«Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық



жүктеу 1.05 Mb.
Pdf просмотр
бет1/10
Дата25.03.2017
өлшемі1.05 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

 

«Қазақ тілі мен 

әдебиеті» және 

«Ұлағат» 

жауапкершілігі 

шектеулі 

серіктестігінің 

ай сайын 

шығатын 

Республикалық 

ғылыми-

педагогикалық, 

әдістемелік 

жұрналы 

Мақсатым – тіл ұстартып

                        өнер шашпақ...

                                         

АБАЙ.


                  ҚАЗАҚ ТІЛІ

 

                   МЕН 

                   ӘДЕБИЕТІ

                            

1958 жылдың                 

                                                              наурыз айынан 

                                                              бастап шығады

      

     12/2015     

ЖЕЛТОҚСАН

 

АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:

Құсиын Айтқалиев, Шәмша Беркімбаева,                                                                                                                 

Жанғара Дәдебаев, Гүлтас Құрманбаева,                                     

Мекемтас Мырзахметұлы, Қуандық Мәшһүр Жүсіп,                      

Нұрша Оразахынова, Бақтияр Сманов, Жансейіт Түймебаев, 

Рақымжан Тұрысбек, Нұргелді Уәлиұлы.


3

МАЗМҰНЫ

Таным табиғатында

Н.АҚЫШ.                                      

Интернационалдық махаббат психологиясы........................5



Ғ.ШӘРІПЖАНОВА.                    -Ғы, -гі қосымшасы..........................................................13

Авторлық бағдарлама

Ж.КЕГЕНБЕКОВА.                     11-сыныпқа арналған қазақ тілі қолданбалы курсы 

                                                          бойынша бағдарлама.....................................................19



Г.АЙТҚАЛИЕВА.                         Қазақ тілін тереңдетіп оқыту - білім жолындағы 

                                                          ізденіс қадамдары..........................................................21



Б.ШАЙХСТАМОВА.                Қазақ  тілі  пәнінен  11-сынып  оқушыларын  ҰБТ-ға                                                                                                                                           

                                                           дайындау күнтізбелік-тақырыптық жоспары.............30



 Тиімді әдіс - баршаға ортақ

А.ШАКИНА.                                      Шаршы топ алдында сөйлеу мәдениеті .....................36

Ж.ОҢҒАРБАЕВА.       

  Махамбет оқулары.......................................................42 



П.ӘЛІМБЕКОВА.                           Мазмұндама..................................................................45

 Қазақ хандығына 550 жыл!

Қ.НАРЫНБЕКОВА.                      Нысанбай жырау...........................................................50

Л.ДЕМЕУОВА.                               Жиембет жырау Бортоғашұлы....................................56

А.ОҢАЙБАЕВА.                             Ұлы Даланың данышпандары.....................................63

Қазақ  әдебиеті: озық тәжірибе, ортақ әдіс

А.ЖҮНІСБАЕВА.                         Абай Құнанбайұлы. «Қараңғы түнде тау қалғып»......66

М.КАКИЛАНОВА.                      Ш.Мұртаза. «Тұтқын бала»...........................................70

Г.НҰҒМАНОВА.                          «Қерқұла атты Кендебай» ертегісі................................78

Б.ЕПЕНОВА.                                Абай Құнанбайұлы. Қансонарда бүркітші 

                                                         шығады аңға....................................................................82



Р.ЖАНЗАҚОВА.                          «Қамар Сұлу» романындағы Қамар бейнесі................86

С.МУТАШОВА.                           Абайдың табиғат лирикасы...........................................89

Н.БОЛАТБАЙ.                              Шәкәрімнің «Еңлік-Кебек» поэмасы............................92 

 

 



                Жас маманға жәрдем

Б.ҚАРЫМСАҚОВА.                    «Аяз би» ертегісі............................................................95

С.ТӘҢІРБЕРГЕНОВА.               Абайдың«Әсемпаз болма әрнеге» өлеңі.......................99

А.ШОШАЕВА.                              Өр рухты ақын.............................................................103

Қазақ тілі: озық тәжірибе, ортақ әдіс

А.БЕКСОЛТАНОВА.                    Сан есімді оқыту..........................................................107

                                                       Кіріктірілген сабақ



Р.БАЙДАУЛЕТОВА.                       Кірме сөздер................................................................110

                                                           Ұстаз мерейі



П.ЖАУДАТОВА.                              Мұғалім мамандығы - әдемдегі барлық 

 

 



 

   мамандықтардың  анасы...........................................116



 

 

 

 Ғасыр ақыны

М.ҰЛЫҚПАНОВА.                         «Мен марттағы найзағай күркірімін!».....................121

Б.ШАХМАНОВА.                            Ақындардың ақыны - Мағжан.................................126

                                                       Сыныптан тыс шара



Н.ҚАДЫРҚҰЛОВА.                         Көшбасшылар сайысы............................................128

Г.ДӘУРЕНОВА.                                 Білім - асыл қазына.................................................135

А.УТЕГАЛИЕВА.                              Компьютердің бала тәрбиесіне әсері бар ма?.......138

Білім сынағында

А.ҚОЙШЫБАЕВ.                             Қазақ тілі мен әдебиеті пәндері бойынша                                                                                                                                          

                                                               мектепішілік олимпиада.........................................141              

 

 

              Оқушы шығармашылығы



Т.ТАБЫНБАЕВ.                                 Бейбітшілік - менің таңдауым...............................142

СОДЕРЖАНИЕ

Познание

Н.АКЫШ.                                       Психология интернациональной любви

........................5



Г.ШАРИПЖАНОВА.                    Аффиксы   -ғы, -гі..........................................................13

Авторская программа

Ж.КЕГЕНБЕКОВА.                      Курс по казахскому языку для 11-кл...........................19

Г.АЙТКАЛИЕВА.                          Углубленное обучение казахского языка....................21

Б.ШАЙХСТАМОВА.                    Календарный-тематический план по подготовке 

                                                          к ЕНТ учащихся 11-кл..................................................30                                                      



Выгодный способ - всему общий

А.ШАКИНА.                                   Культура речи в большой аудитории..........................36

Ж.ОНГАРБАЕВА.       

  Чтения Махамбет ........................................................42



П.АЛИМБЕКОВА.                         Сочинение.....................................................................45

 550 лет Казахскому Ханству!

К.НАРЫНБЕКОВА.                      Поэт Нысанбай ............................................................50

Л.ДЕМЕУОВА.                               Поэт Жиембет Бортогашулы.......................................56

А.ОНАЙБАЕВА.                             Мудрецы Великой степи..............................................63

Казахская литература: передовая технология, образовательный процесс

А.ЖҮНІСБАЕВА.                            Абай Кунанбайулы. «Қараңғы түнде»......................66

М.КАКИЛАНОВА.                          Ш.Муртаза. «Тұтқын бала».......................................70

Г.НУГМАНОВА.                              Сказка «Қерқұла атты Кендебай» ............................78

Б.ЕПЕНОВА.                                    Абай Кунанбайулы. Қансонарда бүркітші 

                                                             шығады аңға................................................................82



Р.ЖАНЗАКОВА.                               Роль Камар в романе «Қамар Сұлу».........................86

С.МУТАШОВА.                                Лирика Абая...............................................................89

Н.БОЛАТБАЙ.                                   Шакарим. Поэма «Енлик-Кебек».............................92

    


 

                В помощь молодому специалисту



Б.КАРЫМСАКОВА.                         Сказка «Аяз би» .......................................................95

А.ШОШАЕВА.                                   Воинственный поэт...................................................99

С.ТӘҢІРБЕРГЕНОВА.                     Песня Абая «Әсемпаз болма әрнеге»...................103 

Казахский язык: передовая технология, образовательный процесс

А.БЕКСОЛТАНОВА.                         Сложное числительное.........................................107

                                                       Кіріктірілген сабақ



Р.БАЙДАУЛЕТОВА.                           Слова.......................................................................110

                                                  Честь учителю



П.ЖАУДАТОВА.                                 Профессия учителя-мать всех специальностей во  

 

 



 

      всем мире.................................................................116



 

 

 

 Поэт века

М.УЛЫКПАНОВА.                            Я-грохот молнии.....................................................121

Б.ШАХМАНОВА.                               Поэт поэтов-Магжан.............................................126

                                                       Внеклассная работа



Н.КАДЫРКУЛОВА.                           Состязание лидеров...............................................128

Г.ДАУРЕНОВА.                                   Знание-богатство...................................................135

А.УТЕГАЛИЕВА.                               Роль компьютера в воспитании детей..................138

Проверочная работа

А.КОЙШЫБАЕВ.                                 Олимпиада по казахскому языку и литературе...141

 

 



                Творчество ученика

Т.ТАБЫНБАЕВ.                                  Мир-мой выбор......................................................142

4

5

Таным табиғатында



Н.АҚЫШ, 

ф.ғ.д., М.О.Әуезов атындағы 

Әдебиет және өнер институтының 

бас ғылыми қызметкері.

ИНТЕРНАЦИОНАЛДЫҚ 

МАХАББАТ ПСИХОЛОГИЯСЫ

    Ш.Елеукеновтің  «Әттең,  дүние»  романының  бас 

кейіпкері  -  Ұлы  Отан  соғысынан  кейін  Германия 

жерінде  жоғарғы  жақтың  пәрменімен  қалып  қойған 

Кеңес  офицері.  Ол  Варта  деген  темір  жол  бекеті 

болып есептелетін елді мекенде коменданттық қызмет 

атқарып  жүреді.  Аралас-құралас  адамдары  аз,  өзімен 

өзі  жүрген  жатжерлік  жас  жігіттің  Инга  есімді  неміс 

қызын  жолықтыратын  жері  осы  ара.  Романда  алып-

жұлып  бара  жатқан  іргелі  әлеуметтік-қоғамдық  мәні  

үлкен  оқиға  бар  деуге  болмайды.    Негізгі  сюжет  осы 

екі  жастың  арасындағы  махаббат  сезімінің  қалай 

өрбитіндігіне құрылған.

    Инганы роман кейіпкері Можан капитанға әкеліп 

таныстырып  жүрген  –  бекет  бастығының  зайыбы 

Шарлотта  деген  кексе  әйел.    Салдыр-гүлдір  ашық 

жарқын  мінезіне  бола  кейіпкерлердің  бірі  қазақи 

түсінікке сайып, оны «айғай жеңеше» деп атап кетеді. 

Қыз  бен  жігіттің  арасындағы  жекелеген  жағдайларға 

араласып,  тігісін  жатқызып  жүретін  жандардың  бірі- 

осы әйел. 

      Романның бас кейіпкері Можан сұрапыл соғысты 

басынан өткізіп, қантөгісті көрген, сан рет ажал аузынан 

қалған,  сөйтіп  жастығына  қарамастан,  белгілі  бір 



CONTENT

Knowledge

N.AKISH.                                      Psychology of international love................................5

G.SHARIPZHANOVA.                 Affixces -ғы, -гі.......................................................13

Authorial program

ZH.KEGENBEKOVA.                 Course on Kazakh for 11-кл....................................19

G.AITKALIEVA.                          Deep educating of Kazakh.......................................21

B.SHAIHISTAMOVA.                   Kalendarnykh tematicheskiy plan YENT

                                                        kazakhskiy yazyk 11 studentov.................................30



Advantageous method - all general

A.SHAKINA.                                 A culture of speech is in a large audience................36

Supporting material

ZH.ONGARBAEVA.                    Mahambet................................................................42

P.ALIMBEKOVA.                        Composition .............................................................45

There are 550 to Kazakh Khane!

K.NARINBEKOVA.                     Poet Nisanbai............................................................50

L.DEMEUOVA.                            Poet Zhiembet Bortogashuli.....................................56

A.ONAIBAEVA.                            Sages of Great steppe................................................63

Kazakh literature: advanced technology

A.ZHUNISBAEVA.                       Abai Kunanbaiuli.....................................................66

M.KAKILANOVA.                       Sh.Murtaza...............................................................70

G.NUGMANOVA.                         Fairy-tale of «Қерқұла атты of Кендебай» ...........78

B.EPENOVA.                                 Abai Kunanbaiuli......................................................82

R.ZHANUZAKOVA.                    A role of Камар is in the novel of «Қамар Сұлу»..86

S.MUTASHOVA.                           Lyric poetry of Абая................................................89

N.BOLATBAI.                               Shakarim. Poem of «Енлик-Кебек»........................92

For the aid to the young specialist

B.KARIMSAKOVA.                      A fairy-tale «Аяз би» .............................................95

S.TANIRBERGENOVA.               Song of Аbai............................................................99

A.SHOSHAEVA.                           Bellicose poet.........................................................103

Kazakh language: advanced technology in training

A.BEKSULTANOVA.                    Difficult numeral....................................................107

R.BAIDAULETOVA.                    Words.....................................................................110

Honour to the teacher

P.ZHAUDATOVA.                       Profession teacher-mother of all specialities 

                                                       in the whole world...................................................116



Poet of century

M.ULIKPANOVA.                       I am a crash of lightning...........................................121

B.SHAHMANOVA.                     Poet Magzhan..........................................................126

Extracurricular work

N.KADIRKULOVA.                     Contest of leaders...................................................128

G.DAURENOVA.                          Knowledge-riches..................................................135

A.UTEGALIEVA.                         A computer role is in education of children...........138

Verification work

A.KOISHIBAEV.                          Olympiad on Kazakh and literature........................141

  



Work of student

T.TABINBAEV.                             My choise - peace..................................................142

6

7

дәрежеде өмір мектебінен өткен жігіт. Кәмелетке енді 



толған жас бойжеткенді өзіне қарағанда әлдеқайда кіші 

санауы  да  оның  психологиялық  қисынына  сыйысып 

тұр.  Үй  жинастырушы  жас  қыз  Инга  адамның  тілі 

жетпейтін қас сұлу болып суреттеледі. 

 Бірінші жақтан, бас кейіпкердің атынан баяндалатын 

роман  оқиғасы  тек  осы  сұлуға,  оған  деген  сезім 

күйінің  дамуына    қатысты  өрбіп  отырады.  Кейіпкер 

табиғатымен санасқан жағдайда олай болуы заңды да. 

Өйткені  қаншама  жыл  туған  елден  жырақта  жүрген, 

оның үстіне кешегі күндей күркіреп өткен қан майданды 

басынан  кешкен  жас  жігіттің  тура  алдынан  кездескен 

әйел  затының  сұлулығына  тырп  ете  алмай,  арбалып 

қалуы қисынды.

  Инганы  жолықтырғаннан  кейін  айналадағы 

тіршіліктің  бәрін  естен  шығарып,  тек  бірыңғай  соны 

ғана  ойлай  беруін  тек  еркектік  ынтызарлықтың 

емес,  шынайы  махаббаттың  көрінісі  деп  бағалауға 

әбден  болады.  Күнделікті  қызметінен  қолы  қалт  етсе 

ойлайтыны  -  алдынан  жолыққан  осы  немістің  сұлуы. 

Және  әр  кездескен  сайын  жаңа  көрген  адамдай  көзін 

тойдыра алмай қарап, сұқтанудан бір жалықпайды...

  Алғашында    қызметкер-бастық  ретінде  ресми 

қарым-қатынас  жасаудан  басталған  екі  жастың  арасы 

күндер өткен сайын жақындасып, бір-бірін білуге деген 

құштарлықтары  артып,  адам  ретінде  рухани  ұштаса 

түседі. Күнделікті жолығысып,  жақын тарта сөйлесіп 

жүргеннен кейін  қыз бен жігіттің арасының біртіндеп 

қиюласып кетуі де табиғи.

   Бірақ бір қызығы жас капитан қызға жігіттік сөзін 

айтуға  келгенде  батылсыз.  Кешегі  қан  майданның 

қаһарманы  жас  сұлудың  алдында  тым  ұстамдылық,  

тартыншақтық  көрсетеді.  Қызбен  жақын  болу 

тәуекелдің ісі екенін ойлап, тартына береді.  Оған себеп 

орыс  солдаты  Петр  мен  неміс  қызы  Эмма,  Владимир 

Брючковский мен Урсула Гофман араларындағы сәтсіз 

махаббат. Жігіттер жеңіп, үстем болған елдің өкілдері 

болса,  қыздар  Кеңес  армиясынан  жеңіліс  тауып,  тізе 

бүккен  Германия  мемлекетінің  адамдары.  Демек, 

бұлардың  арасында  махаббат  тұтануының  өзі  саяси 

мәселе екендігі сөзсіз.  

    Бас  кейіпкер  шегініс  арқылы  есіне  алып  отырған 

осы екі түрлі махаббат оқиғасының екеуі де трагедиямен 

аяқталады. Неміс қызымен көңіл қосып қойғаны үшін  

Кеңес армиясының екі жауынгері де  саяси  дәйексіздігі 

үшін  қамауға  алынып,  Сібірге  айдалып  кете  барады. 

Ал Эмма сияқты ару мұндай қорлықты көтере алмай, 

күйзелу салдарынан қазаға ұшырайды.

     Можанның өзі келіп қолына түсіп тұрған жас сұлуға 

сөз  айта  алмай,  бүгіжектей  беретіні  де  сондықтан. 

Бір  де  болмаса,  бірде    сезіліп  қалса,  екеуінің  басына 

да  қатер  төнуі  әбден  ықтимал.  Бұл  арада  Можанның 

өз  басынан  гөрі  он  екі  де  бір  гүлі  ашылмаған  жас 

сұлудың  тағдырын  көбірек  ойлауы  да  кейіпкердің 

писхологиясына, азаматтық адал көзқарасы мен бұйығы 

мінез-құлқына сыйысып тұр. Небір сұрапылды көрген 

ер жігіттің махаббат тәрізді нәзік мәселеге келгенде неге 

соншалықты  жасық  дейін  десең,  осындай  себептері 

болып  шығады.  Қаншама  мүмкіндік  болып  тұрса  да, 

көңілін білдіре алмай, ылғи да тартына береді.

    Осынау дүдәмал қатынастың қаншаға созыларын 

кім білер еді, егер бір тамаша күні жас арудың өзі көңіл 

білдірмесе.  Жүрек  мәселесінде  ынжықтық  көрсетіп 

жүрген  жігітті  алғаш  болып  өзі  сүйеді,  ғашықтық 

тақырыбына  қатысты  әңгімеге  өзі    тартады.  Екеуінің 

қыз-жігіт ретінде шынайы жақындасуы, бірін бірі өліп-


8

9

өшіп аймалай бастауы тек осыдан  кейін ғана.



    Бұл арада екі түрлі мінез, екі түрлі көзқарас қана 

емес, батыс пен шығыстың  әрқайсысына тән екі түрлі 

рухани  мәдениет  белгілері  де  көрініс  тапқан.  «Қалай 

болып  кетер  екен»  дейтін  қазақи  сақтық  пен  неміс 

халқына  тән  ашықтық,  өжеттік  мінездердің    өздеріне 

тән нышандары көлденеңдейді. Осы екі түрлі түсініктің 

тайталасуы  барысында  батыстық,  яғни,  Европалық 

көзқарас үстемдік ала береді.

  Инга  мен  Можанның  арасындағы  кіршіксіз 

махаббатқа кедергі болатындай  ерекше қарсы күштер 

жоқ десе де болады. Ганс шал мен оның әйелі Шарлотта, 

Можанның    елдесі  Мұқан  сияқты  айналасындағы 

санаулы адамдар бұларға тілектес. Қаламайтын жандар 

екеу  ғана  болатын.  Олардың  да  адымдары  қысқарып 

қалды.  Біріншісі  -  Инганың  туған  анасы  Марта.  Ол 

қызына  «Мына  бір  азиатты  қайдан    тапқансың» 

деп  Можанды  бір  көргеннен  жақтырмайды.  Можан 

қазақтың  дәстүріне  бағып,  болашақ  қайын  енесіне 

қазақы  жолмен  тарту-таралғылар  жасағаннан  кейін 

барып  болашақ  қайын  енесінің  қабағы  жылығандай 

болады. 

   Және осы арада махаббат дегенді еркіне жіберген 

европалық психологияның ұшқыны да көрініп қалады. 

«Шарлотта  арқылы  дұғай  сәлем  жолдапты.  Сәлемінің 

түрін қараңыз:

    -  Қызыммен  уақыт  өткізгісі  келсе,  өткізе  берсін. 

Қарсылық  етпеймін.  Тек  үйленемін  деп  босқа 

әуреленбесін!  –  депті»    (1,106).  Қазақи  имандылық 

ықпалында  өскен  Можанның  бұған  тіксініп  қалуы, 

біреу  біз  сұғып  алғандай  шоршып  түсуі  табиғи.  Бір 

қызығы екі арада жеңгетайлық жасап жүретін Шарлотта 

да  Мартаның  айтқанына  өмірдің  кезекті  қарапайым 

нәрсесіндей  қарайды.  «Шарлотта  жымиып  күлді. 

Әдеттегі көңілді айқайына басты.

    -  Е,  шырағым,  капитан,  оның  не  сөкеттігі  бар? 

Жасыңда  ойнап-күлгенге  не  жетсін,  -  деп  қарап  тұр» 

(1,106).  Немістің  екі  әйелі  де  жастардың  үйленбей 

тұрып-ақ көңіл көтергенін табиғи құбылыс санайды.    

   Екінші кедергі – НКВД қызметкері Қизат. Елден 

жырақта,  бұрынғы  жаулардың  ортасында  жүрсе  де, 

қаны қазақ екендігіне, тағдырлас екендігіне қарамастан, 

осы бір қаны сұйық жігіт Можанның қыр соңына түсіп 

алады.  Неміс  қызымен  астыртын  байланыста  деген 

сылтау тауып, жерлесінің көзін құртып жіберуден де кет 

әрі емес. Екінші жағынан айдай  толықсып тұрған ару 

Ингаға  да  қызығатынын  білдіріп  алады.  Қайта-қайта 

алдын орап көлденең шыға бергеннен кейін комендант 

Можан  жоғарыдағы  таныс  әскери  шенділер  арқылы 

кеселін тигізіп жүрген осы бір сүйкімсіз салпаңқұлақты 

Германиядан қуып жіберудің амалын табады.

    Демалыс алып ауылға барған кезде де ата-анасы 

Можанның  амандығына  қуана  отырып,  келін  түсіру 

жайында  да  әңгіме  қозғайды.  Қалыңдығының  неміс 

екендігінен кібіртіктеп, ойын сездіргенде олар келіннің 

ұлтына  шұқшиып  қарамайтындықтарын  да  сездіреді. 

Сонымен Инга мен Можан арасына кедергі болатындай 

дәйек азайып қалады. 

  Бірақ  алдарынан  осындай  жарқын  болашақ 

туғандарына қарамастан, екі жас қосыла алмайды. Оған 

басты себеп – Инганың аяқ астынан қазаға ұшырауы.  

Және  ол  біреудің  қастығынан  немесе  бастан  өткізген 

қиын  жағдайдың  салдарынан  емес,  аяқ  астынан 

оқыстан  кездейсоқ  қазаға  ұшырайды.  Ондай  қайғылы 

оқиғаның  бас  кейіпкердің  жүрегіне  салмақ  түсіріп, 

үлкен  өкінішке  ұрындыруы  заңды  да.  Осыдан  кейін 


10

11

сүйіктісі  жайында  неше  түрлі  толғаныстарға  беріліп, 



психологиялық  дағдарысты  сәттерді  бастан  кешіру 

бас кейіпкердің басындағы ауыртпашылықтың бояуын 

қоюлата  түседі.  Оның  көкірегін  жалын  ата  жарып 

шыққан «Әттең, дүние...» сөзі романның тақырыбына 

айналған. Осы кездейсоқ өлім болмаса, жүрекке салмақ 

салатын  ауыр  өкініш  те  орын  алмас  еді.  Әлеуметтік 

астары  жоқ  кездейсоқ  қазаның  оқырманды  қатты 

тебіренте қоймауы заңды да. 

    Соғыстан кейінгі кезеңдегі Германия  халқының 

жүдеу-жадау өмірі, жеңіске жетіп, өздерінің жерін басып 

алған  Кеңес    әскерлеріне  деген  көзқарасы,  байырғы 

тұрғындардың өздеріне тән салт-дәстүрі өлшеулі болса 

да, романда көрініс тауып отырады.

    Жазушы бас кейіпкердің сүйіктісі Инганы асқан 

сұлу ретінде көрсете отырып, ақылды да білімді қыз етіп 

бейнелейді. Он жеті-он сегізге жаңа келген, автордың өз 

сөзімен айтқанда, «уыздай жап-жас неміс қызы» (9-бет) 

тарихтан, өнер мен әдебиеттен жақсы хабардар, көпті 

көрген  Можан  капитанның  өзін  оқытып  жіберетіндей 

дәрежеде.  Екеуара  әңгімелесулер  арқылы  неміс  және 

қазақ  халқының  ұлы  адамдарының  есімдері  аталып, 

ақын-жазушыларының  жекелеген  шығармаларына 

талдау жасап жатады. Осы арада роман авторы жазушы 

Елеукеновке  әдебиеттанушы  ғалым  Елеукеновтің 

жәрдемге келгенін де аңғару қиын емес.

       Және бір қызығы Германияда жүрген санаулы 

адамдар арқылы ғана естісе де, Инга қазақ халқының 

салт-дәстүрін,  мақал-мәтелдерін  біліп  алған  болып 

шығады.  Қазақстанда  туып,  Қазақстанда  өсіп-өнген 

басқа ұлт өкілдерінің кейбірі бүгінгі таңда да қазақтар 

туралы  түк  білмейтіндігін  еске  алсақ,  Можанның 

маңайында жүрген немістердің қазағуар болып шығуы 

көңілге күдік те келтіреді. Өз  буларына өзі пісіп жүретін 

Европаның асқақ ұлттары үшін шынтуайтына келгенде, 

азиялықтың  бәрі  бірдей,  ондай  артта  қалған  өлке 

жұрттарын білуге деген ынталары да бола бермейтіні- 

өмір шындығы. 

Романның назар аударатын көркемдік жетістіктерінің 

бірі  жазылу  стилі,  тілдік  қолдану  сипаты  деуге 

болады.  Шығарма  бастан-аяқ  жатық,  бір  машықтан 

ауытқи бермейтін көркем тілмен жазылған. Жекелеген 

фразеологиялық 

тіркестер 

мен 


түсініктердің 

қалыптасқан  нормадан  шығып,  ауа  соғып  жататыны 

болмаса,  оқыған  кезде  әрі  жеңіл,  әрі  көркем  әдеби 

тілдің  сорабы  адастырмайды.  Философиялық  түйінге 

айналуға жарайтын махаббат жайлы түрлі пайымдаулар 

да тосындығымен назар аударып отырады.

«Асылы  сюжет  оқиғаның  дамуы  ғана  емес,  сол 

оқиғаға  қатысқан  адамдардың  характер  қақтығысы 

да  ғой»  (2,56)  деген  болатын  Т.Тоқбергенов  қазақ 

романдары  жайында  сөз  қозғаған  бір  мақаласында. 

Ш.Елеукенов романындағы оқиға да, көркем кеңістік те 

қазақ әдебиеті үшін типтік құбылыс емес. Оған дәлел - 

оқиғаның жат елде өтуі, бас кейіпкердің неміс  жеріндегі 

теміржол  бекетінің  коменданты  болуы  және  өзінің 

жазушылық  өнерге  жақындығы.  Осы  арада  соғыстан 

кейін  осы  елде  нақ  осы  қызметті  атқарған  жазушы 

Қалмұхан Исабаевтың  өмір кезеңі еске түседі. Өзінің 

сол жылдардағы тіршілігі туралы Қалекең «Комендант 

жазбалары»,  «Жолдас  комендант»,  «Жұмбақ  үй», 

«Соңғы  тәулік»,  «Комендант»  тәрізді  роман,  повесть, 

әңгімелер  жазғаны  белгілі.  Қ.Исабаевтың  аталған 

шығармаларында  көрініс  табатын  Ильменау  қаласы, 

Тюрингия алқабы және т.б. топонимикалық атаулар осы 

«Әттең, дүние» романында да ұшырасып жатады. 



12

13

     Шығармадағы бас кейіпкердің портреті мынадай: 



«Орта  бойлыдан  төмендеу,  шымыр,  ширақ  денесі 

майсыз,  таразы.  Ұстарамен  тақырлап  алдыртқан  ақ 

құйқа  басы  маңдайлы,  шықшытты  келген  бүкіл  бет 

әлпетінде  қоңқақ  мұрын  жоталанып  тұрады.  Шаралы 

дөңгелек  көзін  қасындағы  кісіге  тура  қарап  отырып 

сөйлегенде, бұның ықшамдау денесіне сәйкес келмейтін 

зор дауысына таң қаласың» (1,6).

    «Қазір хобби деп жүр ғой, менің қызметтен босаған 

кездегі  ермегімнің  бірі  –  сурет  салу.  Жүрген-тұрған 

жерлерімнің  көңіл  төрінен  шыққандарын  қағазға 

түсіремін» (1,19).

    Осы  келтірілген    портретіне  және  суретшілігіне 

қарап, романның бас кейіпкері Қ.Исабаев емес пе екен 

деген ой туады. Өйткені осы сипаттардың бәрі аталған 

жазушының  бойынан  табылып  жатады.  Бірақ  қалай 

болған күнде де Можан романда жалаң деректі кейіпкер 

емес,  толыққанды көркем персонаж болып шыққан.

  Бір  сөзбен  айтқанда,  Ш.Елеукеновтің  «Әттең, 

дүниесі» қазіргі қазақ романдары қатарына өз үнімен, 

өзіндік  жатық  жазылу  машығымен  келіп  қосылған, 

психологиялық  сипаты  басым  туынды  деген  дәлелді 

тұжырым жасауға болады.

Әдебиеттер:

1 Елеукенов Ш.Р. Әттең, дүние...-А.: Атамұра, 2005. 

– 336 бет.

2 Тоқбергенов Т. Тоғыз тарау. Әдеби сын. Жазушы, 

1974. – 224 бет.

   


   

 

ӘОЖ 81.1                                                        Ғ.ШӘРІПЖАНОВА,



Каталог: uploads -> magazine -> pdf
pdf -> АҚпан 2011 февраль ақылдастар алқасы: Зейнеп ахметова, Бөлек аманбаева, Мұзафар
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Жүсіп баласағҰНИ
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> Мақсатым – тіл ұстартып, өнер шашпақ

жүктеу 1.05 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет