтерін  қолдана  білуді,  ойлаудың  жинақ-
таушы  түрлерін  және  негізгі  логикалық  амалдарды  түсініп,  есте  сақтауды 
меңгеруі  қажет.  Интеллектуальды  даярлық  балада  оқу  іс-әрекет  саласында 
бастапқы  біліктіліктерін,  жекелей  алғанда,  оқу  міндетін  бөліп  алу  және  оны 
өзіндік  іс-әрекетінің  мақсатына  айналдыру  біліктіліктерін  қалыптастыруды 
қарастырады.  Қорыта  келе,  мектепте  оқытуға  интеллектуальды  даярлықты 
дамыту мынадай жағдайларды қарастырады деуге болады: 
- таңдамалы қабылдау; 
-  аналитикалық  ойлау  (құбылыстар  арасындағы  негізгі  белгілер  мен   
байланыстарды танып-білу қабілеті, үлгіні қайталай алу қабілеті); 
- қоршаған ортаға деген нақты көзқарасы; 
- логикалық есте сақтауы; 
- білімге қосымша күш салу есебінен оны алу процесіне қызығушылық; 
- естіп қабылдау арқылы сөйлеу тілін меңгеруі және белгілерді түсінуге 
және қолдануға қабілеті; 
-  қолдың  нәзік  қозғалысының  және  көру-қозғалыс  үйлесімдерінің 
дамуы. 
Мектепте  оқуға  әлеуметтік-психологиялық  даярлығы.  Даярлықтың 
бұл  компоненті  балаларда  құрбы-құрдастарымен,  басқа  балалармен  және 
педагогтармен 
қарым-қатынас 
жасауға 
көмектесетін 
қасиеттерді 
қалыптастырады.  Бала  мектепке,  балалар  ортақ  іспен  айналысып  жатқан  
ортаға келеді. Бұл жерде оған басқа балалармен өзара қарым-қатынас орнату, 
балалар қоғамына ену, басқалармен бірлесе  іс-әрекет жасау тәсілдерін жетік 
меңгеруі  қажет.  Сонымен,  бұл  компонент  балаларда  басқалармен  қарым-
қатынас  жасау  қажеттілігін,  мектептік  оқыту  жағдайында  мектеп  оқушысы 
рөлін  орындау  қабілетін  дамытатын,  балалар  тобының  дәстүрлері  мен 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
87 
қызығушылықтарына бағына білуді қарастырады. 
Мектепке психологиялық даярлықты құрайтын компоненттер қатарына 
денелік, сөздік және эмоционалды-еріктік даярлықты жатқызуға болады. 
Денелік  даярлық  ретінде  жалпы  денелік  дамуын  қарастырамыз:  5-6 
жастағы ұл балалар мен қыз балалардың денелік дамуының қалыптылығына 
сәйкес  келетін  тері  жамылғылары  мен  көрсеткіштері,  қалыпты  бойы, 
салмағы,  кеуде  көлемі,  бұлшықет  тонусы,  дене  пропорциясы.  Көру,  есту, 
моториканың (әсіресе қол мен саусақ сүйектерінің ұсақ қимылдары) жағдайы. 
Баланың  жүйке  жүйесінің  жағдайы:  оның  қозу  және  тежелу,  күші  мен 
қимылдауының деңгейі. жалпы денсаулық жағдайы. 
Сөздік даярлық ретінде тілдің дыбыстық жағының бағыттылығы, сөздік 
қор, монологтық сөйлеу мен грамматикалық дұрыстылық түсіндіріледі. 
Эмоционалды-еріктік  даярлық  баланың  мақсат  қойып,  шешім 
қабылдап, әрекет жоспарын белгілеп, оны жүзеге асыруда күш жұмсауынан, 
кедергілерді  жеңіп,  балада  психологиялық  процестердің  еріктілігінің 
қалыптасуынан көрінеді. 
Баланың  мектепке  психологиялық  жағынан  даярлығын  қай  қырынан 
алсақ та, баланың бұған дейінгі бүкіл психикалық  дамуының қорытындысы 
отбасы мен білім беру жүйесінің жемісі екендігін оңай көруге болады.  
Балалардың негізгі іс-әрекеті ойын болғандықтан, әсіресе ойын арқылы 
баланың интеллектуалдық және эмоционалдық жағы белсенді дамиды. Ойын 
балалардың  қарапайым  сипаттағы  түсініктері  мен  іс-әрекет  әдістерін 
дамытуға ықпал етеді. Балалар ойын кезінде бақылайды, байқап көреді және 
тәжірибе  жасайды,  тексереді,  талдайды,  заттардың  ұқсастығы  мен 
айырмашылығын,  ерекшелігін  салыстыра  отырып,  сұрақтар  қояды  және 
жағдайларға  өзіндік  қорытынды  жасайды,  танымдық  іс-әрекеттерінің 
дамуына зор ықпал етеді. Себебі, ойын барысында баланың дене және рухани 
жан  дүниесі,  ақылы,  қиялы  дамиды,  тұлғалық  бейнесі  қалыптасады.  Ойын 
баланың  қоғамдық  тәжірибені  меңгеру  тәсілі,  яғни,  ол  өзгелердің  пікірімен 
санасуға,  ортақ  тіл  табысуға,  шешім  қабылдауға  т.б.  көптеген  әлеуметтік, 
өмірлік дағдыларға осы ойын арқылы қол жеткізеді. Ойын үстінде бала оқып-
біліп  жатырмын  деген  ойда  емес,  ойнаудамын  деген  түсінікте  болады. 
Сонымен  «дамытушы  орталықтарда»  мақсатты  ұйымдастырылған  іс-
әрекеттер  нәтижесі  қалыптасып  келе  жатырған  бала  тұлғасына  әлеуметтік, 
рухани  жағынан  өмір  сүруіне  аса  керек  қажеттіліктерді  дер  кезінде 
қамтамасыз етуге мүмкіндік беріп, оның әрі қарай дамуына жол ашады.  
 

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   36


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал