Қазақ мектептерінде оқушылардьің шешендік сөилеу дағдыларын қа лыптастыру мәселелері



жүктеу 40.95 Kb.

Дата02.04.2017
өлшемі40.95 Kb.

Софья Ізмұхаибетова

Орал  қаласы,  №30  қазақ  орта 

мектебінің  казак  тілі  мен 

әдебиеті пәнінің мұғалімі



ҚАЗАҚ МЕКТЕПТЕРІНДЕ ОҚУШЫЛАРДЬІҢ ШЕШЕНДІК СӨИЛЕУ 

ДАҒДЫЛАРЫН ҚА ЛЫПТАСТЫРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ 

(6 - СЫНЫП НЕГШНДЕ)

Бүгінгі  таңда  мектеп  оқушыларының  сөйлеу  мэдениетін  қалыптастыру  - 

күн  тәртібінен  түспейтін  мәселе.  Бастауыш  сыныпта  мектел  бағдарламасы 

бойынша тіл дамыту  сағаттары  жүргізіледі.  Бастауыш  сыныгіты  аяқтап, 

5- 

сыныпқа  өткен  кезде  біз  қазақ  тілі  пэні  бойынша  тіл  дамыту  сағаттарын 



жалғастырамыз.  Бағдарлама бойынша бэрі дұрыс секілді.  Әйтсе де,  біз балаларды 

шебер  сөйлеуге  қалай үйретеміз?  Сонымен  қатар,  шебер  сөйлеуге  үйрену  балаға 

не  береді?  Бұл  туралы  педагогика  ғылымдарының  докторы,  профессор 

А.С.Қыдыршаев  былай  дейді:  «Сауатты  да  шешен  сөйлей  білу  дағдысы  адамдар 

арасында  жылы  да  жағымды  қарым  -   қатынас  орнатуға  жэне  оны  сақтауға 

мүмкіндік береді.  Әншейінде мағынасы көмескі, тіптен қажетсіз көрінетін сөзді өз 

орнында,  дэл  мезетінде  шебер  де  шынайы  қолдана  білсе,  ол  теңдессіз  күшті 

құралға айналары даусыз» (1,20).  Осы пікірге сүйене отырып,  баланың шебер де 

шешен  сөйлеу  дағдыларын  қалыптастыру  рухани  қажеттіліктен  туындайтынын 

баса  айтамыз.  Бұл  орайда бір қуанарлық жай: 'соңғы  кезде  ғ&тшмдарымыз  мектеп 

бағдарламасына  қолданбалы  ғылым  ретінде  шешендіктану  пэнін  енгізуді  батыл 

үсынуда.  Филология  ғылымдарының  докторы  Н.Төрекұл  өзінің  «Даланың  дара 

ділмарлары»  атты  энциклопедия  іспеттес  кітабында  бүл  туралы  былай  дейді: 

«...Би-шешендердің  мыңдаған  шешендік,  тапкырлық,  нақыл  қағидаларын  тізе 

берсек, ол көп. Тек қана оны саралап, бағалап, ақылға салып,  үға білсек керек. Ол 

үшін  би-шешендердің  өмір  жолдары  мен  кезінде  айтқан  билік-қағидаларын 

мектеп  жанынан  бастап  дэріс  есебінде  оқып  үйренсек,  жоғары  арнаулы  оку 

орындарында сабақ, лекция оқылса деген ойдамыз»  (2,10).

Ал  осы  шешендіктану  пәнінің  оқыту  әдісгемесін  түңғыш  рет 

ғылыми 


негіздеп  берген  ғалым  А.С.Қыдыршаев  аталмыш  пэннің  тарихына  шолу 

жасай 


келіп.  «...Өзге  ғылымдарға  қарағанда  шешендіктануда  дәстүр 

жалғастылығы, 

мэдениеггердің өзара үндестігі, тарихидыгы, ұлттық ерекшеліктерді ескеруге қоса 

бір  мезгілде  жалпы  гуманистік  қалып,  жалпы  адамзаттық  құндылықтарға  бағыт 

ұстау  басым  көрінеді.  Осы  мағынада  «өнер»  термині  шешендікке  өте  дэл  де 

сәйкесті»,  -  дейді.  (2,10)  Осының  бэрін  жинақтай  келе,  балаларды 

шешендік 

өнерге баулудан біз төмендегідей нәтиже күтеміз:

-  бала дэл, нақты сөйлеуге үйренеді;

қарсыласын қүр айқаймен емес, орынды колданған сөзбен жеңе алады;

-  сөздщ мағынасын толық түсіну үшін терең білуге ұмтылады;

-  сыпайылылық пен мэдениеттілікті бойына сіңіреді;

-  эділ болуға тырысады;

-  сөйлеу мэдениетін игереді.

Ең  баетысы,  шешен  сөйлейтін  бала  рухани  жағынан  мықты  тұлга  бола 

адіады.  Осыны  басты  нысана етіп  ала  жүріп,  6-сыныпта  «Шешендік  өнер»  атты 

факультатив ^сағатында  балаларға  «шешендік  өнер  дегенді  қалай  түсінесіңдер?» 

деи сұрақ қоиылғанда төмендегідей жауап болды:

Шешендік  сөз  деп 

ұлы  адамдардың  үлкен  дауды  шешу  үшін 



қолданған 

кол 


ешендік  сөз  ~  тапқыр  адамдардың  қарсыласын  жеңу  үшін

СӨЗДер’ ‘ деп жауап 6eP®- Ал ғалымдардың анықтамасында шешендік



сөз  адам  өмірінің  эртүрлі  үрдісін  бейнелеудің  озық  тэсілі,  өзгелерді  өз  еркіне 

баі ындырудың  аса  күшті  қаруы,  жанды  қарым-қатынастың  амалы  ретіндегі  сөз 

сөйлеу  құдіреті  туралы  ілім  екені айтылады.  Балалар  өз  түсініктері  мен  ғалымдар 

анықтамасын салыстыра отырып, белгілі бір түйін жасайды.

Жалпы  оқушылардың  шешен  сөйлеу  дағдыларын  қалыптастыру  аптасына 

бір  рет  болатын  факультатив  сабақта  ғана  жүзеге  аспайды.  Бүл  -  эр  пэннің,  әр 

мұгалімнің еншісінде балалардың шешен сөйлеу дағдыларын қалыптастыруда тіл, 

әдебиет  сабақтарының  мэні  зор.  Мысалы,  6-сыныптағы  қазақ тілі  пэні  бойынша 

«Әдеби  тіл  және  оның  нормалары»,  «Әдеби  тіл  мен  мәтіннің  байланысы»,  «Тіл 

мәдениеті»  тақырыптарьш  оқыту  барысында  баланың  шешен  сөйлеу  дағдысын 

қалыптастыру түрлі тапсырмалар ұсынуға болады. Мысалы:

1  -  топ.  «Егер мен экім болсам, ең бірінші істі неден бастар едім?»

(жүйелі түрде әңгімелеп беріңіз)

2  -   топ.  «Егер  мен  ақын  болсам,  кітабымның  ең  алғашқы  бетіне  қандай 

шумақ жазып қояр едім?»

(сол шумақты жазыңыз)

3  -   топ.  «Егер  мен  лектор  болсам,  белгілі  бір  тақырыпқа  баяндаманың 

жоспарын қалай құрар едім?»

(тақырып таңдап, жоспар құрыңыз)

Әдебиеттегі шығармаларды оқытқан кезде төмендегідей кестемен жүмыс жасауга 

болады.

Ақын


сөз

өлеңіндегі  аишыкты

Анықтама

«...Сен 


де 

бір 


кірпіш 

дүниеге,  кетігін  тап  та, бар 

қалан»

(4, 79)


«Жақсы  жігіт  ел  -жұрттың 

қаласындай, 

Жақсы 

әйел 


әмме жұрттың анасындай»

(4,73) 


_______________

Өмірден 


өз 

табуың  керек.

орныңды

Жақсы 


жігіт 

еліне 


көмектеседі, 

жақсы 


әйел 

еліне  қамқорлық жасайды.

Мағыналас

мақал


ізденсе,

«Ақылды 


табар,

Ақымак 


табар»

«Жаксыдан 

жирен»

«Жаксыдан 



жаманнан  - кесапат»

ізденсе,


үирен,  жар

ш;

Шешендік өнерге байланысты факультатив сабақта төмендегідей  шешендік 



тапсырма  үлгілерін  үсынуға  болады.  Мысалы,  Қазыбек  бидің  толғаулары 

үлгісінде оқушы өз өлеңін үсынады:



Қазыбек би:  Тату болса, ағайын жақын.

Ақылшы болса, ағайын жақын,

Бауырмал болса, інің жақын,

Инабатты болса, келінің жақын.  (1,130)



Оқушы: 

Адал болса, досың жакын,

Мейірімді болса, көршің жақын, 

Үлгі болса, апаң жақын, 

Қорғаның болса, ағаң жақын.

Қазыбек би:  Арадан шыққан жау қиын,

Таусылмайтын дау киын. 

Жазылмаса дерт қиын,

Іске аспаған серт қиын.  (1,  130)



Оцушы: 

Сағыныштың сазы қиын,

169


Д о с ы ң н ы ң   ш п ы   киып. 

Біреуді  р е нжі тке ні ң  киыи. 

Ж а р л ы п ы   екірсі кеніц  киыіі.

Қ а зы б е к   бт:  11е  кы мб а т?

А л т ы н   ү я ң - О т а н   қымбаг.

Қүт  б ер еке ң -   атац  кымбат.

Айма.пайтын  -   анаң  кымбат.

Мейірі мді   -   а пац  кымбат.

А с қ а р т а у ы ң   -  окен  кымбат.

Туыгі  оскен 

еліц  қымбат.

Үят  пенен  ар  кымбат.   (1,  130)

О қуш ы: 

Қа з ына га  то л ы  --  же рі н  к ымб ат.

Елін  қоргайтым 

ерің  кымбат,

Білім  алган  -  мектебі ң  кымбат,

Б а л ы і ы   түлаган 

коліц  кымбат.

О е ы л а й ш а   жа еал га н  ж ү м ы е т а р   б а л а л а р д ы ц   ш е ш е н   с о й д е у   д а г д ы л а р ы н  

қа лып та ст ыр ады .

Ш е ш е н д і к   о не р  -   жас  же ткіні иекке   то л ім- торб ие   б ер ет і н.   б іл ім   б у л а г ы н а н  

с у с ы н да та ты н 

о мірлі к  оқу  күралы.  Ад ам   б алаеы  б і р - б ір і ме н   т і д д і к   ка р ым - 

қатынас  а р к ы л ы   ганысады.   Адам  а д а м д ы  с с ш і е   карап  т а н и д ы ,   б а ғ а л а й д ы .  

С о н д ы к т а н .   ж а с   ж е т к ін ше кт і  д үрыс  та  м а г ы н а л ы   е о йл е у г е   ү й р е т у   -   ш е ш е н   с өй л еу  

д а г д ы л а р ы н   ж е т і л ді р у ді ц   а лг ашқ ы  б а с на л да гы .   Ол ай   б о лс а.   м ү т а д і м   б а л а н ы ң  

сөйлеу  д а г д ы с ы и а   w p   м?н  беру  керек  деп  о й л а й м ы з .   Б ө л т ір ік   ш е ш е н н і н   с өз ім е н 

қорытсақ:   «Сөчден  тэтті  нэрсе  жоқ.  С ө гщен  а щ ы   н э ре е  ж ок .  Сөчі нді   т і л ің е   б и л ет п е,  

а қ ы л ы ң а   билет.  А к ы л ы ц д ы ,   сочіцді  а к ы л с ь п г а   кор  е тп е ,  а к ы л д ы г а   айт.  Не 

сөйлейтіні ңді   біл.  Кімге  сойлейтіні ңді   біл.  Қай  ж е р д е  с е й л е й і і н і ң д і   біл.  Қа й  кезде 

сойлейтініңді  біл.  Қалай  сойлейтіиі ңді   біл.»  (5.  94)

Н а й д а л а и м л і  а п   л д с б и е т г с р :

1.  Қ ы д ы р ш а е в   А.С.  И І е ш е п д і ш а п у .   -  Ор а л,   2 00 4.  

20- 6.   ІЗО-б

2.  К ы д ы р ш а е в   Д.С  . 



ІПешеиОіктапуОы 

оқыт \'()ың 

г ы л ы м и - д д іс т е м с л ік  

нсгізОері.  -  Ал ма ты.   2000.  10-6

j .  


1ореқүл  II.  j i a u a i h u i   <)ари  \.)і:імар:тры.  А л м а т ы .   2 001.  

10-6


4.  І с л ә м ж а н ү л ы   К.  1 ілсшева  ('.  О р і н о в а  Ь.  Ба тта л  Р. 



класс. 

Қазсщ 

Ю е б и е т і  о қ ул ы гы .-  А лм а ты ,  2002, 

79-6,  73- 6



5.  Д э д е б а е в   К. 

Б олт ірік  ш еш еп.  -  А л м а т ы ,   1994, 

9 4- 6




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал