Атадан балаға жалғасып ж е т к е н ауыз әңгімеде де



жүктеу 195.27 Kb.
Pdf просмотр
Дата03.02.2017
өлшемі195.27 Kb.

Атадан балаға жалғасып 

ж е т к е н ауыз әңгімеде де, 

ж а з б а деректе де Кетбұға 

Ш ы ң ғ ы с ханның замандасы 

ретінде мәлім. Яғни, шама-

мен 1150—1230  ж ы л д а р ара-

лығында  ғ ұ м ы р кешкен адам. 

Ауызша-жазбаша  д е р е к т е р д е 

Кетбұға  ұлы  ж ы р ш ы , дәулес-

кер күйші, көріпкел бақсы, 

тіптен Шыңғыс ханның хат 

таныған шежірешісі ретінде 

баяндалады. 

Д а л а л ы қ ауызша тарихна-

маның (ДАТ)  қазақ арасында 

ең кең тараған түрі—ата-баба 

шежіресі.  Ш е ж і р е әсте гено-

логиялық 

қ ұ

рғақ тізіммен 



шектелмейді. Ең алдымен 

сол ру-тайпаның пайда болу 

жолы,  қалыптасу тарихы, бел-

гілі  а д а м д а р д ы ң өмірбаяны 

тілге тиек болып отырады. 

Ш е ж і р е сөз—коллективтік 

жады,  ұлттық сананың айға-

ғы. Сондықтан оған жеке 

субъектінің  қалауы түзету 

енгізе алмайды. Бұл орайда 

Д А Т кейбір жазба мұралар-

ға  қарағанда тарихи объек-

тивті ақиқатқа көп жақын  д е п 

айтуға негіз мол. Себебі, 

Д А Т — с у б ъ е к т и в т і пендеші-

ліктен ада,  Д А Т — ә л д е кімнің 

қ

алауы бойынша тумайды, 



тарихи ақиқаттың айғағы ре-

тінде  ұрпақтан-ұрпаққа бері-

леді.  С о л себепті, Кетбұға 

туралы әңгімені алдымен 

Наймандардың шежіресіндегі 

мағлұматтарды келтіруден 

бастауды жөн көрдік. 

Д А Т бойынша Орта  ж ү з 

Жанарыстан өрбіген іргелі 

тайпалардың бірі Найман. 

Жанарыстың шөпшегі (төрт-

інші  ұрпақ) Семізбұға бол-

са керек. Семізбұғадан  Ж ұ р т -

бай туады. Жұртбайдан Са-

ры туады. Сарыдан  Ш а л туа-

ды.  Ш а л д а н  Қаптағай туады. 

Қ

аптағайдан Найман, Най-



манбай, Наймантай деген үш 

ұ

л туған. Найманбайдан ба-



ла болмаған. Наймантайдан 

Елтай деген  ж а л ғ ы з  ұл туған. 

Енді Найманның өзін тара-

тайық. Найман екі әйел ал-

ған адам. Бірінші әйелінен 

Ақсақал, Үйелші, Күйелші 

деген үш бала туады. Екін-

ші әйелінен Тоқбан жалғыз 

туған. Найманның осы төрт 

ұ

лы үйелмелі-сүйелмелі бо-



лып ер жетіп, ең үлкені Ақ-

сақал Үйсін  Д ә у л е т бидің 

Ә л п е ш деген ақылды  қызына 

үйленеді. Ол кез ел іргесін 

жау торыған бір мазаң за-

ман екен. Бір жаугершілікте 

Найманның төрт баласы бір-

дей  қаза тауып, үлкені Ақ-

сақалдың келіншегі 17 жасар 

Ә л п е ш жесір  қалады. Әлпеш-

тің әменгерім еді деп алаң-

дайтын ешкімі болмаған соң, 

ақылына көркі сай жас келін-

шекке Арғын мен  Қыпшақ-

тың балалары ағайынгерші-

лік  ж о л ы м е н сөз салады. 

Найман  у ә ж айтар  қисын тап-

пай, ерікті келінінің өзіне 

береді. Әлпеш болса: «Атам-

ның тұяғын үзбеймін, атын 

жоғалтпаймын» деп, Найман-

ның  қырық желісін 

қ

ырқа 


матап  қалыңдықтың малын 

өзінің бірге туған Таңсұлу 

есімді сіңілісін Белгібайға 

қ

осады. Одан Сүгірші туады. 



Сөйтіп, Белгібай некелеп  қо-

сылған үш әйелінен Келбұға, 

Кетбұға, Сарыжомарт, Сүгір-

ші деген төрт бала көреді. 

Келбұға мен Кетбұғаның 

өсіп-енген  ұрпақтары малына 

таңбаны теріс жағыжан (қам-

шылар жағы) салады екен. 

Сондықтан ел ішінде бұл ата-

ның балаларын айырып атау 

үшін «теріс таңбалы найман» 

дейді. 


Кетбұғаның  ұрпақтары  Қо-

жагелді,  Ж а р ы л ғ а п , Айтқұл, 

Сарықұл  қазақтың басқа да 

руларының белгілі адамдары-

мен бірге 1738  ж ы л ы Ресей-

ге бодан болу жөнінде ант 

қ

абылдаған. 



МҰРА 

Міне, бұл дерек бойынша 

ұ

лы  ж ы р ш ы Кетбұға нояндар 



арасында ғана емес, Шыңғыс 

ханның алдында да елеулі 

тұлға болғанын аңғарамыз. 

Д ә л осы дерек хатқа түс-

кен кезде  ғ ұ м ы р кешкен 

Д о с п а м б е т жырау Кетбұғы-

ны би ретінде аузына алып, 

оның даналығына 

қ ұ

рмет 


көрсетеді. 

«Кетұүғыдай билерден 

Кеңес сұрар күн  қайда!»— 

дейді. 


А р а д а үш ғасыр өткенде 

басына күн туған Махамбет 

Өтемісұлы да: 

«Кетбұғыдай билерден, 

А қ ы л сұрар күн  қайда!»— 

тарда жеңіс туын  ж и е л і р е т -

кен сүйеніші  Ж о ш ы хан бол-

са керек. Бірақ, Шыңғыс хан-

ның жанын жегідей  ж е г е н 

бір түйткіл мәңгілік жүрек 

түкпірінде шемен болып жа-

татын еді дейді. Онысы ерте-

ректегі бір соғыста келінше-

гі Бөрте меркіттердің  қолына 

тұтқынға түсіп, кейін  Ш ы ң ғ ы с 

хан  құтқарып алғанда осы 

Ж о ш ы хан іште келіп еді де-

ген әңгіме. «Шешенікі—хақ, 

әкенікі—нәкүмән»  д е г е н 

емес пе, осы жағдай Шыңғыс 

ханды мәңгілік күмән 

құ

р-



сауында өткізген ғой. Алай-

да,  Ж о ш ы н ы ң 

қ

алтқысыз 



перзенттік көңілі мен жой-

қ

ын ерлігі, әскери  ш а л ы м д ы 



өнері мен  а д а л д ы ғ ы әкесінің 

әлгіндей күмәнді ойларын 

Бірақ, сайланып шыққан күші 

басым  қарсыласы шыдатпай-

д ы .  А л д ы м е н бір  қ о л ы н  қы-

лышпен шауып түсіреді. Осы-

дан кейін  қансырап, ат жалын 

қ ұ


шқан  Ж о ш ы н ы ң омыртқа-

сын  қайырады. 

С а ғ ы м д ы  д а л а д а  Ж о ш ы хан-

ның шыбын жаны кеудесінен 

шығар-шықпаста  к е к ж и е к т і 

шаңдата жосылтқан хабаршы 

көрінеді. Бұл,  Ш ы ң ғ ы с хан-

ның сауғасын, кешірімін жет-

кізуге асыққан хабаршы еді 

дейді.  Ж а й ғана сауға емес, 

«Жошының  ө л і м н естірткен-

нің көмейіне балқыған  қорға-

сын  құйылсын!»  д е г е н 

қ

ар-



ғыстай жарлығы  қоса жетеді. 

Енді  қайтпек керек? Болар 

іс болып 

қ

ойды. 



Қ

андай 


қ ұ

дірет болса да  қайтып  Ж о -

шыны тірілте алар ма?!  С о л 

ж е р д е  қанды  қол тобыр «Хан-

ның  ұлы  құлан аулап  ж ү р і п 

мерт болды!»  д е г е н сылтауды 

ж е л е у етіп,  Ж о ш ы ханның 

жансыз денесін ордасына 

алып  қайтады. 

Енді Шыңғыс ханға 

қ

алай 


естірту керек?!  Ж ұ р т 

қ

ина-



лып, сеңдей соғылысады.  Ж а -

нын  қиып, суырылып шығар 

ешкім болмайды.  А л , жаман 

хабарды жасырып  қ о я  а л а 

ма?! Онда да,  Ш ы ң ғ ы с ханнан 

жасыру мүмкін  е м е с . Осылай-

ша ел есеңгіреп,  д а л болады. 

Сол кезде  Ш ы ң ғ ы с ханның 

оң тізесін баса отыратын, 

найманнан шыққан Кетбұға 

деген жырау бар екен. Жұрт-

амал таппай  қамалып тұрған-

да, Кетбұға суырылып шығып 

хан ордасына беттейді екен. 

Табалдырықтан аттай бере 

Кетбұға: 

— У а , хан ием, саған Тәңі-

рінің рахметі жаусын, һәм се-

нің  қол астыңдағы барлық 

жанға тыныштық болсын!— 

— д е й д і . 

Өз жарлығы өзіне шаншу-

дай  қадалып отырған Шыңғыс 

хан түнерген  қалпы: 

—Саған не  к е р е к ! — д е с е ке-

рек. 


Сонда Кетбұға  ж ы р а ү : 

— Х а н ием, бүгін бір 

жаман түс көрдім.  С о л түсім-

нен көкірегіме  қайғы-шер то-

лып, өзіңе ғана  м ұ ң ы м д ы 

шаққалы келдім!  — д е й д і  д е , 

қ

олындағы  д о м б ы р а с ы н бе-



беулете жөнеледі. 

А л ғ а ш қ ы д а  м ы ң сан  т ұ я қ 

дала төсін дүбірлетіп, деле-

бені  қ о з д ы р а еліктіргендей 

болады. Бұған 6ір сәт селт 

е т і п көңіл беліп үлгермей-

ді,  д о м б ы р а шанағынан азы-

нап ерген  а з а л ы үн  Ш ы ң ғ ы с 

ханның еңсесін  қайта ба-

сады.  С о л азалы үн үдей 

өксіп, орны толмас өкініштің 

лебіндей шегін тарта сарнай-

д ы .  Ә л г і н д е ғана  ж е л д е й 

жүйткіген мың сан тұяқтың 

дүбірі енді  қаралы хабар 

жеткізген бейбақтың ширық-

қ

ан зарындай жонын шымыр-



латады. 

— Я п ы р - а й ! — д е й д і  Ш ы ң ғ ы с 

хан.  — Б ұ л не ғажап! Тап 

Ж о ш ы м өлгендей жүрегімнің 

егіліп  қ о я бергені  қалай!.. 

Ш е ж і р е сөздің  қай-қайсы-

сы да Кетбұға есімін әйгілі 

«Ақсақ  құлан», «Нарату» күй-

лерімен байланыстырады. 

Шыңғыс Түркістаннан бастап 

Еділге дейінгі байтақ алапта 

әр кезде хатқа түскен, күні 

бүгінге дейін айтылатын ше-

жіре сөз бойынша бүкіл 

Дешті  Қыпшақты аузына  қа-

ратқан  Ж о ш ы хан аңда  ж ү р і п 

мерт болғанда, осынау  қара-

лы хабарды  Ш ы ң ғ ы с ханға 

естірту үшін ешкімнің батылы 

бармаса керек. Сонда Най-

маннан шыққан  ұлы  ж ы р ш ы , 

дәулескер күйші Кетбұға 

ақыл тауып,  қаралы хабарды 

күймен естіртіп еді дейді. 

(Бұл жөнінде «Ақсақ  құлан» 

күйінің аңызында шежіре 

сөздің дерегін толық келті-

реміз). 


Д ә л осы  д е р е к өз зама-

нында хатқа да түскен. В. Г. 

Тизенгаузен «Алтын  О р д а та-

рихына  қатысты материал-

дар жинағы» атты кітабында 

XV ғасырда жазылған «Түр-

кі шежіресі («Шаджарат 

ал-атрак») атты авторы бел-

гісіз еңбектен үзінді келтіре-

ді. Сол «Түркі шежіресі» 

былай дейді.  « . . . Ж о ш ы хан-

ның өлімі туралы хабар ор-

даға  ж е т к е н д е , оны Шыңғыс 

ханға естіртуге ешкімнің ба-

тылы бармап еді.  А қ ы р ы бү-

кіл әмірлер ақылдаса келіп, 

Ш ы ң ғ ы с ханның  о ң  т і з е с і н 

басқан ең әйгілі әмірлердің 

бірі  Ұлы  Ж ы р ш ы ғ а 

қ

олқа 



салады. Содан, Шыңғыс хан 

әдеттегідей 

Ұ

л ы  Ж ы р ш ы ғ а 



ж ы р айтшы деп әмір бергенде 

осынау орайлы сәтті пайда-

ланып, түркі тілінде былай 

дейді: 


Теңіз бастан былғанды, 

деп армандайды. 

Кетбұға мен Шыңғыс хан 

туралы  қызықты аңыз нұсқа-

лары 1897 жылы «Дала уә-

лаяты» газетінің 13, 14, 18 

сандарында жарияланды. 

Бұл аңызда Кетбұға  Ж о ш ы н ы ң 

өлімін  д о м б ы р а д а азалы күй 

тартып естіртеді. 

Күні бүгінге дейін ел ішін-

дегі кәрі 

құ

лақ күйшілер 



«күй атасы Кетбұға» деп 

отырады. Өрине,  б ұ л — б і з сөз 

етіп отырған Кетбұға екені 

күмән тудырмайды. 

Халықтың рухани мұрасы-

на байсалдылықпен ден  қой-

ған В. В. Бартольд, С. Сей-

фуллин, Ә. Марғұлан, М. Ма-

ғауин сияқты білікті адамдар 

да Кетбұғаны ең алдымен 

дәулескер күйші, әйгілі жыр-

шы, әділ би ретінде  қарас-

тырады. Тек  қазақ арасында 

ғана емес, Кетбұға есімі 

ақылгөй дана, дәулескер 

күйші ретінде көршілес  қыр-

ғыз,  қарақалпақ фольклор-

ында да айтылады. 

Міне, осы деректерге сүй-

ене отырып, ең бастысы—қол 

да бар нақтылы рухани айға-

ғымыз «Ақсақ  құлан» күйіне 

сүйене отырып Кетбұғаны 

қ

азақтың Найман руынан шық-



қ

ан әйгілі күйшісі, өз заманы-

ның ақылгөй жырауы, әділ биі 

дейміз. 


Сөз орайында ауызша жә-

не жазбаша деректерде Кет-

бұға есімі «Кербұға», «Кер-

бұқа», «Кетбұға», «Құттыбұ-

ғы» болып әр түрлі аталып 

келе жатқанына тоқтала кет-

кен жөн.  О с ы л а р д ы ң ішінде 

«Кетбұға» атауына тоқтаған 

дүрыс сияқты. «Біріншіден, 

шежіре  д е р е г і н е н бастап 

жазба мұраларға дейін ең 

көп  қолданылатыны «Кетбұ-

ұ

дайы сейілтіп отырады екен. 



Содан, әкелі-балалы Шың-

ғыс хан мен  Ж о ш ы ханның 

арасына сызаттың түсетін 

к е з і — С ы р мен  А м у бойына 

шабуыл жасайтын тұс еді 

дейді. Оның себебі,  Қызыл-

қ ұ

м мен  Қарақұмды  қыстап, 



жазға  қарай шашырай көшіп-

қ

онып жүрген көшпелі елдің 



ішінде  қоңырат тайпасы да 

болған ғой.  А л ,  қоңыраттар-

дың Жошыға нағашы жұрт 

екені белгілі. Сонсоңда,  Ж о -

шы нағашы жұртына іш тар-

тып, аяусыз 

қ

ан төгуден 



тартынады екен. Тіптен,  қан-

ша күші жетіп,  құдіреті асып 

тұрса да  Ж о ш ы н ы ң Үргеніш 

қ

аласын алты ай  қоршап, 



мәмілеге шақырып жатып 

алуының бір сыры осы екен. 

Әрине, мұндай нәуетек, жал-

пақшешейлік Шыңғыс хан-

ның табиғатына жат, әрі бе-

тіне шіркеу. Міне,  ә к е мен 

баланың арасындағы 

қ

ы р -



байлық осылай басталады. 

Тіптен, бара-бара  Ж о ш ы хан 

әкесінің қанқұмар жорығы-

нан жалыққандай шырай та-

нытып, батыс пен оңтүстік 

елдеріне жасауға тиісті ша-

буылдан тартыншақтай бере-

ді. Оның орнына сахараның 

көк шалғынды самалды бел-

деріне ордасын 

қ

ондырып, 



төңірегіне әнші, күйші, саят-

шы, батыр, балуан жігіттер-

ді жинап, серілік  құрып, сай-

ран салуды әдетіне айналды-

рады.  С а р ы  қ ы м ы з д ы сапыр-

тып, бір мезгіл жез таңдай 

әнші, айыр көмей ақындар 

мен дәулесқор күйшілердің 

өнерін тамашаласа, енді бір-

д е Сарыарқа мен  С ы р д ы ң 

арасындағы сайын далада 

қ ұ


лан аулап, оның айнадай 

жалтыраған өзен-көлдеріне 



матап 

қ

алыңдықтың малын 



шығарады да, Гүлше атты бір 

қ

ызды алып береді. Найекең 



жарықтықтың жасы бұл кез-

де сексеннің о жақ, бұ жа-

ғында еді дейді. 

Әлпеш атасы Найманға 

алып берген Гүлше 

қ

ызды 



мейлінше 

құ

рметтеп, «енді 



сен маған ене болдың» деп, 

атын атамай, «Қыз ене» дейді 

екен. Гүлше Найманға тиген 

соң алты айдан кейін жүкті 

болады. Күндердің бір күнін-

де Найман  қатты сырқатта-

нып, төсек тартып жатып  қа-

лады. Ауруының бетін бай-

қ

аған соң, Арғын ағайында-



рын шақыртып айтады: «Жа-

сым сексенге келіп, бұл 

өмірден тұяқсыз өтемінау 

деп, Тәңірге өкіріп жылап 

жүргенде көремін бе деген 

балам еді. Мына  Қызенеден 

ұ

л туса, өкіріп жылап жүріп 



көрген белгісі деп, атын 

Белгібай  қоясыңдар» дейді. 

Мұнан соң 

ұ

замай Найман 



дүние салады. Ал,  Қызене 

айы-күні жеткен соң аман-

есен бір 

ұ

л бала табады. 



Найманның өсиеті бойынша 

атын Белгібай  қояды. Бұл 

жөнінде ел аузындағы шежі-

ре сөзде мынандай өлең 

бар: 

«Баланың атын  қойдың 



Белгібай деп, 

Атамнан туып  қалғам белгі 

ғой деп. 

Ару Әлпеш баланы 

ардақтайды, 

Құ

дайым бір тілекті берді 



ғой деп». 

Белгібай ержетіп 17 жасқа 

толғанда әменгерлік жолы-

мен жесір отырған 37 жас-

тағы жеңгесі Әлпешке үйле-

неді. Белгібай Әлпештен екі 

бала көреді. Бірі—Келбұға, 

екіншісі—Кетбұға. Мұнан соң 

Әлпеш: «Мен аруақтың оры-

нын сыйлаған соң саған  қо-

сылған жеңгең едім, енді 

өзің таңдап  қыздай  қатын 

ал» деп, Белгібайдың көңілі 

сүйген бір  қызды алып бере-

ді. Ол—түркімен Арлауыт 

бидің  қызы болса керек. 

Белгібайдың бұл әйелінен 

Сары жомарт туады. Кейін 

Әлпеш  қартайған кезде енді 

«орынымды бассын» деп, 

Теңіз бастан былғанды, 

Кім тұндырар, а ханым? 

Терек түптен жығылды — 

Кім тұрғызар, а ханым? 

Жыршының сөзіне Шыңғыс 

хан түркі тілінде жауап бере-

ді: 

Теңіз бастан былғанса, 



Тұндырар ұлым Жошы дүр... 

Терек түптен жығылса, 

Тұрғызар  ұлым Жошы дүр... 

...Ұлы  Ж ы р ш ы сөз баста-

ғаннан-ақ көзінің жасына ие 

бола алмаса керек. Сонда 

Шыңғыс хан былай деп түркі 

тілінде жыр айтады: 

Кезің жасын жүгіртет, 

Көңілің тұлды болмай да? 

Жырың көңіл үркітет, 

Жошы елді болмай ма? 

Шыңғыс ханға жауап ре-

тінде  Ж ы р ш ы түркі тілінде 

жыр айтады: 

Сөйлемеске еркім жоқ, 

Сен сөйледің, а ханым! 

Өз жарлығың өзіңе жау, 

Не ойладың, а ханым! 

Сонда Шыңғыс хан былай 

деп түркі тілінде жыр айта-

ды: 


Құ

лынын алған  құландай, 

Құ

лынымнан айрылдым! 



Айырылысқан аққудай, 

Ер  ұлымнан айрылдым 

Шыңғыс хан осылай деген 

кезде, бүкіл әмірлер мен 

нояндар көңіл айту дәстүрі 

бойынша орындарынан тұрып 

көрісе бастайды.  Ж о ш ы хан 

өлген соң арада 6 ай өткен-

де Шыңғыс ханның өзі де 

дүние салады». 

Кітапта Шыңғыс хан мен 

Ұ

лы Жыршының (Кетбұға) 



жауаптасу өлеңдерін біз ау-

дармасыз сол  қалпында бе-

ріп отырмыз. Тек  қана, орыс 

фонетикасында жоқ әріп-

терді  қазақ фонетикасында-

ғы әріптермен өзгерттік. 

Бес ғасыр бұрын хатқа түскен 

осынау деректің күні бүгінге 

дейін  Ұлытау төңірегінде, сол 

жердегі Жошы хан мазары-

ның маңында еш өзгеріссіз 

айтылатынына куә болдық, 

таңданысымызды да жасыра 

алмадық. Біз жазып алған 

нұсқада жырдың екі-ақ сөзі 

өзгерген. «Жау» деген сөз 

«оқ» болып, «құлынан» деген 

сөз, «қодығын» болып айтыла-

ды. 

кеп  қолданылатыны «Кетбұ-



ға» атауы. Екіншіден, «бұға» 

монғол тілінде «бұғы» деген 

мағына береді. Демек, өз 

кезінің, өз ортасының наным-

сеніміне орай 

қ

ойылған 



есімді бүгінгі тілімізге бұ-

рып «бұқа», немесе, «бұғы» 

деуіміз тарихи талғамды кө-

термейді. Үшіншіден, 

ұ

лы-


таулық шежіреші Тілегенов 

Тай ақсақалдың айтуында 

«Тәңіріден тілеп алғандай 

болып Найманнан Белгібай 

туған соң, енді Белгібайдың 

тұяғы жалғасса екен деп 

жүргенде туған бірінші ба-

ланы «кел  құтым, кел сыйы-

нарым» деген ниетпен «Кел-

бұға» деп атайды. Содан, 

аузы күйген  ү р і п ішеді, Кел-

бұғадан кейін екінші  ұлдың 

төбесі көрінгенде тіл-көзден 

аман болсын деген ырьммен 

«Кетбұға» деп атаған екен» 

дейді. 


Біз де осындай  қисындар-

ға ден  қойып, «Кетбұға» атау-

ына тоқтадық. 

« А Қ С А Қ  Қ Ұ Л А Н » 

Атының тұяғы жеткен жер-

ге әмірін жүргізген әйгілі 

Шыңғыс ханның (1155—1227 

ж.) Жошы деген  ұлы болған. 

Жошы да хан боп өткен. 

Даңқты әкесінен тиген енші-

сі—Ұлытау мен Азау (Азов) 

теңізінің арасында керіліп 

жатқан байтақ далада алғаш 

Алтын  О р д а мемлекетінің 

шаңырағын көтерген.  Құлан-

дай жөңкілген көшпелі елдің 

басын  қосып, әмірін жүргіз-

ген. 


Шыңғыс ханның  Қоңырат 

руының  қызы Бөртеден көр-

ген алғашқы перзенті осы 

Жошы хан екен. Бөртеден 

мұнан басқа Шағатай, Үге-

дей, Төле деген  ұлдар көріп, 

оларға да өз алдына енші 

бөліп беріп, бөлек-бөлек ел 

еткісі келгені шежіреден бел-

гілі. Бірақ, тақтың буы туға-

нына  қарата ма, Шыңғыстың 

көзі жұмылысымен-ақ оның 

балаларының арасындағы 

иеліктер ара-дара болып, 

шілдің  қиындай ыдырап кет-

кен ғой. 

Өз кіндігінен тараған бала-

ларының ішінде Шыңғыс хан-

ға ертерек серік болып, та-

лай-талай 

қ

анқасап, соғыс-



жалтыраған өзен-көлдеріне 

қ

ыран  құстарын жабады екен. 



Ж о ш ы ханның тек  қана то-

мағалы  б ү р к і т т і ң  қоңыраулы 

қ

аршығасының, сақиналы сұң-



қ

арының өзі сегіз жүзден 

асушы еді дейді. Сонда, күз 

айларында  Құланөтпес, Сары-

су, Атасу өзендерінің бойын-

да  қыранның  қияғы мен сұң-

қ

ардың тұяғы жебедей су-



ылдап,  қылыштай жарқылдап, 

аспан астында  қанды шай-

қ

ас болып жатқандай әсер 



береді екен. Мұндайда  Ж о ш ы 

хан ерекше мағұрланып: 

«әкемнің жеңілуді білмейтін 

әскерінен гөрі менің  қыран-

дарымның соғысы 

қ

ызық!» 



дейді екен. 

Әрине, арқа сүйер  ұлы-

ның бұл  қылығы Шыңғыс 

ханға жетпей жата ма.  О н д а 

да, жай жетпейді, 

қ

ырық 



құ

былып, сан саққа жүгірген 

өсек сөз шындыққа бергісіз 

болып жетеді. Өзін аспан 

астының әміршісі санайтын 

Шыңғысханға мұндай  қауесет 

ұ

намайды. Жай ғана  ұнатпау 



емес, баяғы іште шемен бо-

лып  қатып жатқан күдік-кү-

мәні  қозып, алқымына запы-

ран ашу болып кептеліп, 

аласұртады ғой. Оның үстіне 

Шыңғыс хан мән-жайды әб-

ден білгісі келіп, Жошыны 

бір-екі рет шақыртқанда  қы-

зық-думанмен жүріп 

құ

лақ 



аса  қоймайды. Жошының бұл 

мінезі Шыңғыс ханды біржо-

лата ширықтырып, ашу үс-

тінде аяусыз жазаға әмір 

береді ғой. 

Шыңғыс әулетінің жазасы 

белгілі. Айыптының белін 

қ

айырып, омыртқасын үзіп» 



өлтіру керек. Осы ниетпен 

Шыңғыс ханның жасырын жа-

сағы Жошының аң аулап жү-

ріп, оңашаланатын сәтін 6а-

ғады. 

«Аңдыған жау алмай  қой-



мас» деген, күндердің бір 

күнінде аз ғана серігімен 

құ

лан аулап, шығандап жүр-



ген  Ж о ш ы хан аңдушылардың 

құ

рсауына тап болады. Талай 



қ

ан майданда туы  қисаймай 

шыққан  Ж о ш ы хан оңайлық-

пен берілмейді. Бүкіл серік-

тері  қырылған соң да жалғыз 

өзі жойқын 

ұ

рыс салады. 



егіліп  қ о я бергені  қалай!.,» 

Шыңғыс ханның аузынан 

осы сөздің шығуы мұң екен, 

сыртта 


қ

амалып, дағдарып 

тұрған халық «Хан иемнің 

өзі айтты, Жошыдан айырыл-

дық!» деп 

ұ

лардай шулап, 



еңіреп  қоя береді. Болған 

істің шындығына енді көзі 

жеткен Шыңғыс хан сол жер-

де бармағын шайнап, екі иіні 

селкілдей еңірейді. 

Осы кезде Кетбұға жырау-

ға да тіл бітіп, домбырасын 

бебеулета  қағып, былай дейді: 

«Уа, иеміз, Шыңғыс хан! 

Домбыра әке деп 

жырлайды, 

Сарнап  б і р дауысын 

қ

ырнайды, 



Кұлағың  с а л осыған... 

Ақсақ  құлан,  қу  құлан, 

Қ

ияннан қашқам ту  құлан, 



Қ

иырсыз  құба далада, 

А ң д а жүрген балаңа 

Кез болып бір  қашыпты, 

Белден белге асыпты: 

Ақсақ  құлан,  Ж о ш ы хан, 

Елсіз  құба далада, 

Қ

ат-қат бұдыр салада, 



Мекендеп өрген өрбісін, 

Ордалы  құлан жосыған. 

Қ

уып ақсақ  құланды, 



Мінгені тұлпар  құнанды, 

Ордалы үріккен  құланға 

Құ

йғытып ойнап  қосылған, 



Өлім деген Тәңір ісі, 

Желіккен  құлан әңгісі, 

Құ

лан мен тұлпар еліккен, 



Жосыған  құлан желіккен, 

Балаңды шайнап өлтіріп, 

Жұлмалап, жалмап кетіпті, 

Ордалы  құлан шошыған. 

Жұрттың аузы бармаған, 

Сөзді айтып жырлап 

зарлаған 

Домбыраның балаңды 

Естірткені осы, хан! 

Өзгеге артпа жалаңды, 

Еліктірген балаңды, 

Сол  қу  құлан, ту  құлан, 

Балаң өлді—Жошы хан! 

Нансайшы, ханым осыған!» 

Хан жарлығы екі болмайды, 

сол жерде Кетбұға  қолында-

ғы домбыраның  қалақ бетін 

ойып, жаман хабарды естірту-

ші ретінде шанағына балқы-

ған  қорғасын  құйылады. Дом-

быра бетінің ойық болуы со-

дан  қалып еді дейді. 

(Жалғасы бар). 


Қ

аралы хабар жеткен соң, 

Шыңғыс хан өзін-өзі іштей 

қ

ажап, өкініштің уына белше-



сінен батып, үш күн, үш түн 

дөңбекшиді. Ешбір басу сөз-

ге жұбанбай,  қайғы өзегін 

өртеп, құмыға береді. 

Сонда Шыңғыс ханның бәй-

бішесі, ақылы кемел Бөрте 

алдымен ес жиып, болған іс-

ке беріктік танытып, күйеуіне 

былай деген екен: 

—Хан ием, сен 

қ

айғырып 


жатқанда халқың ғау-ғау кө-

теріп, бүлік шығарғалы жа-

тыр! 

— Е , менің халқым бүлік 



шығаратындай не болыпты?! 

—дейді Шыңғыс хан. 

—Сенің халқыңды екі дай 

етіп, егеске түсірген дау бар 

көрінеді, —депті Бөрте,— 

оның себебі, бір бай өзінің 

ықыласы ауып, көңілі жа-

расқан тамырына ат басындай 

алтын сыйлаған екен. Сәті 

түсіп, орайы келгенде  қарым-

тасын  қайтарар деп ойлайды 

бай. Бірақ, арада біраз уа-

қ

ыт өтсе де тамыры  қарымта 



қ

айтаратын шырай танытпай-

ды. Сонда бай ренжіп, өз 

алтынын  қайта сұрайды. Та-

мыры бермей, дау болып, 

төрелету үшін биге жүгінсе, 

билер де әділдік 

қ

ылмай, 



жартысы «бергенін 

қ

айтар-



сын» дейді, жартысы «қайтар-

мауға тиісті» дейді. Осымен 

елдің арасы екі дай болып 

тұр. 


М ұ н ы естігенде Шыңғыс хан 

ренжіп: 


— А х , бұлары  қалай! Билік 

әіділ болмаған екен. Сыйды 

ала білген кісі, бере де білсе 

керек емес пе!—депті. 

Бөртенің де күткені осы 

болса керек: 

-Хан ием, сабыр  қыл! Тә-

ңірім саған бала беріп еді, 

оны уақыты жеткенде өзі ал-

ды.  Құдіреттің ісіне көну ке-

рек. Тәңірім саған Жошыны 

сыйлап еді, енді сол сыйын 

мерзімі келгенде сен де  қи-

налмай  қайтара біл!—деген 

екен. 

Шыңғыс хан Бөрте бәйбі-



шенің осы бір басу сөзінен 

кейін есін жиып, еңсесін кө-

тереді. 

Сол кезде Шыңғыс ханның 

Домбауыл деген адал беріл-

ген  құлы бар екен. Бала 

кезінен көз алдында өскен 

Жошыға деген Домбауылдың 

көңілі алабөтен болса керек. 

Жошының өлімінен кейін  Д о м 

бауыл ант суын ішіп, жер 

бетінен  құлан тұқымымен  құрт-

пақ болады. Сөйтіп, байтақ 

даланың шығысын орап, Тар-

бағатай тауынан Іле өзеніне 

дейін  құлан өте алмайтын ор 

қ

азады. Батысында 



Құ

ланөт-


пес, Терісаққан өзендерінің 

арнасын тереңдетеді. Сонан 

соң  Қабанқұла, Әңкей, Бөкен 

деген үш тұлпарды баптап, 

құ

лан аулауға шығады ғой. 



Батысы мен шығысы орлан-

ған 


құ

ландар үйір-үйірімен 

бетбақтың шөліне жөңкіледі. 

Домбауылдың күткені де осы. 

Шөлге шығандатып, шалдық-

қ

ан 



қ ұ

ландарды Домбауыл 

аяусыз 

қ

ырады. Бетбақтың 



6айтақ даласы  қан сасиды. 

Содан, күндердің бір кү-

нінде Домбауылдың салған 

сүргінінен бес 

құ

лан сыты-



лып шығып, Шу өзенінен әрі 

өтіп кетеді.  Ш у д ы ң табанына 

жете бере  Қабанқұла шөлден 

ұ

шып өледі. Әбден титығына 



жетсе керек, кешікпей-ақ 

Әңкей де зорығып өледі. 

(Соңы. Жалғасы өткен санда). 

Кейін, жаңағы аман 

қ

алған 


бес  құланнан тұқым тарап, 

кең дала  қайтадан 

құ

ланға 


толған екен дейді. 

Міне, өткен өмірдің жаңғы-

рығындай осы оқиғалардың 

айғағы сияқты «Ақсақ  құлан» 

күйі сахара төсінде атадан 

балаға мирас болып  қалған. 

Аңыздың астарында ақиқат-

тың ізі бар. Күні бүгінге де-

йін Ұлытаудың төңірегінде 

қ

иырдан көз тартып  Ж о ш ы 



ханның мазары тұр. Сол 

Жошы хан мазарын өлгеннен 

кейін де 

қ

орғап жатқысы 



келгендей, дәл жанында Дом-

бауылдың кешені асқақтайды. 

Ұ

лытау жерінде тұрған Дүзен 



моласының шығысында Ақсай 

деген өзек созылып жатыр. 

Сол Ақсайдың басын «Дабыл 

МҰРА 


заманының шиыршық атқан 

серпінді болмысын таныту-

мен бірге, ел, халық басын-

дағы  қасіреті мол  қанды за-

манды күңірене мәлімдейді. 

Домбыраның астыңғы ішегі 

алпауыттардың апырақтаған 

өктем күшін білдірсе, үстіңгі 

ішегі тереңнен толғаған ха-

лық мұңындай естіледі. 

«Ақсақ  құлан» күйіне бай-

ланысты келесі бір аңыз ел 

аузында былай айтылады. 

Қ

ылышынан 



қ

ан тамған 

Шыңғыс хан шолғыншы  ұстай-

ды екен дейді. Дүниенің 

төрт тарабындағы жаңалықты 

сол шолғыншылар хан орда-

сына жеткізіп тұрады екен. 

шағын ғана тауып алады. Шы-

нашақты жерлеп, хан баласы-

на лайық күмбез тұрғызады, 

Содан,  қырық жігіт  қайғы-

рып елге оралады. Болған 

істі айтуға еш 

қ

айсысының 



жүрегі дауаламайды. Шыңғыс 

хан болса жігіттердің келге-

нін естіп: «Менің балам аң-

нан оралғанда маған соғып 

өтуші еді ғой. Япыр-ай, ба-

лам жазым болған-ау!»—деп 

уайым шегеді. Жазғырар 

е ш к м д і білмей алас 

ұ

рып: 


«Кімде-кім баламның жаман 

хабарын жеткізсе көмейіне 

балқыған  қорғасын 

қ ұ


йыла-

ды!»—деп жар шашады. Бі-

рақ, жарлық ханға бала бола 

ма, сол  қалпы жүрегі бір 

жамандықты сезіп,  қайғырып 

жатып алады. 

Сонда Шыңғыс ханның мысы 

Құ

рып: «Қап, мынау ауырлық-



ты өзіме аударып кетті-ау!.. 

Жарайды өз жарлығымды 

өзім аттамай-ақ  қояйын. Бі-

рақ жаман хабардың аузым-

нан шығуына себепші болға-

ның үшін жазаланасың! Сені 

Айдаһарлы тауының алқымын-

дағы айдаһар үңгірінің аузы-

на алып барып тастайды!»— 

деп, нөкерлеріне әмір береді. 

Сол жерде хан бұйрығын 

қ

аза 



қ

ылмайтын нөкерлер 

Кетбұғаны дедектетіп алып 

жүріп, айдаһар үңгірінің ау-

зына топ еткізіп тастап ке-

теді. 


Айтқанша болмайды, адам 

исін сезген айдаһар шираты-

ла серпіліп үңгірден шығады 

да, лебімен тартып Кетбұға-

ны жұтуға оңтайланады. 

Сонда, басқа шарасы  қалма-

ған Кетбұға жүрелеп отыра 

қ

алып, домбырасын көкелете 



сұңқылдатып, бір күйді тарта 

жөнеліпті дейді. Бұл күйі 

«Айдаһарды арбау» деп ата-

лады. Кейбір  к ү й ш л е р дом-

быраға «көке-көке» деген 

сөздің ырғағын келтіре тар-

татын болғандықтан бұл күй-

ді «Көке-көке» деп те атай-

ды. 

Күй сарыны естілуі мұң 



екен, айдаһар сұлық түсіп, 

иегін жартасқа сүйеп, 

қ

и-

мылсыз  қалады. Бір мезгілде 



күй бітеді. Сонда айдаһар 

манаурай 

қ

имылдап, ініне 



қ

айта кіреді де, кешікпей ат 

басындай алтын алып шыға-

ды. Алып шыққан алтынын 

«үф!» деп үріп, Кетбұғаның 

алдына түсіреді. 

Осылайша, ханның  қаһары-

нан, айдаһардың айбарынан 

аман  қалған Кетбұға домбы-

рашы мұратына жеткен екен. 

«Ақсақ  құлан» күйіне  қа-

тысты үшінші аңыз 

Қ

азақ-


станның шығыс өңірінде ай-

тылады. Күйдің сарын-сазы 

да бөлек. 

Бұл аңызда да баласы 

Жошының  ө л м і н естіп Шың-

ғыс ханның ширығуы баян-

далады. Ашу үстінде «Қайт-

сеңдер де баламды өлтірген 

ақсақ  құланды  қолға түсірің-

дер! деп әмір етеді. 

Содан 

қ ұ


ланды 

қ

амалап 



ұ

стау үшін Тарбағатай тауы-

нан бастап, Іле өзеніне дейін 

ор  қазылады.  Қалың әскер 

ақсақ 

құ

ланды 



қ

аумалап, 

орға тықсырып келгенде,  қа-

зулы  о р д а н  қарғып өтіп, 

Бетбақтың даласына шыған-

дай шығып кеткен екен дей-

ді. 

Д Е Р Е К . Тілегенов Тай-аңыз-



ды айтушы, Жезқазған облы-

сы,  Ж е з д і ауданынан; Ә6і-

қ

аев Ахметхан аңызды айтып, 



к ү й д і таратушы, Торғай об-

лысы, Жанкелдин ауданы, 

«Шилі» совхозынан; Орымбе-

ков Бегімсал аңызды айтып, 

күйді тартушы,  Ж е з қ а з ғ а н 

облысы, Босаға темір  ж о л 

станциясынан; Өскембаев Мұ-

рат аңызды айтып, күйді тар-

тушы, Маңғыстау облысы, 

Ералиев ауданынан. 

«Ақсақ 

құ

лан» күиі Е. Г. 



Брусиловскийдің «Сарыарқа» 

атты симфониясына негіз 

болған; «Ақсақ  құлан» күйі-

нің Батыс 

Қ

азақстанда тар-



тылатын үш нұсқасынан бөлек 

үлгісін Семей облысынан 

Саятөлкеев Бағаналының тар-

туында Т. Бекхожина  ж а з ы п 

алған; белгілі күйші Бейжі-

гіттің де «Ақсақ  құлан» атты 

күйінің болғаны туралы де-

ректі Хаймолдин  О м а р ай-

тады. 

қ

орасы» деп атайды.  Б ұ л — 



Жошының  құланға шабарда 

дабыл  қаққан жері. Дәл осы 

маңда «Топырақ суырған» 

деп аталатын ойпаң бар. 

Жошының  құлан таптап кет-

кен денесін осы жердегі то-

пырақ арасынан тапқан соң 

солай аталып еді дейді.  А л , 

Тарбағатайдан Іле өзеніне де-

йін  қазылған  құлан өтпес 

ордың сорабы әлі бар. Оны 

кезінде Уәлиханов Шоқан да 

тамсана жазған. Сондай-ақ

г 

Шу бойындағы «Бесқұлан», 



«Қабанқұла», «Әңкей», «Бөкен 

сан нұрасы» деген жер атта-

рын естігенде, апыр-ай, ата-

бабамыз өз тарихын дала 

төсіне тарланның тұяғымен 

жазғандай-ау деп  қайран  қа-

ласың. Ол аз десеңіз,  Ұлы-

таудан басын алып, солтүс-

тікке  қарай  ұмсына созылған 

Құ

ланөтпес, Терісаққан өзен-



дерін көргенде, аңыздың ақи-

қ

аттан туғанын мойындамасқа 



шараңыз  қалмайды. 

Бұл да ештеңе емес-ау, 

Ұ

лытау төңірегінің хат таны-



майтын  қарттары айтатын әң-

гіме сорабының ту-у сонау 

XIII ғасырда өмір сүрген араб 

жиһанкезі Ибн-аль-Асир жа-

зып  қалдырған деректермен 

үндес шығатыны, немесе XV 

ғасыр мұрасы «Түркі» шежі-

ресі-де» 

қ

айталануы адам 



айтса нанғысыз  құбылыс си-

яқты. Бірақ ақиқаты солай. 

Міне, осы аңыз-әңгімелердің 

қ

ай-қайсысы да «Ақсақ құлан» 



күйіне арқау болған оқиғаның 

тарихи негізі барын аңғарта-

ды. Айырықша мән беруді қажет 

ететін жағдай «Ақсақ 

құ

лан» күйін шығарушы най-



манның  ұлы жырауы Кетбұға 

екенін көреміз. 

Алыс заманнан жеткендіктен 

болар, «Ақсақ  құланның» аңы-

зының көп варианттылығы 

сияқты, бізге жеткен күйдің 

де әр өңірде тартылатын 

варианттары бар. Бірақ, сол 

варианттардың түбін бірікті-

ретін оқиғаның тектестігі, күй 

сарынының үндестігі күмән-

сіз. 


«Ақсақ  құлан» күйінің са-

рын-сазы ноғайлының эпоста-

ры сияқты тегеурінді. Күй өз 

Күндердің күнінде шолғым-

шылардың бірі әдеттегідей 

көргенін айтып келеді. «Осын-

дай Саруалының арығы деген 

ж е р д е болдым. Ордалы  құ-

ланның мекені екен. Маңай-

ына ешкімді жолатпайды. 

Маңына келгенді теуіп, тап-

тап, шайнап өлтірердей. Әй-

теуір, атымның жүйріктігінен 

әзер қашып  құтылдым» дейді. 

Сонда Шыңғыс ханның  қа-

сында отырған  Ж о ш ы деген 

баласы: «Ой, ақсақал, адам-

ды  құлан теуіп өлтіреді де-

генге сенбеймін» депті де, 

өзінің сенімді деген  қырық 

жігітін  қамдап,  құлан ордасы-

на бармақшы болыпты.  Қы-

рық жігіт: «Бармай-ақ  қойсаң 

қ

айтеді» деген екен, оған хан 



баласы көнбейді. 

Содан,  Ж о ш ы  қостанып  қы-

рық жігітін ертіп аттанып ке-

теді. Шолғыншының айтқа-

нындай Саруалдың арығы 

құ

лан ойнағына айналған 



екен. Аң деген көздің  құрты 

ғой, сол жерде Жошы жеңіл-

дік үшін  қызыл шекпенін 

киіп,  қобылы садағын алып, 

құ

лан ордасына 



қ

арай 


қ

ас-


қ

айып тура жүреді. Ал,  қырық 

серігі болса жүрексініп, жа-

бынды тасаны баспалай ілесіп 

отырады. 

Жошының  қарасын көрген 

құ

лан ордасы шоқтай болып 



иіріледі де, ішінен бір ақсақ 

құ

лан бөлініп шығып  қарсы 



жүреді. Сол бетінде осқыры-

на одағайлап келіп, жерді 

тарпып жібергенде жер бетін 

сасық  қара тұман басып ке-

теді. Осы кезде Жошының 

қ

ырық серігі енді  қайттік деп 



аңырып тұрғанда: «Қырық жі-

гіттен  қаша жүріңдер,  қызыл 

шекпенді баса жүріңдер!» 

деген дәуыс естіледі. Сөйт-

кенше болмайды, аспан астын 

дүсірлеген көп тұяқ кернеп, 

алағай да бұлағай болып ке-

теді. 


Бір мезгілде тұман ашы-

лады.  Қырық жігіт андағай-

лап 

қ

араса 



құ

лан да жоқ, 

хан баласы да жоқ. Тек  қана, 

жердің астын үстіне шығар-

ғандай болып,  қалың  құлан-

ның шұбырынды ізі жатыр. 

Қ

ырық жігіт үш күн бойы сол 



шұбырынды ізді тінте  қарап 

жүріп хан баласының шына-

Ол кездің дәстүрінде қан-

дай  қаав болса да жетісіне 

дейін естірту  қ а ж е т екен. 

Жошының жетісі тақалған са-

йын халық не істерін білмей 

ұ

йлығады. Сол кезде найман-



нан шыққән 

ұ

лы жыршы 



Кетбұға деген домбырашы: 

«Қой, хан баласының өлімін 

естіртпей болмас, домбыраға 

тіл бітіргенім рас болса мен 

барайын! деп, Шыңғыс хан-

ның ордасына келеді. Келсе, 

хан  қайғыға  қамалып, теріс 

қ

арап жатыр. Кетбұға орда-



ның ортасына тізе бүгіп, 

домбырасын тарта бастайды. 

Бұл күй «Құлан ойнақ» деп 

аталады. Ел ішінде «Құлан-

ның жүрісі» деп тартатын 

домбырашылар да бар. Әп, 

дегенде лекілдеп, екпіндей 

естілген тың сарынға Шың-

ғыс хан елең етіп  құлақ тү-

реді. Домбыра одан сайын 

лепіріп,  ұлы дүбірге  ұласқан 

сәтте Шыңғыс ханның көзі 

жайнап, әлде бір үміт күші 

сілкіп тұрғызғандай басын 

көтеріп отырады. Дом-

быра үні оның көз алдына 

баласы Жошының арындап, 

қ ұ


ланды 

қ

ойдай 



қ

айырып 


жүргенін елестетеді. (Осы 

кезде домбыра  құлан үйірінің 

құ

йындай 


ұ

йтқып жөңкілге-

нін, мың сан тұяқтың дүбірін 

білдіргендей серпи 

қ

ағыла-


ды). 

Шыңғыс ханның басын кө-

тертіп алған Кетбұға енді 

домбырасына шым-шымдап 

бөлек сарын, бөтен дыбыс 

қ

осып, екінші күйін бастай-



ды. Бұл күйі «Естірту» деп 

аталады. Әлгінде ғана аңның 

апшысын  қуырған елес әп-

сәтте сейіліп, ханның  құлағы-

на бір хабар еміс-еміс жет-

кендей болады. Бір уақытта 

домбыраға тіл біткендей: 

«Уа, иеміз Шыңғыс хан, ба-

лаң өлді —  Ж о ш ы хан!» деп 

сұңқылдай сарнап  қоя береді. 

Сол кезде Шыңғыс ханның 

дауысы саңқ етіп: «Тоқтат, 

сенің тартар, менің естір күйім 

емес екен, «Балаң өлді — 

Ж о ш ы хан»- деп тұр ғой!»— 

дейді. 


Кетбұға болса сабырмен: 

«Ай, тақсыр, балаңыздың өлі-

мін өзіңіз естірткеніңіз не 

болғаны»  — д е п уәж айтады. 



18 қыркүйек (№ 182). - 4 б ; 19 қыркүйек (№183). - 3 б. 

жүктеу 195.27 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет