Қазақ халқының СƏулет өнері ежелгі қҰрылыстар



жүктеу 0.65 Mb.
Pdf просмотр
бет3/7
Дата23.01.2017
өлшемі0.65 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ШЕШЕНДІК 

ЖƏНЕ АҚЫНДЫҚ ӨНЕРІ

Қазақ халқы шешендік сөзді жоғары бағалаған. Ата-бабамыз «Өнер алды – қызыл 

тіл» деп ұққан. Шешендердің өсиет сөздерін, ақындардың ақыл-нақылға толы толғау, 

термелерін ғасырлар бойы жадында сақтап келген. Жігін тауып сөйлей білудің, ойды 

жеткізе білудің өзі шеберлікті, шешендікті, ойлылықты, ақыл-парасатты қажет етеді. 

Ал ол үшін үздіксіз жаттығу, ынта-жігер, талап керек. 

Сөзшең, өнерлі азаматтарға жиын-тойларда төрден орын беріп, қошемет көрсеткен. 

Сөз бастаған шешенді қол бастаған батырмен пара-пар қойған. Екі елдің дау-шарларын 

сөз тапқыш ақылды адамдарға жүгініп шешкізетін болған. Сөз тауып айтқан адамды 

қара демей, хан демей, үлкен-кішісіне қарамай қастерлеген, қолдап көтермелеген. 

«Əнет баба, Əйтеке, Төле би, Қазыбек, Сырым т.б. айтыпты» дейтін ақыл-

нақылға толы шешендік сөздер, біріншіден, халықтың өткендегі данышпан ұлдарын 

дəріптеу болса, екіншіден, көркем сөз асылдары арқылы жастарға үлгі-өнеге көрсету 

көзделген. 

Ақындық пен шешендік – егіз өнер. Əдетте, қазақтың ақыны – шешен, шешені – ақын. 

Мəселен, қазақ əдебиетінің майталмандары: Бұқар Қалқаманұлы, Абай Құнанбайұлы 

жəне Махамбет Өтемісұлы əрі ақын, əрі шешен болған. Он үш жасында билік айтып, 

көзге түскен Мөңке би; он төрт жасында қазақ пен қалмақ елінің дауын шешіп, жоңғар 

қонтажысын соғыссыз бітімге келтірген Қазыбек – нағыз халық даналары.

Билердің шешендік сөз өнері өз алдына бір үлкен тəрбие мектебі саналған болса, 

ақындардың өлеңмен айтысы – шешендіктің, тапқырлықтың екінші жетілген түрі. 

«Ақын» атағын алу үшін ол өзінің ақындық күшін көп алдында таныту керек. Көшпелі 

қазақ тұрмысында ақынға «ақын» атағын əперетін ең басты мəре, «байқау» – айтыс 

болған. 


МАЙҚЫ БИ

Майқы би – қазақтың алғашқы биі. Ол – ұлттық шешендік өнеріміздің атасы. Қазақтың 

аңыз-əңгімелері бойынша, Майқы əділ бітім айтып, шешім шығарған парасатты, ақылды 

би болған. Майқы халқына адал болған жəне бейбіт өмірді жақтаған. «Түгел сөздің түбі 

– бір, түп атасы – Майқы би» деген халық даналығы осыдан шыққан. Шыңғыстауда 

(Семей облысының Абай ауданы) Шыңғыс ханды ақ киізге көтеріп хан сайлағанда 

Майқы би батасын берген.

 

   Тұлпардан 



тұлпар 

туады, 


 

   Сұңқардан 

сұңқар 

туады. 


 

   Асылдан 

асыл 

туады, 


 

   Жалқаудан 

масыл 

туады. 


 

   Масылдан 

малбақпас 

туады, 


 

   Тілазардан 

қылжақбас 

туады. 


525

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ШЕШЕНДІК 

ЖƏНЕ АҚЫНДЫҚ ӨНЕРІ

 

   Таздан 



жарғақбас 

туады, 


 

   Сараңнан 

бермес 

туады. 


 

   Соқырдан 

көрмес 

туады, 


 

   Мылжыңнан 

езбе 

туады. 


 

   Қыдырмадан 

кезбе 

туады.


Майқы дау-дамайды əділ шешкен, ел ісіне араласқан би ғана емес, қазақтың шешендік 

сөз өнерін бастаған жырау болған. «Майқы би айтыпты» деген мəйекті сөз, мақал-мəтел, 

нақылдар да мол сақталып қалған.

 

   Дауыл 



болмай, 

жауын 


болмас,

 

   Даулы 



болған 

қауым 


болмас.

 

 



 

 

Би екеу болса, дау төртеу болады.



 

   Егіз 


ешкі 

сауын 


болмас,

 

   Екі 



жалқау 

ауыл 


болмас.

 

   Аспан 



ашық 

болса,


 

   Күн 


шуақты 

болады.


 

   Хан 


əділ 

болса,


 

   Халық 

ынтымақты 

болады.


Əнет баба

Əнет баба (1628 – 1723) – «Жеті жарғыны» 

құрастыруға қатысқан атақты 7 бидің бірі. Жас 

кезінде Бұхар-шарифте үйсін Сарышуаш жыраумен 

бірге медресе бітірген. Ислам қағидаларына, 

шариғат ережелеріне жүйрік болған. Əділдігімен, 

діндарлығымен аты шыққан. Қалқаман-Мамыр дауы 

кезінде бірін-бірі сүйген екі жас жазадан босатылсын 

деген билік айтады. Бірақ оған мəмбетбай руының 

басшысы Көкенай батыр көнбейді. Ол Мамырды 

атып өлтіріп, «енді тентегіңді сен де өлтір» деген 

ауыр шарт қояды. Көкенай батырдың ауыр шартына 

амалсыз көнген Əнет баба «Қалқаман жүйрік атпен 


526

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ШЕШЕНДІК 

ЖƏНЕ АҚЫНДЫҚ ӨНЕРІ

шауып өтсін, Көкенай сонда атсын» деген тоқтамға келеді. Бұл жазадан Қалқаман 

аман құтылады. 1723 жылы көктемде жоңғарлар шабуылы басталып, ел «Ақтабан 

шұбырындыға» ұшыраған кезде Əнет баба жұртта қалады. Кейін Көкенай бастаған 

батырлар ұлы бидің сүйегін тауып жерлейді. 

Жиренше шешен

Жиренше шешен  (т.-ө.ж.б.) – Қазақ хандығын құрған 

Жəнібек хан (ХV – ХVІ ғғ.) тұсында өмір сүрген атақты 

шешен. Жиренше шешеннің есімі ақыл, парасаттың үлгісі 

ретінде қазақ ауыз əдебиетінен берік орын алған. Халық 

аңыздары бойынша Жиренше шешен кедей адам болған. 

Ол дербес Қазақ хандығын құруда ханға көмектескен, 

оған пайдалы кеңестер айтып, халық бұқарасының 

атынан сөйлеген. Оның атынан айтылып, халық жадында 

сақталған аңыз-əңгімелер мен шешендік сөздер көп. 

Олардың көпшілігі ХV – ХVІ ғасырлардан басталатын 

халық шығармасына немесе əлденеше адамның, бірнеше буынның өңдеп, өзгертуінен 

өткен ортақ мұраға айналып кеткен. Жиренше шешен туралы аңыздарда оның əйелі 

Қарашаш та ақылды əрі тапқыр жан ретінде суреттеледі. Басқа түркі тілдес халықтар 

фольклорында да Жиренше шешен туралы ертегі, аңыз, əңгімелер кездеседі. Мысалы, 

қарақалпақта Жиренше шешен, қырғыздарда Жээренче чээчэн, түркіменде ақылды 

да тапқыр, əділ Ийкренче туралы аңыздар бар. Жиренше шешен туралы əңгімелерді, 

негізінен, үш салаға бөлуге болады. Біріншісінде ол Жəнібек ханның уəзірі, ақылшысы, 

досы ретінде бейнеленеді, екіншісінде ханның кемшіліктерін бетіне айтып, ақыл-

парасатымен өзін мойындата білген əділ адам ретінде суреттеледі, үшіншісінде оның 

өз əйелі Қарашашпен т.б. қарапайым халық бұқарасы өкілдерімен қарым-қатынасы 

көрсетіледі.



Сырым Датұлы

Сырым Датұлы – қолбасшы, батыр, би, шешен, 1783 – 

97 жылдардағы Кіші жүз руларының орыс отаршыларына 

қарсы ұлт-азаттық көтерілісінің жетекшісі. Ол 1723 

қазіргі Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Сарыой 

ауылында дүниеге келіп, 1802 жылы Хиуа қаласында 

қайтыс болған. Сырым бала күнінен ақылымен, сөзге 

шешендігімен, əділдігімен ел аузына іліккен. Сол се-

бептен ел оны «Бала би» немесе «Байбақтының бала биі» 


527

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ШЕШЕНДІК 

ЖƏНЕ АҚЫНДЫҚ ӨНЕРІ

(тегі – он екі ата байұлына жататын байбақты руынан) атандырған. Жасы ұлғайған 

кезінде отаршылардың озбыр саясатына, хан, сұлтандардың дəрменсіз халіне ашынған 

Сырым батыр жайылымынан, жерінен айрылып, патша əкімшілігінің езіп-жаншуынан, 

тонауынан əбден титықтаған халықтың наразылығына үн қосып қару алып, қалыптасқан 

саяси жүйеге қарсы шығады. Бұл – халықтың қалың бұқарасын, əр алуан əлеуметтік 

топтарды қамтыған, Ресейдің отарлау саясатына қарсы бағытталған ұлт-азаттық 

көтеріліс еді. Қуғын көрген Сырым 1797 жылы Хиуа хандығына өтіп кетіп, белгісіз 

себептермен 1802 жылы сонда дүние салған.

ЖЫРАУЛЫҚ ӨНЕР 

Кең далаға көшіп-қонған көшпелі қазақтар атқан таң мен батқан күнді қызықтап, 

табиғат ұлылығын батырлардың ерлігімен салыстырып жырлаған. Осындай өнер 

адамдарын жырау деп атаған. Жырау «жыр» сөзінен шыққан, яғни өлең дегенді 

білдіреді.

Жыраулық поэзия – XV – XVIII ғасырлардағы қазақтың халық поэзиясы. Жыраулар 

шығармаларында ел өміріндегі елеулі оқиғалар (жорықтар, соғыстар), қоғамның ащы 

шындығы, халықтың əдет-ғұрпы, салт-санасы бейнелі тілмен келісті көрініс тапқан.

Ұрпақтан-ұрпаққа жалғасын тапқан жырлар туған еліне, жеріне деген шынайы 

сүйіспеншіліктен туған. Жыраулар халықтың рухани көсемі болып, қоғамдық пікір 

қалыптастыратын қайраткер рөлін атқарған. Олардың пікірімен хандар жəне басқа да 

ел билеушілері санасып отырған.



Асан Қайғы

Асан Қайғы – қазақтың ақын-жырауы, 

философы. Ол XIV ғасырдың екінші жартысында 

Еділ бойында өмір сүрген. Жəнібек ханның 

кеңесшісі болған. Асанның шын есімі – Хасан 

Сəбитұлы.

Тарихи Асан Қайғы Алтын Орда ханы Ұлық 

Мұхаммедтің санаткер шенеуніктерінің һəм жа-

қын серіктерінің бірі болған. XV ғасырдың жи-

ырмасыншы жылдарында Ұлық Мұхаммед 

Алтын Ордадан қуылады, бірақ Асан əміршісіне 

адалдығын сақтайды. Кейінгі жылдары Қазанда 

билік еткен Ұлық Мұхаммедтің оң тізесін басқан 

кеңесшісі болады, содан Дешті Қыпшаққа тек 

қамқоршысы көз жұмғаннан кейін ғана қайтып 

оралады. 



528

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ШЕШЕНДІК 

ЖƏНЕ АҚЫНДЫҚ ӨНЕРІ

Асан Қайғы жүз жылдан астам өмір сүреді. Сөйтіп, қартайған шағында, 1450 жылдарда 

Əбілхайыр ұлысындағы тартыс кезінде Керей, Жəнібек сұлтандарды жақтайды. 1456 

жылы Шу алқабында Қазақ Ордасы құрылған кезде Асан жаңа хандықтың ұраншысына 

айналады... 

Асан Қайғыны жұрт махаббат жайлы жазған өлеңдері үшін ғана емес, қарапайым 

елдің бақыт туралы арманын тамаша суреттей алғандығы үшін де құрметтеген. Асан 

Қайғы жер жаннаты – Жерұйықты іздегені туралы да көп жырлаған. Ол үшін Жерұйық 

– құнарлы жайылымдары, суы толық өзендері бар, аң мен құсы мол, халқы мұң мен 

мұқтаждықты білмей өмір сүретін жұмақ жер еді.

Асан Қайғы туған жерінің, елінің болашағы жайлы көп ойлаған. Ақынның айтқан 

сөздері мен толғаулары үнемі орындалып отырған. Маңғыстауға келген кезде ол «Кім 

мал баққысы келсе, бұдан артық жер таппайды!» десе, Ертіс өзені туралы «Суы тұнық 

əрі таза, жағасы шүйгін шөпке, өзені балыққа толы бұл жерде кедейдің өзі қайдан азық 

табамын деп қиналмайды» депті. 

Ұлы жырау поэзиясында адам туған жерін қалай құрметтесе, ар-ұят, адамгершілік пен 

адалдық сияқты қасиеттерді де дəл солай бағалау керектігі жайлы ойлар айтылады. 

Сыпыра жырау

Сыпыра жырау – ноғай, қарақалпақ, башқұрт, қырым татарларына ортақ əдеби тұлға. 

Сыпыра жырау Тоқтамыс хан тұсында, яғни ХІV ғасырда жасаған. Маңғыстау мен 

Жайық бойын, Сарайшық қаласын мекендеген. Ол – Еділден Донға дейінгі кең даланы, 

Арал теңізі мен Каспий жағасын, Қырым мен Кавказ арасын ен жайлаған қыпшақтар 

мен ноғай-қазақ ұлыстарының аты аңызға айналған перзенті. 

Сыпыра жыраудың аты халық аңызына айналған. Оның бізге жеткен шығармалары 

көп емес. Олардың кейбірі эпостық жырлардың ішінде белгілі бір адамға ақыл ретінде 

беріліп, ел-жұртының мұңы қозғалады. 

Қазақ аңыздары мен батырлар жырында Сыпыра жырау ел бірлігін 

көздеген дана ретінде суреттеледі, бірде 120, бірде 180 жас жасаған, 

көпті көрген тəжірибелі қарт кейпінде көрінеді. 

«Ер Тарғын», «Едіге», «Қырымның қырық батыры» 

жырларында да жырау есімі аталатыны белгілі. Ноғай-қазақ 

дəуіріне жататын көркем туындының бірі – «Тоқтамыс 

жыры». Бұл жырда Тоқтамыс Сыпыра жырауды 

алдырып, оның ақыл-кеңесін тыңдағаны айтылады. 


529

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ШЕШЕНДІК 

ЖƏНЕ АҚЫНДЫҚ ӨНЕРІ

Қазтуған

Қазтуған – қазақтың атақты жыршысы, 1420 жылы Есіл жағалауының маңында 

дүниеге келген. Ол – тек жорық жырауы ғана емес, батыр қолбасшы да болған. 

Өлеңдерінде халқының өмірін жəне олардың жорықтағы ерліктерін жырлаған. 

Қазтуғанның көптеген шығармалары бар. Бізге жеткені тек солардың біраз ғана бөлігі: 

«Бұдырайған екі шекелі...», «Белгілі биік көк сеңгір», «Алаң да алаң, алаң жұрт». Ақын 

Қазтуғанның шығармаларының барлығы туған жеріне 

деген сүйіспеншіліктен туған.

көшпенділердің Еділмен қайғырып қоштасқаны (ертеде 

қазақтар Волга өзенін солай атаған), Шу өзені бойына 

келіп қоныстанғаны жайлы тамаша жырлаған. Ол өз 

өлкесінің байлығы мен əдемілігін тамаша əрі көркем 

суреттей білген: 

 

   Ботташығы 

бұзаудай,

 

   Боз 

сазаны 

тоқтыдай,

 

   Балығы 

тайдай 

тулаған,

 

   Бақасы 

қойдай 

шулаған...

Шалкиіз Тіленшіұлы

Шалкиіз Тіленшіұлы – қазақтың ортағасырлық жыраулық поэзиясының аса көрнекті 

өкілдерінің бірі. Шамамен 1465 – 1560 жылдары өмір сүрген ол Батыс Қазақстан жерінде 

дүниеге келген. Шалкиіздің шығармаларына Қазтуған, Асан Қайғы жəне Қодан Тайшы 

ақындардың жырлары үлкен əсер еткен.

Шалкиіз əскери ақсүйектер отбасынан шыққан. Өмірінің жарқын 

жылдары Темір бидің сарайында өткен. Оның кеңесшісі бола жүріп, өз 

халқына бидің əділдігі мен ақылгөйлігін көрсете білген. Жырау көп ел 

аралап, Қырым, Солтүстік Кавказ, Дон өзені бойында болған. 

Шалкиіз – ұлы жыршы. Бізге жыраудың 600-ден аса өлең шумақта-

ры жеткен. Белгілі өлеңдерінің бірі «Ер Шобан» туралы дастанында 

ақын батырдың ерлік істерін жырлайды. Шалкиіздің 

шығармалары адамға рухани күш беріп, 

даналық сөздері мақал мен мəтелге 

айналған. Ол «Дүниеге бекер келмедім 

десең, өмірде артыңда жақсы бір іс 

қалдырғаның дұрыс» деген өсиет 

қалдырған.



530

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ШЕШЕНДІК 

ЖƏНЕ АҚЫНДЫҚ ӨНЕРІ

Өз халқының нағыз ұлы Шалкиіз жырау өз шығармаларында адамгершілікті, 

махаббат пен қайырымдылықты, өз туысына деген жанашырлық жəне Отанды сүю 

туралы толғанысын халқына жеткізе білген.



Доспамбет жырау

Доспамбет жырау – қазақтың белгілі 

ақыны əрі қолбасшысы. XV ғасырдың 

90-шы жылдары Азау қаласында (қазіргі 

Ростов облысында) дүниеге келген. Ол 

Кіші Ноғай ордасының əскери шонжарлар 

отбасынан шыққан. Доспамбет Бақшасарай 

мен Стамбұл қалаларында болып, жақсы 

білім алған. Отыз жылдай ғана өмір сүрген 

ақын ұрпақтарына өзінің құнды поэтикалық 

шығармаларын қалдырған. Оның өлеңдерінде 

жауынгерлердің жорықтары мен ерліктері 

жырланған. Батырларға тəн ар-ождан мен 

Бұқар жырау

намыс үшін күрескен жауынгерлерді керемет суреттей білген.

Доспамбет жыраудың толғау түрінде жазылған бірнеше шығармасы сақталған. Олар: 

«Айнала бұлақ басы тең, Азаулының Стамбұлдан несі кем», «Арғымаққа оқ тиді», 

«Айналайын, Ақ Жайық». 

Доспамбеттің терең толғаулары жас ақындар, соның ішінде Бұқар жырау 

шығармаларына көп əсерін тигізді.

Бұқар жырау 1668 жылы Баянауыл жерінде 

дүниеге келген. Жүз жылдан аса өмір сүрген 

Бұқар шамамен 1782 жылы қайтқан. Əкесі 

Қалқаман арғын руынан шыққан атақты 

батыр болған.

Бұқар жас кезінен би атанып, Қазыбек, 

Төле, Əйтеке билермен бірге Тəуке ханның 

заңдар жинағын құрастыруға қатысқан. Бұқар 

көшпелі халықты жоңғарлар жан-жақтан 

қыспаққа алып, шабуылдап жатқан қатал 

заман тұсын жырлаған.

Ол сол кезде қазақтың билеушісі Абылай 

ханның ақылшысы əрі кеңесшісі болатын. 



531

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ШЕШЕНДІК 

ЖƏНЕ АҚЫНДЫҚ ӨНЕРІ

Ұлы ханның барлық қазақ тайпаларын біріктіретініне сеніп, оны алып күш иесі деп 

құрметтеген.

Бұқар жыраудың ең таңдаулы шығармаларының бірі – Абылайдың дүниемен 

қоштасуы туралы өлең-жоқтауы. Онда ханның батылдығы мен ақылдылығы, дана 

саясаты мен көрші елдермен дипломатиялық қарым-қатынасты жүргізе алу ерекшелігі 

айқын суреттелген. Өз заманын жақсы түсіне білген ақын үш жүздің бірігуін қолдап, 

біртұтас мықты мемлекет құруды армандаған. Бұқар жырау мұраларынан бізге жеткені 

– жырларының 1100 өлең жолдары ғана.

Сөз өнерін тамаша меңгерген оны өз замандастары «көмекей əулие» деп атаған. Бұқар 

жырау, шынында да, өз заманының жаршысы болған. Оның айтқан сөздері халыққа 

əскери рух беріп, ұлттық сана-сезімнің нығаюына əсер еткен.



Ақтамберді Сарыұлы

Ақтамберді Сарыұлы (1675 – 1768) – жырау, қолбасшы, дипломат. Ол Оңтүстік 

Қазақстан облысы Қаратау маңында дүниеге келген. 17 жасынан əскери жорықтарға 

қатысып, парасаттылығымен, батырлығымен көзге түседі. «Күмбір-күмбір кісінетіп», 

«Уа, қарт Бөгембай», «Ей, азаматтар, шоралар» «От орны отаудай» т.б. толғаулары 

қазақ əдебиетінің алтын қорына енген. Ақтамбердінің бір топ толғауларында 

(«Жеңіме жамау түскенін», «Атадан тудым жалқы боп», «Жасымда көрген қорлығым») 

жалғыздық, жетімдік мехнаттары көрініс берсе, кейбір өлеңдерінде («Жауға шаптым 

ту байлап», «Салпаң да салпаң жортармын», «Көк көгершін, көгершін») батырдың 

өмірлік мақсат-мұраты аңғарылады. Ақтамберді өзі өмір сүрген дəуір шындығын

əлеуметтік теңсіздік көріністерін «Жағалбай деген ел болар», «Жел, жел есер, жел 

есер», «Түйе мойнын тұз кесер», «Ағайының көп болса», «Мал басы өскен адамның» 

т.б. толғауларында шынайы бейнелейді. Ақтамберді толғаулары мен жырлары 

С.Мұқановтың «Қазақтың XVIII – XIX ғасырдағы əдебиетінің тарихынан очерктер» 

кітабына, «Ертедегі əдебиет нұсқалары», «Алдаспан», «XV – XVIII ғасырдағы қазақ 

поэзиясы», «Бес ғасыр жырлайды» жинақтарына енген.



Тəтіқара

Тəтіқара (1705 – 1780) – ақын, жырау. Ол қазіргі Қостанай облысы Урицкий 

ауданында дүниеге келген. Көп уақыт Абылай ханның кеңесшісі ретінде хан сарайында 

тұрған. Олжабай, Бөгенбай батырлардың қалмаққа қарсы жорықтарына қатысып, 

олардың ерлік істерін мадақтап, жауынгерлерді табандылыққа, төзімділікке үндеген 

толғаулар шығарған. Əсіресе, 1756 жылғы Цин басқыншылары мен Абылай сарбаздары 

арасында болған ұрысты сипаттайтын жалынды жырлары Тəтіқара есімін халыққа 


532

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ШЕШЕНДІК 

ЖƏНЕ АҚЫНДЫҚ ӨНЕРІ

кеңінен танытты («Қамыстың басы майда, түбі сайда», «Кебеже қарын, кең құрсақ», 

т.б.). Тəтіқара кейде ханға қарсы шығып, Абылайдың осал жақтарын сынап, бетіне 

басқан. «Кеше тоқыраулы судың бойында» атты толғауында: «Ат құйрығын күзеңдер, 

Аллалап атқа мініңдер, Ханталау қылып алыңдар», – деп халықты күреске шақырған. 

Жасы ұлғая келе жағдайы ауырлап, жоқшылық көреді. Алайда ақын қиыншылыққа 

мойымаған. Бұған көңілін сұрай келген билерге айтқан «Ассалаумағалейкум, жайсаңдар 

мен қасқалар» дейтін жыры толық дəлел. 



САЛ-СЕРІЛІК ӨНЕР

Сал-серілік – қазақ халқы мəдениеті мен өнерінің жарқын белгісі, биік шыңы. Ақындық, 

сазгерлік, əншілік, орындаушылық, адамгершілік, мəрттік, жомарттық, пəктік, зор 

абырой, тағы басқа ең ізгі қасиеттердің бəрі осы салтты мұрат тұтқандардың 

бойынан табылған. Сал мен сері деп аталатын екі тұлғаның бір-бірінен аз да болса 

ерекшеліктері бар. Сал дегеніміз – аса талантты, бір өзі бір театрдың қызметін 

атқаратын, ерекше əрі қымбат, əсем киінген, жүріс-тұрысы, іс-əрекеті мүлде бөлек, 

дүниесін, мал-жанын осы жолда аямайтын мəрт, жомарт жан. Оның киімдері кісі 

таңданарлықтай басқаша үлгіде тігіледі. Сəн-салтанаты басқа, ер-тұрманы да сұлу 

əрі сымбатты, əшекейлі. Сал – халықтың еркесі, қызығы, думаны. 

Сері де – сал сияқты əнші, күйші, ақын, өнерпаз. Оның киім 

киісі сұлу да сыпайы. Осындай өнердің сыртында ол – сұлу 

сүйген, жүйрік баптап, құс салатын, əрі аңшы, саятшы, əрі 

мерген, əрі палуан, əрі шешен, əрі шебер, қысқасы, халық 

сөзімен айтқанда, «сегіз қырлы, бір сырлы» аса биік 

тұлғалы азамат. Мысалы, атақты Сегіз сері осындай 

жігіт болған.

Сал-серілік екінің бірінің қолынан келе бермейді. 

Оған үлкен өнер, қазына, мол байлық керек. Олардың 

жүр ген жері той, думан, қызық, мереке болғандық-

тан, ел-жұрт өздерінің серкесі, еркесі, мақтанышын 

шапан жауып көтермелеген. Сал-серілерді Əз-Жəні-

бек, Абылай хандардың өзі жоғары бағалаған, құрмет 

көрсеткен. Ақан сері, Біржан сал, Шерке сал, Дəурен 

сал, Нияз сері, Толыбай сал, Сейіткерей сері сияқты 

аты халық арасында мəңгі ұмытылмастай болып 

қалған ер-азаматтар көп болған. Сал-серілер тура-

лы Ш.Уəлихановтың, Ə.Марғұланның, С.Мұқановтың, 

I.Жансүгіровтың т.б. тамаша еңбектері мен шығарма-

лары бар. 

533

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ШЕШЕНДІК 

ЖƏНЕ АҚЫНДЫҚ ӨНЕРІ

Біржан сал

Қожағұлұлы Біржан (1825 – 1897) – қазақ халқының əйгілі 

əнші-композиторы, ақын. Солтүстік Қазақстан облысының 

Жамбыл ауданына қарасты Жаңажол ауылында туған. Шыққан 

тeгі – Орта жүздің ақсары керейі, оның ішінде көшебе. 

Біржан сал алғашқыда Қызылжардағы екі жылдық орыс-

қазақ мектебін бітіреді. Сонан соң осындағы медресеге оқуға 

түседі. Оның өнер жолына біржола бет бұруы осы медреседен 

басталады. Өйткені, медреседе ұстаздық еткен Имағамбет 

Ырғызбекұлы, Көрпеш Бахрамұлы деген кісілер «көшебелі көп 



Жаяу Мұса

керейге» аттары мəлім ақын, өнерпаз болған. Бұлар Біржанға əн-күй өнерін, ақындық-

жыршылықты, қол өнерінің алуан түрін, атбегілікті, аңшылық-саятшылықты үйреткен. 

Тіпті тоғызқұмалақ, дойбы ойындарын да терең меңгерткен. Бір сөзбен айтқанда, 

Біржанның болашақ сал-cepi атағына лайық болып, үлкен өнер жолына түсуіне бірден-

бір себеп болған. 

Біржан сал – қазақтың əн өнеріне өзіндік өрнек салып, дара əн мектебін орнықтырған, 

қазақ халқының əншілік өнерін толықтырып, байытқан əйгілі композитор. «Ақтентек», 

«Біржан сал», «Айбозым», «Алтын балдақ», «Айтбай», «Көкек», «Жоныпалды» сияқты 

əндері – қазақ əн өнеріне шырай беретін, шоқтығы биік асыл туындылар.

Біржан салдың сан-сала өнерпаздық қырының 6ipi – оның айтыскерлігі. Біржанның 

айтыс ақыны ретіндегі дарыны Сарамен айтысында жарқырай көрінеді. «Біржан – 

Сара» айтысы қазақ сөз өнеріндегі қанатты шабыттың, эстетикалық биік талғамның 

жарқын үлгісі болып табылады.

Біржан салдың биік өнepi Жаяу Мұса, Басығараның Қанапиясы, Құлтума, Ақан 

cepi, Балуан Шолақ, Yкілі Ыбырай сияқты əнші-композиторларға тікелей ықпал eтіп, 

тағылым болған. 

Біржан мен Сара айтысын арқау ете отырып, композитор М.Төлебаев əйгілі «Біржан 

– Сара» операсын дүниеге келтірген.

Жаяу Мұса Байжанұлы (1835 – 1929) – қазақ халқының əйгілі 

əнші-композиторы, ақын. Ол Павло¬дар облысының Баянауыл 

ауданындағы Жасыбай көлінің жағасы, Ақшоқы деген жерде 

дүниеге келген. Шыққан тегi – Орта жүз, арғын ішіндегі сүйіндік 

руы. Жеті жасынан ауыл молласынан хат таныған Мұса өнер-


1   2   3   4   5   6   7




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет