Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі



жүктеу 5.24 Kb.

бет25/36
Дата09.01.2017
өлшемі5.24 Kb.
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   36

Литература 
1.
 
Урнов М.В. Харди Томас // Краткая литературная энциклопедия. – 
М.: Советская энциклопедия, 1975. –  8 том, с. 220-222.  
2.
 
Allen W. The short story in English. – Oxford: Clarendon press, 1981. – 
p. 413  
3.
 
Hardy  T.  Preface  to  A  Group  of  Noble  Dames  //  The  New  Wessex 
Edition of the Stories of Thomas Hardy. in 3 vol. Vol. 1. - L.: Macmillan London 
ltd., 1977. – p. 209. 
4.
 
John Hutchins The History and Antiquities of the County of Dorset // EP 
Publishing, 3rd Edition published 1868  – p. 534 
5.
 
Pinion  F.B.  Notes  to  A  Group  of  Noble  Dames//The  New  Wessex 
Edition  of  the  Stories  of  Thomas  Hardy.  In  3  vol.  Vol.  1  /  T.  Hardy.  –  L.: 
Macmillan London ltd., 1977. – p. 376-380. 
                                 
       
М.В. Чечетко, Р.Ғ. Шамғонова 
ТОМАС ГАРДИДІҢ «АҚСҮЙЕК ХАНЫМДАР ТОБЫ» ӘҢГІМЕЛЕР ЖИНАҒЫНДАҒЫ 
ӘЙЕЛДЕР БЕЙНЕСІ МӘСЕЛЕСІ 
 
Мақалада  белгілі  ағылшын  жазушысы  Томас  Гардидің  1891  жылы  жарық  көрген 
«Ақсүйек  ханымдар  тобы»  жинағы  қарастырылады.  Автор  өз  жұмысында  осы  жинақтағы 
әйелдер бейнесіне талдау жасайды. 
Түйін  сөз:  Уэссекс,  жинақ,  әңгімелер,  ақсүйек,  ханым,  Гарди,  әйел  бейнесі,  қайғы, 
шиеленіс, мысқыл. 
  
 
M.V. Chechetko, R.G. Shamgonova 
A PROBLEM OF FEMALE CHARACTERS IN THOMAS HARDY’S STORIES “A GROUP 
OF NOBLE DAMES” 
                                        
The  article  deals  with  the  cycle  of  stories  of  an  outstanding  English  author  Thomas  Hardy 
“The Group of Noble Dames” which was published in 1891. The author of the article analyses the 
role of female characters in Hardy’s prose. 
Key words: Wessex, framed, stories, noble, dame, Hardy, female, character, tragedy, conflict, 
irony. 
УДК: 81' 374.243 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
225 
К.К. Биалиева – к.ф.н., доцент,  
ЗКГУ им. М. Утемисова 
Г.М. Кабдулова – магистрант, 
 ЗКГУ им. М. Утемисова 
Е-mail: kabdulova68@mail.ru 
 
РАЗРАБОТКА ДВУЯЗЫЧНОГО ТЕРМИНОЛОГИЧЕСКОГО 
СЛОВАРЯ-МИНИМУМА В УЧЕБНЫХ ЦЕЛЯХ 
 
Аннотация.  С  терминами  налогообложения  студенты-экономисты  знакомятся  на 
занятиях при изучении дисциплин по специальности и в процессе самостоятельной работы. В 
статье  дан  анализ  принципов  отбора  терминологического  материала  в  подготовленном  к 
печати «Русско-казахском налоговом терминологическом словаре». 
Ключевые  слова:  лексика,  налог,  налогообложение,  словарь,  специалист,  термин, 
пошлина. 
 
Приступая к изучению основ налогообложения учащийся, как правило, 
обращается за помощью к словарю экономических терминов. Однако поиск и 
нахождение  нужной  информации  занимает  слишком  много  времени  из-за 
большого  объема  словаря,  отсутствия  его  связей  с  конкретным  материалом 
учебника.  Поэтому  для  обеспечения  адекватного  понимания  читаемого 
необходимо  рассмотреть  вопрос  о  создании  учебного  словаря-минимума, 
который  мог  бы  выполнять  не  только  роль  справочника  по  раскрытию 
значения новых терминов, но и определял минимум лексики для ее активного 
усвоения в процессе выполнения различных дидактических упражнений. 
Учебный  словарь  –  это  не  просто  справочник,  дающий  определенные 
сведения о значении слов-терминов, это учебное пособие, на основе которого 
осуществляется  усвоение  основных  категорий  и  понятий  изучаемой  науки. 
Основная  цель  учебного  словаря-минимума  состоит  в  концентрации  той 
части  профессиональной  лексики,  которая  составляет  понятийное  ядро 
изучаемой  темы  учебника  и  которой  должен  активно  овладеть  учащийся  на 
конкретном этапе обучения. Наряду с лексикой активного усвоения в словарь 
должна  войти  и  лексика,  предназначенная  для  рецептивного  усвоения, 
которая необходима для понимания читаемого материала учебника. 
В  составе  словаря  языка  науки  выделяют  три  самостоятельных  слоя 
лексики:  общеупотребительную,  общенаучную,  специальную  (терминоло-
гическую). 
В  общеупотребительную  лексику  входят  лексические  единицы,  упот-
ребляющиеся  в  любом  функциональном  стиле  общелитературного  языка, 
составляющие нейтральный пласт специального текста или специальной речи. 
Общенаучная  лексика  включает  лексические  единицы,  с  помощью 
которых  характеризуются  явления  и  процессы  в  самых  разных  научных 
областях независимо от профиля специальности. 
Терминологическая  лексика  представляет  собой  совокупность 
специальных  наименований,  объединенных  в  отдельные  микросистемы. 
Термины  составляют  лексико-семантическое  ядро  языка  науки  и  являются 
его наиболее информативной частью [1].  
 
Нами разработан и подготовлен к печати «Русско-казахский налоговый 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
226 
терминологический  словарь»,  который  можно  использовать  как  учебное 
справочное пособие преподавателям и студентам вуза, колледжа. 
Отбор  терминологического  материала  предполагает  обоснование 
правомерности  выделения  термина  в  качестве  особой  единицы  отбора  и 
связан с определением его лингвистической сущности.  
В  данном  исследовании  вслед  за  Б.Н.  Головиным  под    термином 
понимается  слово  или  подчинительное  словосочетание  профессиональной 
сферы  употребления,  являющееся  наименованием  специального  понятия  в 
определенной области науки и требующее дефиниции [2]. 
За  единицу  отбора  принимается  значение  (слова  или  словосочетания), 
соотносимое с одним понятием, закрепленным и функционирующим в сфере 
налоговой деятельности. 
В  современной  лингводидактике  утвердились  следующие  принципы 
отбора: частотный, тематический, стилистической  неограниченности, семан-
тической  ценности,  словообразовательной  способности,  сочетаемостных 
возможностей. 
Установление  коммуникативного  значимого  терминологического  ядра 
проводилось прежде всего на основе употребительности, включающий в себя 
критерии  частотности  и  распространенности.  Под  частотностью  в  лингво-
дидактике  понимается  суммарное  количество  употребляемой  языковой 
единицы  в  тексте  или  совокупности  текстов.  Однако  такая  частотность 
терминов  пока  не  установлена.  В  связи  с  этим  нами  была  использована 
субъективная частотность, выявленная в процессе экспериментальной работы 
с  информантами-специалистами,  которым  было  предложено  выписать  на 
основе интуиции из терминологических словарей  по экономике те термины, 
которые составляют базовый минимум для будущего специалиста. 
С  целью  выявления  распространенности  терминологической  единицы 
нами  произведено  апплицирование  терминологических  словарей,  предмет-
ных  указателей  учебников  по  специальным  дисциплинам,  предназначенных 
для студентов экономического профиля. Этот принцип широко применяется 
в  практике  составления  лексических  минимумов  на  основе  совмещения 
существующих  списков,  дающих  определенное  представление  о  количест-
венной характеристике термина.  
Считая необходимым использование принципа семантической ценнос-
ти при отборе терминологического минимума, в качестве одного из основных 
принципов  была  выдвинута  коммуникативная  ценность  терминологической 
единицы.  
Реализация  принципа  коммуникативной  ценности  возможна  и  эффек-
тивна  в  сочетании  с  принципом  лексической  сочетаемости  терминологии-
ческих  единиц.  Связь  этих  двух  принципов  отражает  одну  из  важных 
системных особенностей лексики – связь явлений лексической синтагматики 
и парадигматики. 
В  соответствии  с  данным  принципом  при  решении  вопроса  о 
включении термина в словарь-минимум отдавалось предпочтение терминам с 
широкими сочетаемостными возможностями. Так, термин пошлина обладает 
широкой  сочетаемостной  способностью.  Сравните:  пошлины  –  антидемпин-
говые,  ввозные,  импортные,  внешнеторговые,  государственные,  золотые, 
вывозные,  компенсационные,  патентные,  транзитные  и  др.;  пошлина  (на 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
227 
что?)  на  документы,  на  дарения;  пошлины  (чего?)  таможенного  тарифа; 
возврат (чего?) пошлины; надбавка (к чему?) к импортной пошлине и т. д. 
Важную  роль  в  разработке  СМТН  (словаря-минимума  терминов  нало-
гообложения)  играет  такой  принцип,  как  представление  терминологической 
микросистемы  с  её  основными  характеристиками.  Принцип  представления 
терминологической  микросистемы  означает,  что  минимум  не  есть  ограни-
ченный  в  учебных  целях  набор  единиц  определенного  уровня  языка,  в 
частности  терминологического  пласта  русской  лексики.  Отобранный  тер-
минологический материал должен отражать взаимосвязи терминологической 
единицы,  характерные  для  всей  лексико-семантической  системы  языка, 
представлять термины как элементы единой подсистемы. 
Реализация  этого  принципа  осуществлялась  на  основе  следующих 
критериев: 1) степени представленности основных тематических групп в ТН;  
2)  учета  системных  связей  термина  на  уровне  языка  –  синтагматических, 
парадигматических и деривационных. 
В результате произведенного отбора были выделены такие темати-ческие 
микросистемы:  «налог»,  «налогообложение»,  «налогоплательщик»,  «государст-
венный налог», «налог на товар», «налоговая юрисдикция», «налоговые льготы», 
«доход», «платежи», «таможенная пошлина», «ценные бумаги». 
Также  при  отборе  нами  учитывалась  терминообразующая  активность 
единиц, то  есть  соотношение  словообразовательной ценности термина и его 
продуктивности,  в  соответствии  с  которым  в  первую  очередь  включались 
термины,  обладающие  высокой  словообразовательной  способностью.  Это 
такие  термины,  как  гарант  (гарантия,  гарантирование,  гарантийный,  гаран-
тированный,  негарантированный,  гарантировать);  лицензия  (лицензиар, 
лицензиат, лицензирование, лицензионный); налог (налоговый, неналоговый, 
наложить, налогать, налогоплательщик, налогообложение, налогоспособный, 
налогоспособность);  экспорт  (реэкспорт,  экспортный,  экспортер,  экспортёр-
ский,  экспортирование,  экспортировать);  тариф  (тарифный,  тарификация, 
тарификационный, тарифицировать) и т.д.  
Отбор  ТН  проводился  на  основе  строго  определенного  круга 
источников.  В  настоящем  исследовании  в  связи  с  поставленными  задачами 
были  использованы  следующие  словари:  «Русско-казахский  толковый 
экономический  словарь  предпринимателя»  Ж.М.  Аяповой,  Е.М.  Арынова, 
Алматы, 1993г.; «Рыночная экономика. Русско-казахский толковый словарь-
справочник»  под  редакцией  М.Р.  Насыровой,  Алматы,  1995г.;  «Налоговый 
терминологический  русско-казахский  словарь-справочник»  под  редакцией 
М.Т. Оспанова, Алматы, 1996 г. 
На  основе  наложения  полученных  списков  терминов,  определенных 
путем апплицирования терминологических словарей, предметных указателей 
основных  учебников  по  специальности,  путем  выписывания  случаев 
употребления  терминов  в  периодической  печати,  был  установлен  исходный 
словник терминов, усвоение которых целесообразно для овладения навыками 
и  умениями  чтения  специальной  литературы  с  целью  получения  нужной  
информации  и  пользования  терминами  налогообложения  в  специальной 
языковой коммуникации.  
 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
228 
Литература 
1.  Митрофанова  О.Д.  Научный  стиль  речи:  проблемы  обучения.  -  М.: 
Русский язык, 1985. - 231с. 
2.  Головин  Б.Н.,  Кобрин  Р.Ю.  Лингвистические  основы  учения  о 
терминах. - М.: Высшая школа, 1987. 
3.  Налоговый  терминологический  русско-казахский  словарь-справочник/ 
В.М.Дунаев и др. Под ред. М.Т. Оспанова. - Алматы: Познание, 1995. - 428с. 
4. 
Рыночная  экономика.  Русско-казахский  толковый  словарь-
справочник/ М.Р.Насырова и др.; Под ред. М.Р.Насыровой. - Алматы: Білім, 
1995. - 608с. 
  
 
К.К. Биалиева, Г.М. Кабдулова 
ОҚУ МАҚСАТТАРЫНДА ЕКІ ТІЛДІ ТЕРМИНОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІКТІ ӘЗІРЛЕУ 
 
Экономист-студенттер салық салу саласына байланысты терминдермен кәсіби пәндерді 
оқу  кезінде  және  өзіндік  жұмыс  үрдісінде танысады. Мақалада  баспаға  дайындалған  «Салық 
саласы  бойынша  орысша-қазақша  терминдер  сөздігіндегі»  терминологиялық  материалдарды 
іріктеу қағидаттарына талдау жасалған. 
Түйін сөз: лексика, салық, салық салу, сөздік, маман, термин, баж салығы. 
  
 
K.K. Bialieva, G.M. Kabdulova 
DEVELOPMENT OF A BILINGUAL DICTIONARY-MINIMUM FOR TRAINING 
PURPOSES 
 
Students  of  Economics  learn  the  terms  of  taxation  in  the  disciplines  of  the  specialty  and 
during  their  independent  work.  The  article  analyses  the  principles  of  selection  of  terminological 
material from «Russian – Kazakh dictionary of tax terminology» which is being prepared for printing.   
Key words: vocabulary, tax, taxation, glossary, specialist, term, duty.   
 
 
 
УДК 811.512.122 
 
А.С. Ниетова - аға оқытушы, 
М.Өтемісов атындағы БҚМУ  
Е-mail: n.aigul_s@mail.ru 
 
БАЙҰЛЫ ЭТНОНИМІНІҢ ТАРИХЫ 
 
Андатпа.  Мақалада  Кіші  жүз  бірлестіктеріне  тән  этнонимдік  материалдар  негізінде 
Батыс  Қазақстан  өңірі  этнонимдерінің,  соның  ішінде  Байұлы  этнонимінің  қалыптасу  тарихы 
сөз болады. 
Түйін  сөз:  этоноим,  Алшын,  Кіші  жүз,  тайпа,  Әлімұлы,  Байұлы,  жазба  деректер,  ру-
тайпа,  атау,  мағына,  сөз,  тарихи  жазбалар,  Азия  халықтары,  шежіре,  аңыз,  ұрпақ,  жазба 
деректер. 
 
Соңғы    кездері  қазақ  тіл  білімі  ғылымында  этнолингвистикалық, 
психолингвистикалық,  лингвомәдени  және  метамәдени,  т.б.  зерттеулер 
кеңінен  жүргізілуде.  Аталған  мәселелер  отандық  ғалымдар  Ә.Қайдар, 
Р.Сыздық, Т.Жанұзақ,  Ж.Манкеева,  Н.Уәлиев,  Э.Сүлейменова,  Б.Момынова, 
Ш.Б.Сейітова  еңбектерінде  жан-жақты  зерттеле  бастады.  Десек  те  Кіші  жүз 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
229 
бірлестіктеріне  тән  этнонимдердің  зерттелуі  әлі  де  болса  кешеуілдеп  келе 
жатыр. Осыны ескере отырып Батыс Қазақстан өңірі этнонимдерінің, соның 
ішінде Байұлы этнонимінің қалыптасу тарихына тоқталуды жөн санадық. 
 Этнонимнің  (атау)  пайда  болуы,  мағынасы  сөйлеу  қызметі  аясында 
пайымдауы әр түрлі тілдік тұлғада көрініс табады, әрі ол түрлі этно, - лингво  
және метамәдени факторларға қатысты болады.  
Қазіргі  Батыс  Қазақстан  облысының  территориясын  ерте  дәуірлерден  
Кіші  жүз  ұлысы,  соның  ішінде  Байұлы,  Жетіру  тайпа  бірлестіктері  мен 
Әлімұлының кейбір рулары жайлағаны белгілі.  
Байұлы  -  қазақ  халқын  құраған  тайпалардың  бірі,  шежіре  бойынша 
Кіші  жүздің  құрамына  еніп,  Алшын  одағына  кіреді.  Алшын  Кіші  жүздің 
басында  тұр,  қазақ аңызы  бойынша  ол  Алаш  ханның  баласы.  Алаш  ханның 
үш  ұлы  болған,  үлкені  –  Әлім.  Одан  Әлімұлы  бұтағы  өрбиді.  Әлімұлы 
ежелден  аға  ұрпақ  санатында,  оның  рулары  орданың  үлкені  деп  есептеледі. 
Алаш ханның ортаншы баласы Қадырқожаның он екі ұлы болған, сол себепті 
еркек кіндікті балаға бай,  ұлға бай аталған. Сөйтіп содан он екі ата Байұлы 
ұрпағы тараған. Ал кенже баласынан жеті ұл туып, Жетіру ұрпағын құрайды 
деген аңыз бар [1]. 
Алайда  аңыздан  гөрі  қазақ  тарихын  зерттеген  ғалымдар  пікіріне 
сүйенсек,  Тевкелев:  «Кіші  Орда  тек  алшын  тайпасынан  тұрады,  ал  «алшын 
екіге,  яғни  қаракесек  пен  байұлына  бөлінеді»,  ал  ұсақ  та  әлсіз  жеті  руды 
Тәуке  хан  бір  топқа  біріктіріп,  алшынға  қосқан»,  -  дейді.  Алшындардың 
Әлімұлы  мен  Байұлы  руларынан  құралатынын,  шағын  жеті  руды  Тәуке 
біріктіріп, Кіші Орда құрамына енгізгенін Левшин де растайды [2]. 
Байұлы  этнонимі  түркі  қағанаты  кезінен  бергі  жазба  деректерде  жиі 
кездеседі.  Орхон-Енисей  жазбаларында  Байырқу,  ал  Таң  империясының 
жылнамаларында Байегу деп аталады. Байұлы алғашында Теле бірлестігінің 
құрамында  болған.  Түркі  қағандығы  оларды  бағындырған  соң,  әуелі               
1-  Шығыс  Түркі  қағандығының,  кейін  2  -  Түркі  қаған-дығының  құрамына 
енеді.  Қытай  деректері  олардың  Канганьхэ  өзенінің  (Канганьхэ  өзенінің 
қазіргі атауы әлі анықталмаған, шамасы Селенганың жоғарғы аңғары болуы 
керек.) бойын мекендегенін айта келіп: “бәрі де ауқатты, 60 мың адамы бар, 
10 000 әскер шығара алады” деп жазады.  
Түркі  қағандығы  кезінде  Әлімұлы  құрамында  болған  9  ата  Байұлы 
тайпасының  бірігу-ыдырау  үрдістерінің  салдарынан  олардың  қаншасының 
қазақ  топырағына  табан  тірегенін,  қаншасының  басқа  жұрттың  арасына 
шашылып  кеткенін  анықтау  қиын.  Дегенмен,  байырғы  байырқу-баегулердің  
негізгі  бөлігі  Қазақстанның  батыс  аймағын  мекендеп,  ноғайлы  тұсында 
алшын  бірлестігінің  құрамында  болған.  Ал  Ноғай  ордасы  ыдыраған  кезде 
алшын,  алтыауыл, жембойылық  ноғайлының  басты  жұртының  бірі  тамалар-
мен бірге қазақ хандығының құрамына енген Байұлы жайлы деректер 18 ға-
сырдың 1-жартысынан бастап орыс әкімшілігінің құжаттарында жиі ұшыраса 
бастайды.  Оны  12  ата  Байұлы  (кей  тізімдерде  13  ата)  деп  көрсетеді. 
«Қазақстан»  ұлттық  энциклопедиясында  «Байұлы  құрамына  шеркеш,  ысық, 
есентемір,  байбақты,  беріш,  адай,  алтын-жаппас,  тана,  алаша,  масқар,  таз, 
қызылқұрт  рулары  енеді»,  -  деп  көрсетілген.  Алтын  мен  жаппас  бір  ру 
ретінде  бірге  аталады  [3].  Ал  кейбір  мәліметтерде  13  ата  деп  көрсетілу 
себебін  Б.Қойшыбаев  былай  түсіндіреді:  «Жекелеген  зерттеушілер,  «Он  екі 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
230 
ата Байұлы» деп келетін құлаққа сіңісті қалыптасқан тіркеске қарамастан, қосақ-
талған атауды екіге бөліп, он үшінші ата ретінде алтын руын жеке атайды» [1]. 
Байұлы  этонимінің  тарихы  тереңде  жатқанын  көптеген  ғалымдар 
еңбегінен  кездестіре  аламыз.  Солардың  бірі  Абай  атындағы  ҚазҰПУ-дың 
доценті  Ғ.А.Меңілбаев  түркі  академиясы  сайтында  жарияланған  «Қазақтың 
«бай»  ұғымы  мен  ру-тайпаларының  тарихы»  мақаласында:  «Құрамында 
«бай» сөзі бар ру-тайпа аттары Орта Азия мен Солтүстік Азия халықтарының 
көбінде  кездесіп  отыратынын  Бая  және  Бай  түбірлі  этнонимдердің  тұңғыс-
маньчжур,  маңғол,  түркі  халықтарында  кеңінен  тарағанымен  байланыс-
тырады.  Ғалым  эвенкілерде   Бая-ки,  Бая-шин,  Бая-гир  (ру),  эвендерде  Бая-
шин,  Бая-ки  (ру),Ульчи  мен  орокилерде  Бая-усе-ли  (ру),  орочи  мен 
нанайларда  Бая  (ру),  маньчжурларда  Бая-ра  (ру),  гиляктарда  Баи-л  (ру), 
маңғолдарда Баи-т (ру), Бая-у-д, буряттарда  Баян-дай, якуттарда Баи-д (ру),  
ұйғырда   Бае-гу  (тайпа), ал    Енисей  өзенінің  төменгі  жағындағы   энцілерде, 
Бай-гадо  (ру)  Енисейдегі  Кеттерде  (кайбол)  сияқты  атаулардың  жиі 
кездесетініне назар аудара келе, біздің Байұлы тайпасының аты да осылармен 
тектес болуы ықтимал», - деген қорытынды жасайды.  Сонымен қатар «бай» 
сөзі  арқылы  жасалған  этноним,  топоним  және  антропонимдер  қазақ,  өзбек, 
қырғыз,  башқұрт,  якут,  ұйғыр  сияқты  түркі  халықтары  тілде-рінде  ежелгі 
заманнан  қолданыл-ғанына  тоқталады.  Орхон  жазбаларында  Байир-ку, 
ұйғырларда  Баегу болса, IX-XI ғасырлардағы Қият тайпаларының бірінің аты – 
Байандур екенін, осы сипаттағы этнонимдер қазақ тілінде Байшора, Байсын, 
Байұлы болып келсе, якуттарда Баид түрінде кездесетінін атап көрсетеді [4]. 
Ертеде түркі тектес тайпалардың Азияда әрі-бері ауысып, бір орыннан 
екінші  орынға  орналасып  отырғаны  И.И.Крафт,  А.Левшин,  В.В.Радлов, 
Мейер,  Ш.Уәлиханов,  М.Тынышбаев,  Б.Қойшыбаев  және  т.б.  ғалымдардың 
еңбектерінен  белгілі.  «Бай  түбір  сөзі  арқылы  жасалған  этнонимді 
иемденгендердің бір  тобы Азияның шығысы мен солтүстігінде, екінші тобы 
орта бойында мекен еткені шындыққа жақын.  Бұған назар аударсақ, бай сөзі 
арқылы жасалған этнонимдердің архетипі көне дәуірге, атап айтқанда, Алтай 
дәуіріне тән болар деген тоқтамға келеміз», - деген Ғ.А.Меңілбаев пікірімен 
толық  келісеміз  [4].  Себебі    «Бай»  сөзі  ру-тайпа  аты  ретінде  алғаш  рет  б.э. 
бұрынғы  694-250 жылдардағы  қытай жылнамаларында  Алтайда  өмір  сүрген 
динлиндер  тайпасының  атымен  байланысты  танылады.  Олардың  бір  бөлігі 
Байди аталған, ал бай екі түрлі мағынада «солтүстік» және «ақ» мағынасында 
көрсетілген.  Бай сөзінің көне лексикалық мағынасы сол  Алтай дәуіріне тән 
сөздердің  мағынасын  аңғартатынын,  өйткені,  бұл  сөздің  қазіргі  мағынасы 
мен  бұрынғы  мағынасының  (солтүстік  және  ақ)  арасында  ешбір  жуықтық, 
жақын  байланыс  білінбейтінін,  ал   қазіргі   ру,  тайпа  және  кісі  аттарында 
келетін  бай  сөзінің  мағынасы  соңғы  дәуірлердегі  жағдаймен  байланысты 
екенін  Т.Жанұзақ  еңбектерінен  де  кездестіреміз  [5].  Ал  Р.Г.Кузеевтің 
монографиясында  «баюлы»  (бурзянский  род),  племя  таз  (таз,  тазлар), племя 
байлар, Тана, Байулы / род-Бурзян /, Масқар/ род-племя Катай, Ногай-бурзян, 
12  биев  бурзян  т.б.  ру-тайпалардың  атаулары  көрсетіліп,  оларға  ғылыми 
талдау  жасалады.  Ғалым  башқұрт  құрамында  жоғарыда  аталған  рулар  мен 
тайпалардың бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста болғанын айтады және осы 
еңбекте  Байұлы  құрамында  кездесетін  Тана,  Таз,  Масқар  ру-тайпаларының 
атауларына да тоқталады [6]. 

 
 
 
 
 
 
Хабаршы №1 - 2013 ж.  
 
 
 
231 
Ақселеу  Сейдімбектің  «Қазақтың  ауызша  тарихы»  еңбегінде  Байұлы 
атауының  шығу  тарихы  Кіші  жүз  Алшынның  ортаншы  ұлы  Қыдырқожаның 
малды  адам  болғаны,  соған  орай  жұрт  «байеке»,  «бай»  деп  атағаны, 
сондықтан ұрпағының «Байұлы» атанып жүргені туралы айтылады [7]. 
Қаржаубай  Сартқожаұлының  «Байырғы  түрік  жазуының  генезисі» 
еңбегіне  сүйенсек,  «bajyr-quu»  (байырқу  -  тайпалық  одақ),  байырқуды  
байұлы  одағы  деген  жағдайда  [8], «bai»  (бай),  байұлының  атауына  негіз 
болған атау болуы мүмкін деген қорытынды жасауымызға болады. 
Ғалымдарымыздың  қайсысының  пікіріне  сүйенсек  те  «Байұлы» 
этнонимі тарихының тамыры тереңде жатқанын анық дәлелдейді.  

1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   36


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал