Қазақ бiлiм академиясының баяндамалары 4/2015 Журнал 2008 жылдан бастап шығады



жүктеу 3.58 Kb.
Pdf просмотр
бет2/20
Дата01.03.2017
өлшемі3.58 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

 
Аннотация  
Мақалада  ағылшын  тілін  оқыту  барысында  кездесетін  қиындықтар  және 
оларды  шешу  жолдары  қарастырылған.  Ағылшын  тілін  оқыту  барысындағы  кейбір 
ерекшеліктер  сараланған.  Танымдық  белсенділікті  қалыптасыру  арқылы  білім 
жетістігіне жетуге болады деген тұжырым жасалған. 
Түйін сөздер: жеке тұлға, педагогикалық технология, таным, белсенділік, білім 
жетістігі, педагогикалық шарттар 
 
Студенттердің артта қалуының алдын алу, қиыншылықтарға тап болғандардың 
бәріне  кӛрсетілетін  әртүрлі  кӛмек˗оқу  үдерісінің  нәтижелілігін  қалыптастырудың 
айқын  бағыты.  Қазіргі  нашар  оқитын  студенттерге  кӛмектесуде  жеке-жеке 
шараларды қолданудан гӛрі барлық студенттердің оқудағы танымдық белсенділігінің 
шарты  ретіндегі  жетістіктерін  қамтамасыз  ететін  тұтастай  бір  жүйе  қалыптастыру 
керек. Сондықтан студенттердің білім деңгейін кӛтеру мақсатында бірнеше нұсқаны 
қарастырамыз.  
«Жасырын  үлгермеушілікті»  жеңу.  Танымдық  белсенділік  тек  сабақта  артта 
қалған  студенттерде  ғана  тӛмендемейді.  Ол  дарынды  студенттерде  де  тӛмендеуі 
мүмкін,  егер  оқытушының  сабақ  беру  деңгейі  олардың  қабілеттілігі  мен 
қажеттіліктерінен  тӛмен  болса.  Мұндай  жағдайда  «жасырын  үлгермеушілік» 
феномені,  яғни  қабілетті  студенттің  оқу  нәтижелерінің  оның  мүмкіндіктерімен 
сәйкес  келмеуі  пайда  болады.  Кӛптеген  зерттеулер  дарындылық  ұғымын  кеңейтеді, 
оның  «ақыл-ой  күші»,  «ой  ӛрісінің  жоғары  кӛрсеткіші»  сияқты  бірбеткей 
түсіндірмесінен  әлдеқайда  алшақтатып  жібереді.  Дарындылық  ынта-ықыластың 
тұрақтылығы,  мақсаттылық,  ӛз  күшіне  деген  сенім  сияқты  даралықтың,  жеке 
тұлғалықтың кӛптеген сипаттамаларынан тұрады. Соңғы жылдары әртүрлі әдістердің 
кӛмегімен  дарынды  студенттерді  іздеу  ӛрісі  едәуір  кеңейді.  Жекеменшік  және 
мемлекеттік  жоғары  оқу  орындарында  дарынды  студенттерді  табу  мен  оқытудың 
жүйесі қарқынды қалыптасып келе жатыр [1, 19 б.]. 
Білім берудің қазіргі заманға сай әдістемесін талдайтын болсақ, олардың бәрін, 
қазіргі  қоғамның  аса  маңызды  қажеттіліктеріне  жауап  беретін,  ӛсіп  келе  жатқан 
адамның дамуы мен тәрбие идеясы біріктіріп тұрғанын анықтау қиын емес. Олардың 
бәрі  студентті  танымдық  іс-әрекеттің  және  ӛзіндік  дамуының  субъектісі  ретінде 
қалыптастыра  алады.  Ӛзінің  себеп-сылтауларымен,  ынтасымен,  қажеттіліктерімен, 
мақсат-мүдделерімен,  жан-жақты  негізді  білімдарлыққа  деген  талпынысы  мен 
мүмкіндіктерімен  қалыптасып  келе  жатқан  жеке  тұлға  қазіргі  дидактиканың 
орталығына  айналады. Оқу  мақсаты  –  адамның  білім қазынасын кӛбейту ғана  емес, 
тіпті  адам ӛзінің аман-есен  ӛмір сүруі үшін сол  білімдерді пайдалана  алуы  да емес. 
Студентті  ӛз  заманына  сай,  айтарлықтай  шығармашылық  әлеуеті  бар  жеке  тұлғаны 
қалыптастыру  үшін  оқыту  керек,  ондай  жеке  тұлға  үшін  ғылым,  білім,  эрудиция 

11 
 
қоғамдық құндылықтарды жасау арқылы қоршаған болмысты түрлендіріп, ӛмір мен 
басқа  ортаны  жақсартудың  құралы  болып табылады.  Ақиқат  пен  жақсылыққа  деген 
ынтасын ояту, студентті – біздің шәкірттерімізді ақиқатқа жету тәсілдерімен, құнды 
біліктермен қаруландыру, іс-әрекеті мен кӛзқарастары  арқылы дүние мен адамдарға 
деген  ӛзінің  ӛнегелік  қатынасын  білдіре  алу  –  студентке  білім  беру,  дамыту  және 
тәрбиелеу бір арнаға бағытталып жатқан қазіргі заманғы оқыту үдерісінің мәні, міне, 
осында.  Ең  бастысы,  қазіргі  заманға  ӛз  пікіріне  берік,  жаңа  қоғамдық  қатынасты 
дамытушы  керек.  Идеялық-ӛнегелілік  қоғамдық бағыттылық оның ниетін, ынтасын, 
ӛмірлік  жоспарын  белгілеуі  керек.  Оқытудың  әлеуметтік  мақсаттары  ағартушылық, 
дамытушылық және тәрбие іс-әрекеті арқылы жүзеге асады [2, 114 б.]. 
Жоғарыда аталып ӛткендердің бәрі ТМД-ның жаңашыл педагогтерінің, шебер 
оқытушылардың тәжірибесінде кӛрініс тапқан (Ш.А. Амонашвили, С.Н. Лысенкова, 
И.П.  Волков,  В.Ф.  Шаталов,  К.  Нургалиев,  Р.Б.  Нуртазина,  А.  Искаков).  Олардың 
жаңашыл ізденістері Кеңес үкіметі кезінде-ақ басталған.  Әрбір жаңашыл педагогтің 
тәжірибесі бірегей болса да, олардың ортақ идеялары да бар, олар: 
-
 
студенттерге  деген  адамгершілік  қатынас,  әрбір  студентті  жеке  тұлға  деп 
санау;  
-
 
студенттің  ішкі  жан  дүниесін,  оның  мақсат-мүддесін,  ынтасын, 
қабілеттілігін, отбасы жағдайларын тани білу; 
-
 
студенттермен  қарым-қатынасты  дұрыс  құра  білу,  оларды  оқу-тәрбиелеу 
үдерісінің  әріптесі  қылу,  студенттің  тілегі  мен  ынта-ықыласын  есепке  ала  отырып   
танымдық іс-әрекетке араластыру;  
-
 
студенттерге  қиынырақ  мақсаттар  қоя  білу  және  студенттердің  сол 
мақсаттарға жете алу сенімін нығайту;  
-
 
студенттер  ұжымына  сүйену:  сабақ-ұжымдық  еңбек,  оқытушы  мен 
студенттердің ұжымдық шығармашылығы; 
-
 
студенттерге  мүмкін  болған  кезде,  тапсырмаларды  еркін  таңдау  құқығын 
бере алу; 
-
 
бағдарламалық  материалдарды  ірі  блоктарға  біріктіру  және  тірек 
сүйеніштерді пайдалану (тірек ишаралар, сызбалар, кестелер және тағы басқалар); 
-
 
студенттерге ұжымдық және даралық ӛзін-ӛзі тани білу; 
-
 
студентерді ұжымдық, қоғамдық шығармашылыққа үйрету. 
Жаңашыл  педагогтердің  осы  идеяларын  ынтымақтастық  педагогикасында 
біріктіруге болады. Алайда, ынтымақтастық идеясы жай сӛз ретінде қалмас үшін 
оған әдісті қосу керек. 
Жаңашыл педагогтер мен шебер оқытушылар тәжірибесінде оқытудың негізгі 
формасы – сабаққа ерекше кӛңіл бӛлінеді. Ол айтарлықтай ӛзгерген және жоғары оқу 
орындары  студенттерінің дербестігін, шығармашылық  белсенділігін дамытуға  деген 
бағыттылығына  негізделген  жаңа  формалармен  толықтырылған.  Сабақтың  орнын 
сақтай  отырып,  қазіргі  жоғары  оқу  орыны  оған  жаңа  бағыт  береді,  оны  басқа 
формалармен  толықтырады,  ол  формаларда  студент  білімінің  ӛз  бетінше,  дербес 
«табыскері» ретіндет кӛрінеді [3, 120 б.]. 
Студенттердің  танымдық  белсенділігін  қалыптастырудың  жаңа  формаларын 
орынды  пайдалана  отырып,  жаңашыл  оқытушы  жағдайдың  белсендендіру  әсерін 
жүзеге  асырады.  Олар:  студенттердің  ӛз  пікірінде  тұра  алуы;  пікірталастарға 
қатысуы;  ӛз  жолдастары  мен  оқытушысына  сұрақ  қоя  алуы;  жолдастарының 
жауаптарын  түзетуі;  жолдастарының  жауаптары  мен  жазба  жұмыстарын  бағалай 
білуі;  артта  қалған  студенттерді  оқытуы;  үлгерімі  нашар  студенттерге  түсініксіз 
жерлерді түсіндіруі; ӛз бетінше шамасы келетін тапсырмаларды таңдауы; танымдық 
міндетті  (мәселені)  шешудің  бірнеше  түрін  табуы;  ӛзін  ӛзі  тексеру  үшін,  ӛзіндік 

12 
 
танымдық  және  тәжірибелік  әрекеттерін  талдау  үшін  жағдайлар  ойластыруы;  
танымдық міндеттерді шешімнің ӛзіне белгілі тәсілдерін жинақтап қолдануы.  
Жаңашыл  педагогтер  мен  шебер  оқытушылар  тәжірибесінде  оқыту  әдістері 
ӛзгеріп  отырады.  Ұзақ  уақыт  бойында  жоғары  оқу  орындары  әдістердің  алуан 
түрлілігін жинақтаған, олар оқыту үдерісінің елеулі бӛлігі болып табылады.  Алайда 
олардың  ара  қатынасы,  артықшылығы,  нақты  толысуы  жоғары  оқу  орнының 
мақсаттық  бағыттарына  қарай  ӛзгеріп  отырады.  Студенттердің  танымдық  және 
шығармашылық  белсенділігін  дамытудың  міндеттерін  бірінші  орынға  қою  дәстүрлі 
әдістерге елеулі ӛзгерістер енгізіп, жаңаларының пайда болуына жағдай жасайды [4, 56 б.]. 
Ауызша  әдістер  жоғары  оқу  орындарында,  бұрыннан-ақ,  басты  орын  алып 
келеді.  Оқытушы  сӛзі,  оқулықтар  –  оқыту  үдерісінің  бұрыннан  келе  жатқан 
құралдары.  Алайда,  соңғы  он  жылда  олар  мәселелік  сипатқа  ие  болып  келеді. 
Мәселелік  сипат  ақырындап  оқулықтар  мазмұнын  ӛзгертіп  отыр.  Фактілерді 
эпикалық  түрде  баян  етудің  орнына  оқу  материалы  кӛкейкесті  ғылыми  және 
әлеуметтік  мәселелер  тӛңірегінде  топтастырылады,  оларды  шешудің  әртүрлі 
теориялық  әдістері  ұсынылып,  студенттер  үшін  мәселелік  міндеттер  мен  сұрақтар 
тұжырымдалады.  Оқулықтар  құрылымындағы,  оқытушының  оқу  материалын 
түсіндіруіндегі  жүйелі  мәселе  қою  әдісі  оқыту  үдерісінде  басты  орынға  ие  болып 
келеді. 
Мәселелік  әдіс  дәстүрлі  кӛрнекілік  және  техникалық  құралдарда  да 
қолданылады.  Теле  және  бейнежазулар,  кино  және  диафильмдер,  мультимедиалық 
кабинеттер жағдайлар мен құбылыстардың жай ғана бейнеленуі емес. Фильмдердегі 
мәтіндер,  мәселелік  және  пікірталас  сұрақтары  студенттердің  кӛңілін  қарама-
қайшылыққа,  қоғамдық  және  табиғи  феномендерді  ғалымдардың  әртүрлі 
талқылауларына  аударады.  40-шы  дүниежүзілік  конференция  1980  жылдары-ақ 
ӛзінің  ұсыныстарында  «студенттердің  ғылыми  зерттеулер  мен  технологиялық  даму 
үдерістеріне 
қатысу 
белсенділігін 
қалыптастыратын 
лабораториялық, 
эксперименталды және тәжірибелік сабақтарды кеңінен ӛткізудің» қажеттілігін атап 
ӛткен.  Кӛптеген  батыс  елдердің  жоғары  оқу  орындарында  лабораториялық 
сабақтарға  арналған  уақыт  екі  есе  кӛбейтілген,  лабораториялық  тапсырмалардың 
мазмұны  эвристикалық  сипатқа  ие  болуда.  Қатал  ережеге  негізделген  тапсырмалар, 
кӛбінесе,  студенттен  шығармашылық  әдіс  пен  ӛзіндік  ойлауды  керек  ететін  ізденіс 
міндеттерімен алмастырылады. 
Студенттердің ӛздік жұмысының, оқыту тәсілі ретінде, студенттердің ӛздігінен 
білім  алуға,  жұмысты  жоспарлаудың  маңызды  дағдыларын  қалыптастыруға,  оны 
ұйымдастыру  мен  ӛзін-ӛзі  бақылауға,  ақпаратты  талдау  мен  сараптауға,  жалпы 
қорытынды жасауға, жұмысқа тиісті түзетулер енгізуге дайындығы үшін маңызы ӛте 
зор.  Ӛздік  жұмыстың  дәстүрлі  түрі  –  үй  жұмысы,  оны  студент  оқытушының 
кӛмегінсіз  жасайды.  Кейде  тапсырма  ерекше  материал  жинастырумен, сұрақ-жауап, 
бақылау  жүргізумен  байланысты  болып  келеді.  Мұндай  ӛздік  жұмысты  проект  – 
жоба  дейді.  Студенттер  тобы  немесе  жеке  студент  жобаның  тақырыбы  мен 
міндеттерін анықтайды. Жоба әдісі студентті оқу субъектісі етіп қана  қоймай, оның 
қазіргі ақпараттар заманындағы ӛте маңызды әртүрлі арнадан келіп түскен ақпаратты 
жинастыру мен талдау дағдыларын қалыптастырады [5, 14 б.].  
Танымдық  және  шығармашылық  белсенділікті  қалыптастыру  міндеті 
дидактикалық рӛлдік ойындардың пайда болуына себеп болды. Эмоционалдық ӛріске 
бағытталған олар студенттердің танымдық ынта-ықыласына, қиялына дем беріп, оқу 
үдерісінде  аз  қамтылатын  жеке  тұлғалық  компоненттердің  қызметін  арттырады. 
Бүгінде батыс елдердің коммерциялық фирмалары әр жастағы студенттерге арналған 
кӛптеген дидактикалық ойындар шығарады. Рӛлдік ойындар мен драматизация ынта-

13 
 
ықыласты оятатын мықты педагогикалық тәсіл ретінде қарастырылады. Ол оқытушы 
студенттерге  мәселені  шешу,  қарама-қайшылықтан  шығу  жолын  табу  міндетін 
қойған кезде ерекше нәтижелі аяқталады. 
Соңғы жылдары жоғары оқу орындарында жаңа техникалық құралдар кеңінен 
енгізілуде.  Микроэлектроникаға  негізделген  бірбеткей  жаңа  ақпарат  тасушылардың 
пайда  болуымен  байланысты  ақпарат  тӛңкерісі  соңғы  он  жыл  ішінде  жоғары  оқу 
орындарының  дәстүрін  айтарлықтай  ӛзгертті.  Болашақ  білім  беру  кӛбінесе 
теледидар,  аудио  және  бейне  аппаратура,  микрокомпьютер,  мультимедиалық 
кабинеттер, электрондық тақта сияқты қазіргі заманғы ақпарат құралдарын ары қарай 
пайдаланумен  байланысты. 
Алайда  қандай  да  керемет  техника  болмасын,  жоғары  оқу  орнындағы 
оқытушы орнын баса алмайды, бұл жағдай ең басты, ең маңызды болып қала береді. 
Студенттердің  танымдық  белсенділігі,  ең  бірінші,  аудиториядағы  оқытушы  орнына, 
оның  әрбір  студенттің  жақсы  оқу  қабілеттілігіне  деген  сеніміне,  студенттерің 
жетістіктерін  әрдайым  демеп  отыруына  байланысты.  Нағыз  оқытушыға  мына 
қасиеттер  тән:  студентке  деген  сый  мен  сүйіспеншілік,  оның  мүмкіндігіне  сенім, 
студенттің ӛрлеу, жетістік, ӛз күшіне сену сияқты сезімдері пайда болатын жағдайлар 
жасау.  Микроэлектрлік  техникамен  органикалық  байланыстағы  адамгершілігі  мол 
оқытушы оқу үдерісі мен жоғары оқу орнының бүкіл кейпін түбегейлі ӛзгерте алады. 
Мұндай  жағдайдағы  оқу  студент  үшін  қиын  емес,  жаңаны  тану,  зерттелмегенді  ӛз 
бетінше  ашу,  танымдық  іс-әрекетінің  жетістіктеріне  жету  қуанышына  айналады. 
Осылайша, 
жинақтау 
әдісі 
ғана 
студенттердің 
танымдық 
іс-әрекетін 
қалыптастыруының практикалық шешімі туралы айтуға мүмкіндік береді. 
Педагогикалық  технологияларға  негізгі  сипаттамалар.  Қазіргі  кезеңдегі 
психологиялық  педагогикалық  әдебиеттер  ғылыми-технологиялық  үдерістің 
жетістіктері  мен  білім  беру  саласына  «жаңа  компьютерлік  технологияларды» 
енгізуімен  бірге  келген  «технология»  деген  ұғым  жиі  кездеседі.  Ғылымда  арнаулы 
технологиялық  бағыт  пайда  болды.  Бұл  бағыт  XX  ғасырдың  60-шы  жылдарында 
АҚШ  және  Англияда  пайда  болды  және  қазіргі  уақытта  тәжірибе  жүзінде  барлық 
дүниежүзі елдеріне  тарады. Барлық жасалған және  қазіргі күнде адамның қолданып 
жүрген  технологияларды  екі  түрге  бӛлуге  болады:  ӛндірістік  және  әлеуметтік, 
ӛндірістік технологияларға үлгі ретінде табиғат шикізатын қайта ӛңдеу технологиясы 
болады.  Бұл  жағдайда  технология  деп  бастапқы  материалды  ӛнім  «шығуында» 
белгілі бір алдын ала берілген қажеттерді бӛліп алу мақсатымен қайта ӛңдеу үдерісі 
аталады. 
Әлеуметтік  технология  деп,  онда  бастапқыда  соңғы  нәтиже  болатын  адам 
болады,  ал  негізгі  оның  кӛрсеткіші  ӛзгеріп  тұратын  бір  немесе  бірнеше  оның 
қасиеттері 
болады. 
Әлеуметтік 
технологияда 
классикалық 
үлгі 
ретінде 
жұмысшыларды  ӛз  мамандықтарына  оқыту  қызмет  етуі  мүмкін.  Әлеуметтік 
технология  ол  ӛндірісте  қолданатын  технологиядан  принципиалды  түрде  ӛзгешілігі 
бар. Әлеуметтік технологиялар ұйымдастыру мен жүзеге асыру жағынан ӛте күрделі 
және 
оралымды. 
Әлеуметтік 
технология 
бұл 
ӛте 
жоғары 
деңгейдегі 
ұйымдастырылған  технологиялар  деуге  болады,  себебі  адам  әлеуметтік 
технологияның объектісі, ал ол ӛте  тым кӛп жақтылы  жүйе. Оған күші мен  бағыты 
әртүрлі  болатын  соны  кӛп  сыртқы  әсерлер  ықпал  етеді,  кейде  олар  қарама-қайшы 
болады,  осыған  орай  кӛбінесе  әсерлер  қандай  қаншалықты  тиімді  болатындығын 
алдын ала айту қиын. Сондықтан әлеуметтік технологияны ӛндірістік технологияның 
анықтамасында  мүмкін  болатындай  белгілі  бір  дәл  таңдап  алынған  үдерістердің 
жиынтығы  деп  айтуға  болмайды.  Ӛндірістік  технологияны  дамыту  арқылы  тым 
жоғары  нәтижелерге  жетуге  деген  ұмтылушылық  білім  беру  саласында  маңызды 

14 
 
болып  отыр.  Педагогикалық  іс-әрекет  саласына  «технология»  деген  сӛздікті  енгізу 
«индустриялық» технология (Ф.Б. Гильбрейт, Ф.У. Тейлор және тағы басқалар) деген 
идеяға  негізделген  және  ол  оқытуда  техникалық  жабдықтарды  қолданумен 
байланысты.  Бұл  бағытты  бірқатар  бұрынғы  кеңестік  үкіметтің  кезіндегі  ғалымдар 
(В.П.  Беспалько,  П.И.  Пидкасистый  және  тағы  басқалар)  қолдайды.  Білім  беру 
саласындағы педагогикалық технологияның басқа бағыттары оқу материалын талдау 
техникасын,  оқытушы  мен  студенттердің  оқу  іс-әрекетін  (Т.А.  Ильина) 
ұйымдастыруды іздестіруде. Осымен қатар, педагогикалық технология оқытушылар 
мен  студенттердің  аз  ғана  күш  жұмсап,  ең  жақсы  нәтижелерге  жетудің  тиімді 
принциптері мен әдістерін анықтауға бағытталған. 
Бірақ,
 
егер  материалдық  ӛндіріс  саласында  еңбек  затын  бірте-бірте  терең 
меңгеру  негізінде  еңбек  ӛнімінің  ӛсуіне  әкелінетін  жаңа  технологиялар  жасалса,  ол 
білім беру саласында басқаша технологиялар оқытушы іс-әрекетінің жеке жақтарына 
сай  жасанды,  қолдан  істелген  конструкциялар  ретінде  жасалынады.  Ғылыми 
әдебиеттердегі бар терминдер технологияны жасаушылардың дара жеке мәселелерге 
(проблемаларға) білім меңгеруге бағытталған оқу моделі жағына ӛлшем жасалған.  
Тӛмендегідей технологиялар түрлерін кӛрсетуге болады: (оқыту технологиясы, 
ойын  технологиясы,  тест  жасау  технологиясы,  информативтік-оқыту  технологиясы, 
қашықтықтан  оқыту  технологиясы,  рейтингілік  оқыту  технологиясы  және  тағы 
басқалар) (Г.К. Селевко). 
Шындығында 
педагогикалық 
технологияны 
жасаушылардың 
назары 
(терминдік  түсініктемелеріне  қарағанда)  педагогикалық  еңбектің  жеке  құбылыстар 
саласына  бағытталған.  Білім  беру  технологияларының  басым  кӛпшілігі  негізінен 
студенттердің  белгілі  бір  білім  жиынтығын  меңгеруге  бағытталған.  Концепция 
жасаушылардың  «оқытушылар-студенттер»  жүйесінің  ерекшеліктерімен  оқытушы 
еңбегінің  технологиясының  ӛзгешіліктері  арасындағы  ӛзара  байланыстардың 
түрленген  түрлерін  кӛрсетудің  басылмауы  олардың  ең  осал  жері.  Егер  кәсіби  іс-
әрекетке жеке ӛзгерістер енгізілсе еңбек саласында түбегейлі ӛзгерістерге жету және 
оның  нәтижелеріне  аса  ықпал  жасау  мүмкін  емес.  Бұл  тағы  да  «технология» 
ұғымының мазмұны туралы айтуға мәжбүр етеді [6, 12 б.]. 
Бар  және  жасалынатын  жаңа  педагогикалық  технологияны  бағалаудың  негізі 
концептуальдық болады. Ұстаздық қатысы бар заттық саласының мазмұнын түсінуде 
ұстаздың қатысы бар; ұстаз іс-әрекетінің соңғы парадигмасының нақтылығы; жалпы 
технология  және  оның  ішінде  жеке  және  педагогикалық  технологияның  қайда 
жасалынатынымен және қолданылу саласының ұғымына сипаттама болып отыр. 
Педагогикалық  технологиялар  білім  беру  аймағына  қатынасы  болады,  егер 
білім  берудің  мақсаты  білім  жүйелерін  меңгеру  ретінде  анықталса,  онда 
технологиялар  да  білім  беру  сияқты  білімнің  сапасы  мен  кӛлемін  меңгерумен 
бағаланады.  Бірақ  әдеттегі  білім  беру  моделінің  дағдарысы  педагогикалық  негізгі 
категорияларының  бірқатар  мазмұнын  қайта  қарауға  әкеледі.  XV  ЮНЕСКО-ның 
басты  конференциясында  білім  беру  дегеніміз  –  әлеуметтік  кӛлеміне  келген  және 
дербес  жетілген  тұлғаның  қабілеттері  мен  мінез-құлықтарын  жетілдірудің  нәтижесі 
мен  үдерісі  деп  қабылданды.  Бұл  анықтамаға  басқа  білім  беру  тұлға  мен  қоғамның 
мүддесіне 
байланысты 
жүргізілетін 
педагогикалық 
ұйымдастырылған 
әлеуметтендіру үдерісі деген анықтамада қайшы келмейді.  
 
Пайдаланылған әдебиеттер 
1  Қазақстан  Республикасында  білім  беруді  дамытудың  2005-2010  жылдарға  арналған 
мемлекеттік бағдарламасы // Білім әлемі газеті. – 2004, қараша-30. 
2 Ashman A. F., Conway R.N. Introduction to cognitive education: Theory and Applications. 
- London: Routledge, 1997. - P. 283. 

15 
 
3 Estes W.K. Classification and cognition. - Oxford: Oxford University Press, 1994. - P.295. 
4  Lawler  R.W.  Computer  experience  and  cognitive  development:  a  child‘s  learning  in  a 
computer culture. - Chichester: Ellis Horwood, 1985. - P. 275. 
5 Гаипов Д.Э. Қазақ-түрік лицейлерінде ағылшын тілін оқытудың үлгісін жасау арқылы 
кӛптілді білім берудің ұтымдылығын арттыру: пед. ғыл.  канд. ... автореф. - Астана, 2007. - 28б. 
6  Тусупбекова  М.Ж.  Индивидуально-дифференцированный  подход  обучения 
английскому языку неязыковых специальностей: автореф. ... канд. пед. наук. - Астана, 2009. – 26 с. 
 
Резюме 
В  статье  рассматриваются  трудности  в  изучении  английского  языка  и  способы  их 
решения.  Исследуются  некоторые  особенности  преподавания  английского  языка. 
Выдвигаются предложения для совершенствования качества образования обучающихся. 
 
Resume 
Difficulties  in  studying  of  English  are  considered  in  the  article.  Some  features  of  teaching 
English ways of  solution are investigated. Proposals for improvement of  the quality of education of 
the learners are made. 
 
 
 
 
УДК 371.31  
 
ЖЕКЕ ТҦЛҒАНЫҢ ТАНЫМДЫҚ ҚЫЗЫҒУШЫЛЫҒЫН  
БІЛІМ БЕРУДІҢ ЖАҢА ПАРАДИГМАСЫ ЖАҒДАЙЫНДА 
ҚАЛЫПТАСТЫРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
 
 
Ж.А. ЖУСУПОВА 
педагогика ғылымдарының кандидаты, 
Қ.Жұбанов атындағы Ақтӛбе ӛңірлік мемлекеттік университеті 
жалпы педагогика және психология кафедрасының меңгерушісі 
 
Аннотация 
Мақалада  білім  берудің  жаңа  парадигмасы  жағдайында  оқушылардың  оқу 
әрекетін ұйымдастырудың жолдары мен ерекшеліктері қарастырылған. 
Түйін сөздер: оқу әрекеті, білім беру мазмұны, оқу тапсырмалары, оқулық 
 
Қазіргі таңда еліміздегі білім берудің  жаңа  жүйесі жасақталып, әлемдік білім 
беру  кеңістігіне  енуге  бағыт  алуда.  Бұл  педагогика  ғылымы  мен  оқу-тәрбие 
үдерісіндегі  елеулі  ӛзгерістерге  байланысты  болып  отыр:  білім  беру  парадигмасы 
ӛзгерді, білім берудің мазмұны жаңарды, жаңаша талаптар пайда болды. Мемлекеттік 
білім  стандарты  деңгейінде  оқыту  үдерісіне  инновациялық  талаптар  мен  белсенді 
әдіс-тәсілдерді ендіруді міндеттейді.  
Білім  беру  мазмұнының  жаңаша  бағыттарының  басты  қырлары  –  оқытудың 
нәтижесін  алдын  ала  болжау,  оқушылардың  танымдық  қызығушылықтары  мен 
танымдық  ізденімпаздығы  негізінде  білім,  іскерліктерін  жетілдіру,  шығармашылық 
әлеуетін үнемі дамыту және рухани құндылықтарын молайтуға деген ұмтылыстарын 
үнемі қолдап отыру. 
Білім  беру  саласындағы  реформалар,  бір  жағынан,  әлемдік  білім  беру 
кеңістігіне  сай  ӛркендеуге  ұмтылса,  екінші  жағынан,  ұлттық  болмысты 

16 
 
қалыптастыру  мақсатында  мәдени-тарихи  құндылықтарға  сай  ӛзіндік  бет  бейнесін 
сақтауды кӛздейді. 
Қазіргі  кездегі  білім  берудің  жаңа  парадигмасы  жағдайында  жеке  тұлғаның 
жан-жақтылығын,  ізденімпаздық  бағыттылығын  қалыптастыру  мәселесіне  ерекше 
кӛңіл бӛлінуі осы міндеттерді шешудің бағдары іспеттес. Сондықтан да табысты оқу 
қамтамасыздығы  үшін  неге  оқыту  қажет,  білім  мазмұны  қандай  болуы  керектігін 
анықтап алу міндетті шарт.  
Білім  берудің  жаңа  парадигмасы  жағдайында  жеке  тұлғаның  танымдық 
қызығушылығын  қалыптастыру  -  оқушының  оқу-танымдық  іс-әрекеттегі  танымдық 
белсенділігіне, танымдық ізденімпаздығына тікелей байланысты болып отыр. 
Бүгінгі  таңдағы  білім  беру  жүйесіндегі  оқудың  мәні  оқушыларға  дайын 
білімдерді  ұсыну,  қиыншылықтарды  ӛз  бетінше  жеңу  және  ӛзіндік  жаңалықтар 
ашуымен шектелмейді. Яғни оқушылардың ынтасы, дербестігі және белсенділігі мен 
саналы әрекеті мен қатынастарына негізделуде. Олай болса, оқу бағдарламалары мен 
оқулықтар  жеке  тұлғаға  бағдарланған  оқу  бағытына  сәйкес  жасақталуы  қажет. 
Себебі, білімдік оқу материалының нақты мазмұны оқулықтарда ашылады.  
Оқулық  мектептік  білім  ақпаратының  кӛзі,  әрі  оқу  жабдығы,  білім  беру 
мақсаттары мен мазмұнын айқындайды. 
Оқулық - бағдарлама жән дидактикалық ғылымның талаптарымен белгіленген 
оқыту мақсаттарына сәйкес, белгілі бір оқу пәні бойынша ғылыми білімнің негіздері 
баяндалатын, кітап түріндегі оқытудың негізгі құралы.  
Оқулықтың  ұтымды  құрылымын  негіздеудің  әр  түрлі  жолдарын,  мазмұндық 
компоненттер  тұрғысынан  (И.Я.  Лернер),  оқулық  оқу-тәрбиелік  процестің  кешенді 
ақпараттық моделі (В.П. Беспалько) тұрғысынан қарастырған. 
Оқулықтың атқаратын функциялары: 
-
 
ақпараттық  және  ӛзгертушілік  (қолжетімдік  принципті  есепке  алып, 
әлеуметтік тәжірибенің негіздерін беру); 
-
 
жүйелеушілік  (оқу  материалын  баяндаудың  логикалық  және  дидактикалық 
жүйелілігін қамсыздандыру); 
-
 
бекіту мен ӛзін-ӛзі бақылау; 
-
 
ӛзбетімен білім алу; 
-
 
бірігушілік (әртүрлі дереккӛздердің үзік ақпараттарын біріктіру); 
-
 
тәрбиелеушілік және дамытушылық функциялары; 
-
 
үйлестірушілік (барлық басқа оқу құралдарын оқулық айналасына біріктіру, 
олардың ӛзара әрекеттестігі ); 
-
 
оқытуды даралау мен жіктеу [1]. 
Оқулық  оқу  процесінің  талаптарына  және  нақты  пәннің  бекітілген 
бағдарламасының  мазмұнына  жауап  беру  керек.  Соған  орай,  білім  беру  сапасы 
оқушылардың  түрлі  құзыреттер  саласындағы  проблемаларды  ӛз  бетінше  шешу 
мүмкіндігін қамтамасыз ететін қалыптасқан негізгі құзыреттілігі түріндегі білім беру 
нәтижелерінің жетістіктерімен түсіндіріледі.  
Білім беру мазмұнының негізгі мақсаты  – оның жан-жақты әрі тұтас тұлғаны 
тәрбиелеудің  құралы  ретінде  оқушылардың  оқытудың  әр  түрлі  саласында  ӛз 
мүмкіндіктерін  тануға,  іс-әрекет  субьектісі  ретінде  мақсатты,  тұрақты  және  дәйекті 
дамуына жағдай жасау.  
Жеке  тұлғаның  жан-жақты  дамуы  білім  берудің  жаһандық  мақсаты  болып 
табылады. Ал, бастауыш мектептерде қалыптасқан білім беру ісі оқушының бойына 
дайын білім мазмұнын беруді кӛздейді, бұл жаһандық мақсатқа кереғар. 
«Оқу бағдарламалары, оқулықтар мен әдістемелердің кӛпшілігі оқушылардың 
бүгінгі  ғылымның  әдістері  арқылы  нақты  шындықтағыны  меңгеруіне  емес,  әлі  де 

17 
 
болса  бұрынғысынша  пән  бойынша  дайын  ақпарат  алуына  сүйенеді»  деген  ғалым 
А.Е.Әбілқасымованың  пікірін  қолдауға  болады.  Шынымен  де,  оқулықтардағы  оқу 
тапсырмалары  «кӛшіріп  жаз»,  «қарамен  жазылған  сӛздердің  астын  сыз»,  «кӛп 
нүктенің орына тиісті әріпті қой» секілді дайын ақпараттардан тұруда. 
Жүргізілген  ғылыми  зерттеулер  барысында,  жалпы  білім  беретін  бастауыш 
мектептің және жалпы білім беретін 12 жылдық мектептің 3-сыныпқа арналған қазақ 
тілі, математика оқулықтары талданды [2]. Талдау нәтижесінде, жалпы білім беретін 
мектептің  3-сыныпқа  арналған  қазақ  тілі  оқулығы  500  жаттығуды  және  математика 
оқулығы  1294  есепті  қамтиды.  Ал,  жалпы  білім  беретін  12  жылдық  мектептің            
3-сыныбына  арналған  қазақ  тілі  оқулығында  562  жаттығу,  математика  оқулығында 
713 есеп бар екендігі анықталды. Оны мына кестеден кӛруге болады: 
 
Кесте 1- Оқулықтарға салыстырмалы талдау  
 
Оқулық атауы, авторлары 
Оқулық атауы, авторлары 
3 - сыныптың математика оқулығы 
Жалпы  білім  беретін  мектептің  3-сыныбына 
арналған 
оқулық 
Т.К. 
Оспанов,                                
Ш.Х. Құрманалина, Ж.Т. Қайыңбаев, Б.М. Қосанов, 
Қ.Ә.Ерешова. Математика  
Жалпы білім беретін 12 жылдық мектептің 
3-сыныбына 
арналған 
оқулық 
А.Е. 
Әбілқасымова,  Т.Қ.  Оспанов,                    Ә.С. 
Кенеш, Ж.Қ. Астамбаева 
Математика 3 сынып. 
Барлығы - 1294 
Барлығы - 713 
Тарау (тақырыпша) -7 
Тарау (тақырыпша) -26 
Қызыл түс – жаңа ұғым және онымен байланысты 
жаттығу - 205 
Қызыл  түс –жаңа ұғым  және  жаңа  ұғыммен 
байланысты жаттығу - 221 
Қара түс - қайталауға арналған жаттығу - 601 
Қара түс - қайталауға арналған жаттығу -258 
Кӛк  түс  –  оқушылардың  танымдық  қабілеттерін 
дамыта түсуга арналған жаттығу-261 
Кӛк  түс  –  оқушылардың  танымдық 
қабілеттерін дамытуға арналған жаттығу-150 
Жасыл  түсті  қоршау  –  орындалуы  міндетті  болып 
саналмайтын,  оқушылардың  логикалық  ойлау 
қабілетін  дамытуға  бағытталған  стандартты  емес 
жаттығу -127 
Жасыл  түсті  қоршау  –  оқушылардың 
логикалық 
ойлау 
қабілетін 
дамытуға 
бағытталған  мұғалімнің  басшылығымен 
сабақта ауызша орындалатын жаттығу -84 
3-сыныптың қазақ тілі оқулығы 
Жалпы  білім  беретін  мектептің  3-сыныбына 
арналған 
оқулық. 
қазақ 
тілі 
Г.И.Уәйісова, 
Р.С.Әміров, Ә.Е.Жұмабаева 
 
Жалпы  білім  беретін  12  жылдық  мектептің 
3-сыныбына  арналған  қазақ  тілі  оқулығы 
Г.И. Уәйісова, Ә.Е. Жұмабаева, М.Қ. Әлиева 
Барлығы 500 жаттығу 
Барлығы 562 жаттығу 
Тарау саны – 11 
Тақырыптар саны – 27 
Тарау (тақырыпша) -9 
Тақырыптар саны –40 
====== - ережелер саны –20 
Анықтама -36 

18 
 
мағлұматтар саны – 6 
Мағлұмат - 9 

 
шығармашылықтапсырмалар саны – 40 
V –күрделірек тапсырмалар саны – 75 
Шығармашылық тапсырма -54 
 
Үй тапсырмасы -105 
 
1-кестеден  кӛріп  отырғандай,  оқулықтардағы  жаттығу  сұрақтарына  немесе 
талаптарына  талдау  жасағанда  ойлау  операцияларын  толық  қамтитын,  жаттығудың 
мақсатын  анықтауға,  пікір  айтуға,  жаттығу  құрастыруға  бағытталған  сұрақтардың 
жоқтығын  кӛруге  болады.  Жаттығу  талаптарының  кӛпшілігі  мәтінді  оқы,  кӛшіріп 
жаз,  мәнерлеп  оқы,  астын  сыз,  кӛп  нүктенің  орнына  тиісті  сӛздерді  қойып  жаз 
бағытында  болып  отыр.  Бұл  талаптар  оқу  тапсырмаларын  орындауға  оқушыларды 
қызықтыра алмайды деп қорытынды жасауға болады. 
Сондай-ақ  жалпы  білім  беретін  мектептің  3  –  сыныпқа  арналған  қазақ  тілі 
оқулығына  (авторлары  Г.И.  Уәйсова,  М.Б.  Балақбаев,  Ә.Е.  Жұмабаева)  талдау 
жасалынды.  Талдау  нәтижесінде  жалпы  білім  беретін  мектептің  3  -  сыныбына 
арналған  қазақ  тілі  оқулығында  1  -  4  тоқсандар  бойынша  барлығы  1543  сұрақтар 
берілгендігі  анықталды.  Сұрақтарды  мазмұнына  қарай  топтастырғанда  714  сұрақ 
болды. Сонда 829 сұрақ қайталанып келіп тұр.  
Сонда  оқулықтардағы  оқу  тапсырмалары  жоғарыда  аталған  міндеттерді 
шешуді  жүзеге  асыра  алмай  отырғандығын  байқатады.  Оқу  тапсырмаларын 
орындаудың мектептердегі дәстүрлі жолдары қандай? 
Оқытудың  нәтижесін  кӛруді,  оқушыларды  дербестілікке,  ӛзбетінділікке 
үйретуді  мақсат етсек,  бүгінгі біз  ұсынып отырған оқу тапсырмаларын орындаудың  
қазіргі таңдағы жолдары қандай?  
Оқушылардың  оқу  тапсырмалары  тіл  сабақтарында  жаттығу,  математика 
пәнінде есеп, басқа пәндерде тапсырма түрінде беріледі.  
 
Кесте 2 – Оқу тапсырмаларының түрлері 
 
Жаттығу 
Есеп 
Тапсырма 
Тӛмендегі  берілген  сӛздердің 
мәндес 
сыңарларын 
тауып, 
тұсына жазу. 
Дос - ...   батыр - ... 
Бет - ...   ақырын - 
Қосу таңбасын пайдаланып, ӛрнек 
құр. 
5 және 7       4 және 9 
8 және 2       49 және1 
Ермексазды  пайдаланып,  үй 
жануарларын  үлгі  бойынша 
мүсінде 
Құрамы 
Құрамы 
Құрамы 
Сӛздері (белгілі): 
1)
 
сӛздер 
Сұрағы (белгісіз): 
1)
 
мәндес 
сӛзін 
табу,тұсын 
ажазу 
Шарты (белгілі): 
1)
 
сандар 
Сұрағы (белгісіз) 
1)
 
«+» 
таңбасын 
пайдалану 
ӛрнек құру 
Белгілі: 
1) ермексіз 
2) үлгі 
Белгісіз: 
1) үй жануарларын мүсіндеу 
 
2-кестеден,  барлық  оқу  тапсырмаларының  ортақ  құрамы  белгілі  мен  белгісіз, 
немесе сұрақ пен шарттан тұратындығын кӛруге болады. Оқу әрекетінің мазмұны оқу 
тапсырмалары түрінде құрылатындықтан оның ерекшеліктерін білуіміз  қажет, оның 
үлкен мәні бар. Олар: 
- жаттығу, есеп, тапсырмаларының үздіксіз орындалуы; 
- оқу тапсырмаларының енді игерілетін және ӛткен материалды қамтуы; 
- тапсырманы саралап және жеке беруге мүмкіндігі; 
-басшылыққа  алынатын  тӛрт  жетекші  ұстанымдардың  (ізгіліктендіру, 
демократияландыру,  саралап  және  даралап  оқыту)  жүзеге  асыруына  мүмкіндіктің 
болуы; 
- уақытты үнемдеуге болатындығы; 

19 
 
Интеллектуалдық 
ой-ӛрісі 
Оқу тапсырмасының 
ерекшелігі 
 
- тапсырманы саналы игеруге жағдайдың тууы; 
- жеке, топтық, ұжымдық жұмысты ұйымдастыруы; 
- оқу тапсырмаларын құрастыруға мүмкіндіктің барлығы; 
- оқу тапсырмасын саналы орындау. 
Оқушы  оқу  үдерісінде  әр  түрлі  оқу  тапсырмаларын  ӛздігінен  шешіп, 
орындаудың  ортақ  тәсілдерін,  әрекетін  бақылап-бағалауды,  нәтижесін  эталонмен 
салыстыруды меңгереді.  
Оқу  әрекетінің  мазмұны  оқу  тапсырмалары  түрінде  құрылады    десек,  оқу 
әрекетінің басқа әрекет түрлерінен қандай айырмашылығы бар? 
Оқу  әрекетінің  басқа  әрекет  түрлерінен  аса  бір  ерекшелігі  бар.  Онда  оқушы 
мұғалімнің басшылығымен ғылыми түсініктерді ұғынып, меңгереді. Бірақ бұл әрекеті 
арқылы  ол  ғылымға  ешқандай  ӛзгеріс  әкелмейді.  Сол  түсініктерді  меңгеруі  арқылы 
оқушының ойы, түсінігі қалыптасып, санасы дамиды. Ол ғылыми ұғымдармен жұмыс 
істеудің  тәсілдерін  үйренеді.  Сондай-ақ,  тағы  бір  негізгі  ерекшелігі  оқушылардың 
интеллектуалдық  ой-ӛрісі  және  ӛз  бетінше  әрекет  етуін  талап  етеді.  Оқушылар 
ӛздерінің  оқу  әрекеттерін  ұйымдастыру  дағдыларына  ие  болады,  ӛз  мүмкіндіктерін 
дұрыс қолдануға және қойылған мақсатқа жетудің жолдарын табуға үйренеді. 
 
 
Сурет 1 – Оқу тапсырмаларының ерекшеліктері 
Бірінші суреттен оқу тапсырмаларын орындау барысында оқушының жетілуі, 
сондай-ақ,  тұлғаның  ӛсу  әрекетіне  әсерін  тигізетіндігін,  соның  нәтижесінде  оқушы 
бойында  ерекше  ӛзгерістер  пайда  болатындығын  кӛруге  болады.  Міне,  бұл  оқу 
әрекетінің  негізгі  белгісі.  Оқушылардың  әрекетінің  нәтижелері  оның  қоғамдық 
пайдасы  түрінде  емес,  сол  оқушыдағы  ӛзгерістердің,  дамуын  кӛрсеткіші  ретінде 
кӛрінеді. 
Қорыта келгенде, білім беру тұлғаға бағытталған кезде ғана әр оқушының оқу 
әрекеттері  кезінде  қол  жеткізген  табыстары  оның  бойында  мендік  «Мен» 
тұжырымдамасының қалыптасуына әсер етеді деген қорытындыға келеміз. 
 
Пайдаланылған әдебиеттер 
1
 
Білім және ғылым. Энциклопедиялық сӛздік. –Алматы, 2009. -Б. 214 
2
 
Қаңтарбай  С.Е.  Жусупова  Ж.А.  Оқу  әрекетіне  танымдық  қызығушылықты 
қалыптастыру (теориясы мен әдістемесі). – Ақтӛбе, 2008. – Б. 28 
 
Резюме 
В статье указаны особенности и пути организации учебной деятельности школьников в 
условиях новой образовательной парадигмы. 
 
Resume 
In the article there were pointed out the peculiarities and  ways of organizing the educational 
activities of schoolchildren in the conditions of a new educational paradigm. 
 
 
 
Ӛз бетінше әрекет 
етуі 
 

20 
 
 
УДК 81’374 
 
СОВРЕМЕННЫЕ ЛЕКСИКОГРАФИЧЕСКИЕ ИСТОЧНИКИ 
НЕОЛОГИЗМОВ АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА 
 
Г.К. ИСМАИЛОВА 
кандидат филологических наук, доцент, профессор РАЕ, 
заведующая кафедрой «Иностранная филология», 
Государственный университет имени Шакарима  
К.И. ФОМИНЫХ 
магистр филологии, 
Государственный университет имени Шакарима  
 
Аннотация 
В  статье  анализируются  актуальные  тенденции  и  принципы  построения 
современных лексикографических источников английского языка, включая evidence-
based 
lexicography, 
принципы 
иллюстративности 
и 
энциклопедичности. 
Рассматривается понятие «когнитивное значение», которое является приоритетным в 
построении современных словарных статей и основано на  описании слова в связи с 
его реальным употреблением в языке.  
Ключевые  слова:  evidence-based  lexicography,  неологизм,  когнитивное 
значение, иллюстративный подход, энциклопедический подход.  
 
Лексикографическое  описание  английского  языка,  как  и  многих  других 
европейских  языков,  восходит  к  периоду  средневековья,  однако  системностью  и 
большим  охватом  отличаются  словари,  созданные  на  несколько  столетий  позднее. 
Первым крупным словарем английского языка является «Oxford English Dictionary», 
выдержавший несколько переизданий, так же известный как «Murray‘s Dictionary» в 
честь  фамилии  первого  редактора.  На  официальном  сайте  словаря  сообщается,  что 
новое  переиздание  словаря  запланировано  на  2017  год  –  данное  издание  будет 
выпущено  в  электронном  формате,  так  как  издатели  словаря  наряду  с  другими 
крупными издательствами решили отказаться от выпуска печатных версий словарей 
[1].  Данная  тенденция  продолжает  активно  развиваться,  что  позволяет  сделать 
предположение  о  полном  исчезновении  бумажных  версий  словарей  через 
десятилетие.  Причины  такого  подхода  являются  комплексными:  они  кроются  в 
технологическом  прогрессе,  в  активном  использовании  мобильных  устройств, 
позволяющих  хранить  большие  объемы  информации;  возможности  отслеживать 
последние  изменения  и  новшества  –  при  покупке  в  электронном  формате  крупные 
словари,  как  правило,  снабжаются  программным  обеспечением  и  подпиской  на  все 
изменения  и  дополнения,  вносимые  в  словарь.  В  результате  словарь  постоянно 
меняется,  дополняется,  пользователи  получают  доступ  ко  всем  новинкам  без 
необходимости покупки очередного бумажного переиздания. Тенденция включения в 
словарь  новых  слов  и  поиск  неологизмов  берет  начало  еще  в  60-х  годах  20  века, 
когда  начинается  новый  этап  в  развитии  лексикографии,  однако  и  в  более  ранний 
период  появляются  словари  неологизмов.  Классическим  примером  служит  словарь 
Г.У.  Фаулера  «A  Dictionary  of  Modern  English  Usage»,  выпущенный  в  1926  году. 
Последнее  переиздание  данного  словаря  выпущено  в  2009  году  с  комментариями             
Д. Кристала [2]. 

21 
 
Наиболее  авторитетными  изданиями  второй  половины  20  века  являются 
словарь  неологизмов  «Dictionary  of  New  Words»  Р.К.  Барнхарта,  выдержавший 
несколько  переизданий  [3];  «The  Oxford  Dictionary  of  New  Words»  Е.  Кноулз  и                  
Дж.  Эллиот  (1998)  [4];  словарь  неологизмов  С.  Туллох  [5].  Словарь  Дж.  Эйто  «The 
Longman  Register  of  NewWords»  описывает  неологизмы,  вошедшие  в  английский 
язык в 80-х годах 20 века – всего около 1200 лексических единиц с иллюстративным 
материалом  на  основе  англоязычной  прессы  [6].  Словарь  Дж.  Грина  «Dictionary  of 
New  Words»  описывает  около  2.700  лексических  единиц,  вошедших  в  английский 
язык, начиная с 1960 года [7]. 
На  современном  этапе  наиболее  серьезные  исследовательские  программы  в 
области  лексики  принадлежат  «Oxford  University  Press».  Одним  из  крупнейших 
современных  словарей,  сосредоточенных  на  реальном  употреблении  лексических 
единиц  и  выявлении  неологизмов,  является  «The  Oxford  Dictionary  of  English».  Его 
название  созвучно  с  «Oxford  English  Dictionary»  -  другим  крупным  словарем 
английского языка - однако данные словари являются совершенно разными. Первое 
издание  «The  Oxford Dictionary of English» было выпущено в 1998 году. С этого же 
момента начинается изучение и  фиксирование новых лексических единиц: с 2000 года 
результаты  данной  работы  публикуются  на  сайте  www.oed.com.  В  разделе  «What‘s 
new»  можно  ознакомиться  со  списками  новых  слов,  которые  были  включены  в 
словарь или являются кандидатами на добавление. Данные обновления публикуются 
с частотой четыре раза в год [8]. 
Оксфордский  словарь  английского  языка  публикуется  издательством  «Oxford 
University Press», которое проводит один из самых масштабных мониторингов языка 
за  счет  двух  ключевых  ресурсов  -  программы  «The  Oxford  Reading  Programme»  и 
базы данных «The Oxford English Corpus», которая состоит в основном из материалов 
сети  Интернет  и  насчитывает  свыше  2,5  миллиардов  слов  из  различных  стилей 
английского  языка  –  от  литературного  до  разговорного.  В  Оксфордский  корпус 
включаются  примеры  из  всех  частей  англоязычного  мира:  Великобритании,  США, 
Ирландии, Австралии, Новой Зеландии, Канады, Индии, Сингапура, Южной Африки, 
стран  Карибского  бассейна.  Применяемые  технологии  позволяют  создавать 
максимально точную картину состояния лексики английского языка на современном 
этапе и отслеживать любые изменения [9]. 
«The  Oxford  Reading  Programme»  включает  в  себя  около  100  миллионов 
лексических  единиц;  представляет  собой  электронную  базу  данных,  состоящую  из 
примеров  употребления  слов:  предложений,  отрывков  текстов,  использованных  в 
широком  наборе  источников  –  от  текстов  песен  и  книг  до  публикаций  в  СМИ.  На 
основе  мониторинга  за  данными  источниками  отслеживается  появление  и 
функционирование новых лексических единиц в английском языке. Высокая частота 
использования нового слова служит критерием для того, чтобы рассмотреть вопрос о 
включении  неологизма  в  один  из  Оксфордских  словарей  английского  языка. 
Проводится  выборка  новых  слов,  которые  публикуются  на  официальном  сайте, 
однако  они  могут  не  войти  в  основной  словарь,  если  не  обладают  достаточно 
большой частотой употребления в различных источниках. Таким образом, редакторы 
Оксфордских словарей английского языка используют лексикографический принцип, 
который  обозначен  как  evidence-based  lexicography  -  он  основан  на  критериях 
реального употребления языковых единиц в различных источниках [10]. Цель такого 
подхода - показать, как используются слова в действительности и какими значениями 
наделяют  лексические  единицы  носители  языка.  Помимо  вышеназванных  двух 
основных  программ  важную  роль  при  составлении  и  обновлении  Оксфордских 
словарей  играют  отдельные  исследовательские  группы:  как  сообщается  в 

22 
 
предисловии  «The  New  Oxford  Dictionary  of  English»,  Graeme  Diamond  и его группа 
занимаются  отбором  новых  слов,  Philip  Durkin  и  Katrin  Their  внесли  существенный 
вклад в работу над этимологией, Bill Trumble и Jeremy Marshall выступили в качестве 
консультантов по научным аспектам [10]. 
Словарь  «The  New  Oxford  Dictionary  of  English»,  изданный  в  2010  году, 
сосредоточен на изменениях значений и новых словах, появляющихся в английском 
языке:  в  словарь  было  включено  свыше  двух  тысяч  новых  слов,  выражений  и 
оттенков значений. Составители выделяют следующие ключевые области, служащие 
источниками  неологизмов:  компьютерные  и  коммуникационные  технологии,  масс-
медиа,  финансовая  сфера.  Одной  из  причин  влияния  компьютерных  технологий  на 
язык  являются  изменения  в  образе  жизни  людей:  Интернет  не  только  служит  для 
работы  и  поиска  информации,  но  превратился  в  мощное  средство  процесса 
социализации и общения. Результаты данного влияния прямым образом отображены 
в  современном  английском  языке,  как  за  счет  неологизмов,  так  и  через  изменения 
значений слов. 
«The  New  Oxford  Dictionary  of  English»  отличается  от  предыдущих  изданий 
Оксфордских  словарей  за  счет  использования  при  его  составлении  иных 
лексикографических  принципов.  Основной  принцип,  обозначенный  редакторами 
словаря  как  evidence-based  lexicography,  был  раскрыт  ранее.  В  его  основе  лежит 
использование  данных  The  Oxford  English  Corpus  и  The  Oxford  Reading 
Programme.Второй  принцип  напрямую  связан  с  пониманием  термина  «значение», 
который ранее трактовался в англоязычной науке как совокупность всех возможных 
способов  употребления  слова.  Составители  «The  New  Oxford  Dictionary  of  English» 
указывают,  что  такой  подход  приводит  к  неточности,  так  как  основное  значение 
слова  становится  неотчетливым  из-за  множества  вторичных  значений.  В  данном 
словаре  для  каждого  слова  указано  меньшее  количество  значений,  чем  в 
традиционных  словарях,  однако  они  более  ѐмкие  и  точные.  Третий  принцип  –  это 
иллюстративность:  каждое  слово  сопровождается  большим  количеством  примеров, 
взятых  из  корпуса,  а  не  составленных  редакторами.  Четвертый  принцип  – 
энциклопедичность: включение в словарные статьи экстралингвистических данных. 
В  2014  году  было  выпущено  одиннадцатое  издание  «Merriam-Webster‘s 
Collegiate Dictionary». Данный словарь значительно меньше по масштабу в сравнении 
с  Оксфордским  словарем.  В  него  включено  225.000  дефиниций  и  свыше                     
42.000 примеров,  в том числе  ряд  неологизмов из  различных областей: технологии, 
наука, сфера  развлечений, здоровье, общественная жизнь. Специальное  приложение 
включает  разделы,  посвященные  вопросам  стилистики,  заимствованиям  из  других 
языков, биографическим и географическим справкам [11]. 
«Merriam-Webster‘s Collegiate Dictionary», как и «The New Oxford Dictionary of 
English», не является в чистом виде словарем неологизмов; это словари, включающие 
в  себя  лексические  новшества  наряду  с  обычными  словами.  В  последнее  издание 
«Merriam-Webster‘s  Collegiate  Dictionary»  было  включено  свыше  150  новых  слов  и 
выражений,  однако  этимология  некоторых  из  данных  слов  показывает,  что 
редакторы  и  составители  словаря  по-своему  понимают  термин  «new  word»  – 
неологизм – без учета временного фактора. Например, в категорию новых слов были 
добавлены  существительные  «Yooper»,  первое  использование  которого  относится  к 
1977  году;  «bigdata»  -  1980  год;  «turducken»  -  1982  год.  Крупное  издательство 
английских  словарей  «The  Cambridge  University  Press»  отдельно  не  публикует 
словари  неологизмов,  но  регулярно  обновляет  выпускаемые  издания  новыми 
словами:  четвертое  издание  «Cambridge  Advanced    Learner‘s  Dictionary»  содержит 
почти  1.500  новых  слов  и  выражений  из  сферы  масс-медиа,  технологий, 

23 
 
общественной  жизни.  Однако,  наиболее  актуальные  лексические  новшества 
публикуются  на  сайте  www.cambridge.org  в  разделе  «About  words.  A  blog  from 
Cambridge  Dictionaries  Online».  Блог  содержит  дефиниции  и  примеры  употребления 
новых  слов,  комментарии  пользователей,  однако  не  представляет  собой  словарные 
статьи,  носит  неформальный  характер;  в  целом  предназначен  для  изучающих 
английский язык на уровне advanced [12]. 
В  настоящее  время  многие  издательства  публикуют  информацию  о  наиболее 
актуальных  лексических  новшествах  на  официальных  веб-сайтах  или  в  блогах, 
поскольку  печатные  издания  словарей  не  могут  обновляться  с  равной  скоростью  и 
включают  далеко  не  все  неологизмы,  употребляющиеся  в  масс-медиа.  Крупный 
словарь  английского  языка  «Macmillan  English  Dictionary»  с  2014  года  полностью 
перешел  на  онлайн-версию,  в  продаже  остаются  только  издания  предыдущих  лет. 
Функционирование  онлайн-версии  словаря  позволяет  своевременно  вносить  любые 
необходимые  изменения,  поэтому  на  данном  этапе  наибольшей  популярностью 
пользуются именно такие проекты. На сайте www.macmillandictionary.com действует 
проект «Buzzwords» сходный с www.dictionary.cambridge.org: публикуются короткие 
заметки о новых словах, употребляющихся в сети Интернет, блогах, масс-медиа. Они 
состоят из краткого пояснения значения слова и примеров его употребления [13]. 
В  основе  подобных  публикаций  лежат  данные  корпуса  английского  языка, 
который  позволяет  отследить  увеличение  частоты  использования  лексической 
единицы.  Однако  описываемые  в  заметках  лексические  единицы  в  большинстве  не 
являются  неологизмами,  поскольку  термины  «neologism»  и  «buzzword»  относятся  к 
разным  лексическим  явлениям.  «Buzzword»  -  это  модное  слово,  часто 
употребляющееся  в  языке  масс-медиа,  в  печатных  изданиях.  Оно  не  обязательно 
является  неологизмом,  может  функционировать  в  языке  десятилетиями,  но  в 
определенный  момент  стать  более  актуальным  и  часто  используемым. 
Представляется  важным  провести  четкую  границу  между  данными  понятиями, 
поскольку в некоторых зарубежных публикациях они приравниваются друг к другу. 
Например,  в  статье  авторов  Yair  Neuman  и  Ophir  Nave,  опубликованной  в  журнале 
«Complexity», «buzzwords» определяются как новые слова, неологизмы [14, с. 60]. 
В  целом  лексикографические  источники  английского  языка  представлены 
одними из самых многочисленных и авторитетных изданий в мире, которые следуют 
новой важной тенденции – описание слова в связи с его реальным употреблением в 
языке. 
Современные 
исследовательские 
программы 
позволяют 
создавать 
полномасштабные  словари  максимально  объективного  характера  относительно 
значений  и  примеров  употребления  лексических  единиц,  минуя  фактор 
субъективного мнения составителей и редакторов словарей. Если в словарные статьи 
включаются  примеры,  они  отбираются  из  корпуса  английского  языка,  а  не 
составляются  авторами  словарей.  Примеры  представляют  собой  реальные  случаи 
употребления  лексических  единиц  носителями  языка,  что  позволяет  отобразить  то 
понимание слов, которое вкладывают в лексические единицы люди. Таким образом, 
описываемые  значения  слов  приближены  к  тому,  что  находится  в  сознании 
большинства  носителей  языка.  В  лингвистической  литературе  часто  поднимается 
вопрос  о  чрезмерной  научности  словарных  дефиниций,  именно  поэтому 
лексикографы  стремятся  приблизить  семантические  толкования  к  реальным 
категориям. Дефиниции слов, основанные на обыденном сознании носителей языка, 
выражают когнитивное или контекстное значение. 
Вторая  важная  тенденция  –  включение  в  словари  экстралингвистических 
данных, что позволяет говорить об описании не только сугубо языковых аспектов, но 
и  элементов  концептуальной  информации,  лежащей  за  словесной  оболочкой. 

24 
 
Словари  составляются  системно  в  соответствии  с  дескриптивным  подходом. 
Современные лексикографические тенденции являются прямым следствием влияния 
когнитивной лингвистики.  Третья тенденция  –  приоритет Интернет-источников  при 
изучении неологизмов: наиболее актуальная информация о неологизмах публикуется 
в блогах на  официальных сайтах крупных  издательств. Она  отличается краткостью, 
однако  отражает  самые  последние  языковые  новшества,  поскольку  редакторы  веб-
сайтов  в  любой  момент  могут  обновлять  информацию.  Подобные  публикации 
основаны на данных корпуса английского языка, появляются только на официальных 
сайтах  и  редактируются  опытными  лингвистами,  поэтому  не  вызывают  сомнений  в 
достоверности.  В отношении печатных изданий такая  мобильность  не  наблюдается: 
во-первых,  обновленные  издания  словарей  выпускаются  с  частотой  в  два-три  года 
или  ещѐ  реже,  тогда  как  по  оценке  редакторов  авторитетного  словаря  Merriam-
Webster, каждый год в английском языке появляется до 800 новых слов и выражений. 

Каталог: wp-content -> uploads -> 2016
2016 -> Филология кафедрасы
2016 -> 46-ғылыми-әдiстемелiк конференция материалдары
2016 -> №70 (858) Сенбі, 3 қыркүйек
2016 -> Қазақ өркениеті / Казахская цивилизация. №2, 2015 ж
2016 -> ҚазаҚстан Республикасының Мәдениет Және споРт МинистРлігі МинистеРство культуРы и споРта Республики казахстан
2016 -> Еуразия гуманитарлық институтының хабаршысы тоқсандық журнал 2001 ж шыға бастаған 2016
2016 -> 2016 жыл №89 (8009 ) 12 Қараша сенбі (Жалғасы 3-бетте)
2016 -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі «мектепке дейінгі балалық шақ» республикалық орталығЫ

жүктеу 3.58 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет