АҚпан 2011 февраль ақылдастар алқасы: Зейнеп ахметова, Бөлек аманбаева, Мұзафар



жүктеу 3.57 Kb.
Pdf просмотр
бет1/7
Дата26.03.2017
өлшемі3.57 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7

Әбу Насыр әл Фараби:
Бақыттың мәні - парасаттылықта!
ҰЛАҒАТ
   
ҚАҢТАР
            

               
ЯНВАРЬ
            
  
АҚПАН
        2011      
ФЕВРАЛЬ         
АҚЫЛДАСТАР АЛҚАСЫ:
  
Зейнеп АХМЕТОВА, Бөлек АМАНБАЕВА, Мұзафар 
ӘЛІМБАЕВ, Өмірхан ӘБДІМАНОВ, Шәмша 
БЕРКІМБАЕВА, Қалдыбек БӨЛЕЕВ, Ерғали 
ДАЙРАБАЕВ, Құбығұл ЖАРЫҚБАЕВ, Серғазы ҚАЛИЕВ, 
Жұмағали НАУРЫЗБАЕВ, Жарылқасын НҰСҚАБАЕВ, 
Жәмила НАМАЗБАЕВА, Сақыпжамал ҰЗАҚБАЕВА.
 
 
 
«Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» 
жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің 
Республикалық ғылыми-психологиялық және 
педагогикалық басылымы. Жұрнал екі айда бір рет 
1994 жылдың шілде айынан бастап шығады. 
 
 
Республиканское научно-психологическое и 
педагогическое издание товарищества с 
ограниченной ответственностью «Қазақ тілі мен 
әдебиеті» және  «Ұлағат». Журнал выходит один 
раз  в два месяца с июля 1994 года. 

МАЗМҰНЫ – СОДЕРЖАНИЕ
                                       
                                              
Ғылым ғаламында
Әділет ҚАБЫЛОВ.                      Мұхтар Мағауин прозасындағы ирония.......3
Алтын  ИБРАЕВА,                       Межкультурная коммуникация в  
Аида БЕЙСЕНБАЕВА.               поликультурном образовании......................14
Марат БЕКБОСЫНОВ.             Шернияз Жарылғасұлының 
                                                         шығармашылық өмірі...................................25
                                           Педагог тайымы
Сағатгүл  ТІЛЕУОВА.                Оқушылардың дарындылығы  мен  
                                                         шығармашылық  қабілеттерін анықтау 
                                                         және оны  дамыту жолдары.........................37
Күләш  ЖЕТПІСБАЙҚЫЗЫ.   Дарынды  жеке  тұлғаның   
                                                         шығармашылығын дамытудағы 
                                                         жеделдетіп оқыту  
                                                         бағдарламасының рөлі.................................46
Жаңагүл  ТҮСЖАНОВА.           Тіл дамыту жұмысының тиімділігі.............51
Рыскелді БАЙМАХАНОВА.      12 жылдық білім беру барысында 
                                                         информатика  пәнін оқыту  арқылы
                                                         оқушылардың  іздену әрекеттерін 
                                                         жетілдіру........................................................56 
Жанат ҮМБЕТОВА.                    Дәстүрлі  технологияның 
                                                         ерекшеліктері................................................63
                                         Өмірмен өзектес өнер
Майнұр БАЛТАБЕКҚЫЗЫ.     Сырнай  ойнауға үйретуде  жиі 
                                                          кездесетін кемшіліктер және 
                                                          оларды түзету мәселесі...............................66
                                  Педагогикалық әдістеме: озық тәжірибе
Шолпан САЛАМАТОВА.            Тірек-қимыл жүйесі.....................................74
Мира ДОСЖАНОВА.                   Желілі жануарлар.........................................79
Назигүл НҰРЛАНОВА.                Сын есім шырайларын қайталау................84
                                            Ұлттық  ұлағат
Зәуреш САҒЫНДЫҚОВА.          Бесік  жырларының  тәрбиелік  мәні.........89
                                           Мұғалімге көмек
Алтын ҰСТАҒАЛИЕВА,             Қазақ тілі сабақтарында жаңа 
Ұлбосын МЕЛДЕБЕКОВА.         технологияларды  тиімді пайдалану..........95
Бақытханым ТАТАХАНОВА.    Қазақ  әдебиетін  оқытуда жаңа 
                                                          техналогияларды  қолдану әдістемесі.....103
Раушан   ТУРАБАЕВА.                Шетел музыка әдебиеті пәнінен 
                                                          тест сауалдары............................................113
Динара АЙМАҒАМБЕТОВА.    Жеке тұлғаға бағытталған тиімді 
                                                          оқыту  технологиялары..............................119 
                                          Балабақша бағында
Лиза БЕКБАЕВА.                         Тәуелсіздік  - тұғырың!..............................126                   
                                       В орбите дефектологии
Каниза ДАУЛЕТОВА.                   Нарушение чтения у младших 
                                                          школьников с задержкой психического
                                                          развитие и методы коррекции...................133

3
Ғылым ғаламында
Әділет ҚАБЫЛОВ, 
филология ғылымдарының кандидаты.
МҰХТАР МАҒАУИН 
ПРОЗАСЫНДАҒЫ ИРОНИЯ
Шығарманың  жалпы  мазмұнынан  да,  оның 
жекелеген  компоненттерінен  де,  әсіресе,  тілдік-
стильдік  даралығынан  көрініп  отыратын  өнімді 
стильдік-көркемдік  тәсілдердің  бірі  –  ирония.  ХХ  
ғасыр  әдебиетінде  ирония  көркем  бейнелеудің  негізгі 
тәсілдерінің  бірі  болып  отыр.  Әдетте,  ирония  ой-
пайым  мен  болмыстың  арақатынасын  өзектендіруге 
қабілетті  болып  келеді.  Ирониктің  ашып  көрсететін 
немесе  кекесін  нысанасына  алатын  кез  келген  ұғым-
түсініктері иронияның талқысына түсіп отырады. Өмір 
құбылыстары туралы кез келген ирониялық ой-таным 
концепция  түрінде  иронияның  талдап-түсіндіруіне 
жатады.  «Ирониялық  шығарманы  ирониялық  емес 
шығармадан  ажыратқысы  келетін  адам  үшін,  ең 
алдымен, ондағы концептуальдық ыңғай-амалдың болу-
болмауы  қызықтыруы  керек.  Қолданылатын  амалдың 
формальды  жағына  емес,  мазмұндық-концептуальдық 
жағына  назар  аудару  -  шығармада  иронияның  бар 
екенінің  анық  белгісі  болып  табылады»  деп  жазады 
Е.Третьякова [1].
Ойлаудың  біркелкі  емес  кеңістігіне  еркін  еніп, 
адамдық болмысты күтпеген жағынан, басқа қырынан 
бейнелейтін  иронияның  бірегей,  тосын  әрі  ойнақы 

4
табиғаты ирониялық образдың көркемдік құндылығын 
тудырады.  Иронияшыл  жазушы  -  өзіндік  тосын 
«көргіштік»  қасиетімен,  өмірді  тану  машығымен, 
бейнелеу  мәнерімен  ерекшеленетін  талант.  Иронияға 
концептуальдық  таным,  тіл  шұрайлылығы  мен 
тапқырлық тән болады. Концептуальдық таным көркем 
шығармадағы  негізгі  жетекші  айқындаушы  ойды 
жеткізудегі  ирониялық  колориттің  басымдығы  болса, 
ирониялық көркемдік модусты стильдік тіл шұрайлығы 
іске  асырады.  Ал  өмір  құбылыстары  мен  адам 
характерін ирониялық тұрғыда бейнелеуде суреткердің 
«көргіштік» қасиеті мен сол байқағандарын өткірлікпен 
суреттеп шығатын тапқырлық қажет.
Мұхтар  Мағауиннің  «Тұлымханның  бақыты», 
«Коммунистік  реализм»  әңгімелерінде  ирония 
шығарманың  тұтас  идеялық-көркемдік  болмысының 
өзегін  құраса,  көптеген  шығармаларында  ирониялық 
баяндау әр түрлі аспектіде көрініп отырады. Жазушының 
«Жаңылысу», «Түнгі қонақтар», «Өткінші», «Күтпеген 
кездесу», «Тарпаң», «Архив хикаясы», т.б. әңгімелерінде 
ирония көркемдік пафос түрінде көрінеді. 
«Тұлымханның бақыты» - отбасындағы келеңсіздікті, 
жұбайлар  арасындағы  моральға  жат  қылықты, 
отағасының  түйсіксіздігін  мысқылмен  түйрейтін 
ирониялық әңгіме. Былай қарағанда, Тұлымхан - басқаға 
үлгі ететіндей, жайлы адам, ісіне мығым, өз жұмысын 
білетін  жағымды  кейіпкер:  «Республикалық  сауда 
мекемесінің қатардағы қызметкері Тұлымхан бақытты 
адам  еді.  Өзіне  риза,  өзгеге  риза;  заманға  риза,  осы 
заманда туғызған тағдырға риза». [2,150]. Оның әйелі 
Шәрипа да өзіне лайық, отбасын бағалайтын «қамқор 

5
әйел, абзал ана». Оқырман ілкіде осындай отбасындағы 
идиллиялық ахуалға сеніп қалғандай болады. Алайда, 
Шәрипаның  жасырын  жүрістері  бірте-бірте  әйгілене 
бастайды.  Алғашында  оны  автор  Тұлымхан  мен 
Шәрипаның қызы Нәйланы суреттеу арқылы ишаралап 
өтеді.  «Сенен  аумайды,  -  дейді  Шәрипа.  Көзіне 
қарап  қана  айтатын  болар.  Тостаған  көз.  Басқа  ешбір 
жері  тартпаған.  Керісінше,  Тұлымхан  тәмпіш  танау 
болса,  Нәйла  қоңқақ  мұрын...»  [2,152].  Бірінші  рет 
Тұлымханның  іссапары  мерзімінен  бұрын  бітіп,  үйге 
тосыннан  келгенде  бөтен  күжбандай  қара  бәтіңкені 
көреді. Бұл жолы әккі әйел айласын асырып сытылып 
шығады. Тағы бір жолы серуеннен ерте келгенде үйде 
басқа еркектің сырт киімін шешіп жатқанының үстінен 
түседі.  Бұл  жолы  да  Шәрипа  сылтау  таба  қояды: 
бұлардың  комбинаты  үй  салып  жатыр  екен.  Жақында 
бөліске  түседі.  Бұл  кісі  (бастықтың  орынбасары) 
Шәрипаның арызы бойынша үйлерін көруге келіпті...
Осындай отбасылық тұрмысты ирониямен бейнелеу 
арқылы  нәті  жуас  Тұлымхандай  иісалмас  жандардың 
аңқау тірлігін әжуалайды. Шәрипаны отбасының игілігі 
үшін басқа жанмен көңілдес болып жүруі оның ойына 
да  кіріп  шықпайды.  Өзінің  отбасылық  тірлігін  дұрыс 
жолға  қоя  алмай  жүрген  мұндай  жандардың  ездік, 
босбелбеу болмысын кекесінмен кестелеп, азамат деген 
адамдарымыз  осындай  болса,  қоғамның  болашағы 
қандай  болмақ  деген  сұраққа  оқырманды  жетелейді. 
Тұлымханның  «бақытының»  сыры  да  осында  жатыр: 
нақты ақиқат бар да, әркімнің өз көзімен көріп, көңілімен 
сенетін «өзіндік» шындық бар, әркімнің бақыт туралы 
түсінігі де сол өз түйгенімен өлшенетін болар.

6
«Тарпаң»  әңгімесінде  оқуға  түсе  алмай  келген 
ауылдағы атақты сұлу Бәтіштің ешкімге мойын бұрмай 
жүріп, ақыры екі әйел жіберіп, екі рет сотталып келген 
Жартыбайға тұрмысқа шығуының хикаясы баяндалады. 
Шығарманың  идеялық  өзегінде  өз  қатарластарынан 
ешкімді менсінбеген сұлуға деген ащы мысқыл жатыр. 
Әңгіме «таңдаған тазға жолығады» деген мақалдардың 
көркем тәпсірленуі десек те, оның көркем уәждемелері 
жеткілікті  әрі  автордың  нәзік  те  сезімтал  ирониясы 
шығарманың  өне  бойында  өзінің  ойнақылығымен 
оқырманын ойландырып отырады.
Авторлық  пафос  бұл  шығармаларында  адам 
бойындағы  күнәлар  мен  кемшіліктерді  сөгуге  емес, 
оларға  жанашырлықпен,  кейде  мүсіркей  қарауға 
бағдар  жасайды.  Жасықтық  пен  ездіктің,  өзімшілдік 
пен өркөкіректіктің тұтқынында жаншылып, адамдық, 
тұлғалық қасиетінен айырылып бара жатқан азаматтың 
жағдайына мүсіркей қарайды. Осындай түрлі адамдық 
эмоциялардың  жинақталуы  баяндаудың  ирониялық 
мәнерін түзеді. 
Жақсы  достық  қарым-қатынасты  басқаша  ұғынып, 
сүйеді  деп  сеніп  жүрген  жігіттің  әйелі  бар  екенін, 
оның  босанғанын  естіп,  қапалыққа  ұшырайтын 
Бибі  («Жаңылысу»),  шамасын  білмей  арақ  ішкеннің 
кесірінен жолдан адасып, түнде қонақтан шыққан үйіне 
таңда қайта оралатын Тоқмет («Түнгі қонақтар»), асып 
бара жатқан дарыны болмаса да, жағдайдың желеуімен 
астанада ақын болып аты шығып, ауылына «танымал» 
болып  қабылданатын  жас  ақын  Уақас  Жалбағаев 
(«Өткінші»)  образдарын  сомдауда  автор  иронияның 
нәзік  иірімдерін  пайдаланып,  өмір  құбылыстарын 

7
оқырманға ойнақылықпен ұсынады. 
Жазушы  ирониясында,  көбінесе,  юмор  жеделдесе 
жүреді. Автордың баяндауындағы ойнақы леп, тұрмыс 
көріністерін жіті бақылап, жеңіл әзілмен әдіптеп беруі 
шығарма  астарындағы  кекесін-мысқылмен  астасып 
жатады.    «Күтпеген  кездесу»,  «Әже»,  «Жындыбас», 
«Болезнь  Боткина»,  «Алтын  тіс»,  «Тәртіпті  азамат» 
әңгімелерінде  өмірдегі  кейбір  жайларды  ара-тұра 
ирониямен  баяндай  отырып,  оқырманына  осындай 
мін-мүлтіктерді  риясыз  мысқылмен  жеткізеді.  Бұл 
әңгімелердің  сюжеттері  тұрмыстық  ситуацияларды 
ирониялықпен  пайымдауға  құрылады.  Адамдардың 
қайсыбір идеялары мен қасиеттерінің жағымсыздығын, 
жөнсіздігін  ашып  береді.  Автор  адамдар  қарым-
қатынасындағы  түрлі  келеңсіздікті,  түсініспеушілікті, 
болымсыз  іс  үшін  алтын  уақытты  сарп  ететін 
пендешілікті  күлкі  етеді.  Бұл  шығармалар  өзінің 
сыншылдық қуатымен ерекшеленеді.
Жазушының  кейінгі  жылдары  жазған  «Доңыз 
жылғы  балалық»  цикліндегі  «Пүркоралдың  көк  аты», 
«Ең  әділ  сайлау»,  «Гимн»  әңгімелерінде  кеңестік 
саясаттың  солақайлығын  өткір  сынап,  асыра  сілтеу 
мен даңғаза ұраншылдық, тырнақ астынан кір іздеген 
әсіре сақтық көріністерін ирониямен әшкерелейді. Бұл 
шығармалардағы  оқиғалар  бала  көзімен  беріліп,  өмір 
көріністері  бала  санасы  арқылы  пайымдалады.  Заман 
шындығы  сол  кезеңнің  саясаты  аясында қабылданып, 
ал ақиқат тұрғысынан ирониялық парадокске айналады. 
Мысалы,  «Ең  әділ  сайлау»  әңгімесінде  кеңестік 
сайлаудың  ауылға  әбігер  әкелген  даңғазалығын,  уәкіл 
Карлдің    ұрда-жық  әпербақандығын  шыншылдықпен 

8
суреттейді. Кемпірі өліп, сайлауға келе алмаған Жүніс 
қойшының қайғысын елемейтін уәкілдің безбүйректігі, 
сайлау  науқанын  қалай  да  жүз  процент  қамтамасыз 
ету  жолындағы  жұртты  қорқытып  әңгіртаяқ  ойнатуы 
сенімді көрсетіледі. 
Әңгімедегі ирония парадоксік амалмен де жүзеге асып 
отырады.  Мұнда  екі  түрлі  парадокстік  қайшылықты 
атап көрсетуге болады. Біріншіден, кеңес сайлауының 
әділдігі,  сайлау  еркіндігі  мен  жасырын  дауыс  беру 
тәртібі және соған керісінше жасалатын амал-әрекеттер 
–  әркімге-ақ  таныс  жайттар.  Екіншіден,  капиталистік 
елдердегі сайлау мен кеңестік сайлауды қарама-қарсы 
қою  мен  бұл  пікірдің  де  іс  жүзінде  керісінше  шығып 
жатуы да мысқыл-кекесінмен әйгіленіп отырады.
Жүніс  қойшының  сасып  жүріп,  абайсыздан  сайлау 
бюллетенін  жыртып  алып,  сол  үшін  ұсталып  кетуі, 
тергеу бітер-бітпестен кенеттен қайтыс болуы әңгімедегі 
коллизияны  дамытып,  трагедиялық  халге  апарады. 
Жазушының  ирониялық  назары  кеңестік  саясаттағы 
сөз  бен  істің  қабыспай  жатуын,  саяси  ұстаным  мен 
реалды өмірдің арасындағы терең қайшылықты ашып 
береді.  Кеңес  көсемдері  туралы  мифтің  жалғандығын 
да  «мақтамен  бауыздайтын»  иронияның  көмегімен 
жарыққы шығарады.
«Архив  хикаясы»  әңгімесі  -  жазушының  шағын 
прозадағы  ерекше  табысы.  Әңгімеде  шын  таланттың 
өз  мүмкіндігін  халық  игілігіне  арнаудың  орнына 
өзімшілдікке  салынып,  пайдасыз  бәсекелестіктің 
құлына  айналуы  тәпсірленеді.  Сәмет  ақсақал  мен 
Сембектің  тірліктері  нағыз  ғалымнан  гөрі    халық 
қазынасына  қара  құлып  салып  отырған  қарақшыға 

9
келіңкірейді.  Есіл  дарынды  дұрыс  орнына  жұмсамай, 
өзі де пайдаға жаратпай, өзгеге де қимай, қырық жыл 
бойы  жинаған  қазынасын  ақыры  өзінен  әл  кеткенде 
жыртып,  суға  ағызып,  көзін  құртатын  Сәметтің 
«сырқаты» Сембекке де жұққан. Ғылымға берілгендікті, 
жаңалық  ашуға  талпыныс  пен  көп  білу,  артық  дерек 
жинауға  құштарлықты  түсінуге  болар.  Алайда,  ең 
қорқыныштысы  -  халық  тарихына  қатысты  құнды 
деректерді өзі жарияламаса да, басқаның жариялауына 
жол бермеуі, рухани қазынаны ел архивінен тапқанымен 
өз «архивінде» тұншықтыруы. Ғылымды алға апарады 
деген  талантты  адамдардың  тірлігі  осындай  болса, 
ғылым қалай көгереді деген сауал жатады оқырманның 
көңілінде.  Зая  кеткен  еңбек,  пайда  әкелмеген  талант, 
босқа  өткен  ғұмыр  шығарманың  оқиғасы  арқылы 
ашылып, оқыған жанды ашындырады.
Автордың  баяндау  мәнерінде  Сәмет  ақсақал  мен 
Сембектің образдары реалистік қуатымен ерекшеленеді. 
Бұл персонаждар - қазақ әдебиетінде бұрын болмаған 
бейнелер. Шығарманың концептуальдық негізінде ащы 
мысқыл, адам тіршілігінің мағынасыздығына налыған 
өткір ирония жатыр. Авторлық концепция «Тоқсан мың 
жылқы  айдап,  бір  бүтін  шапан  кимеген  Қарабайдан 
қанша  айырмаң  бар?  Қарабайды  кешіруге  болады.  Өз 
малы.  Ал  сенің  шкафқа  тығып  отырған  дүниелерің 
кімнің малы? Сыртқа, жарық әлемге шығармай, ұстап 
отыруға  қақың  бар  ма?  Қазақ  атаңның  қазынасы.  Ал 
сен - алтын қақпаға қара құлып салған қылмыскерсің. 
Өйткені,  ғылым  -  филателия  емес»  [2,180]  деген 
сөздерде  жатыр.  Автор  ғылым  адамын  Сембектердің 
кебінен сақтандырып отыр.

10
Жазушының  «Коммунистік  реализм»  әңгімесінің 
ирониялық  тынысы  заман  шындығын  жекелеген 
кейіпкерлер тағдырымен сабақтастыра қарастыруымен 
ерекшеленеді.  Жарас  кейіпкердің  коммунистік 
идеяларға  деген  имандай  сенімі  сол  қоғамнан  сүйеу 
таппағаны былай тұрсын, тағдырын тәлкекке салғаны, 
ақыры  жындыханадан  шығып,  бар  өмірін  адыра 
қылғаны  «тағдыр  тәлкегінің»  («ирония  судьбы») 
сипаттарын еске салады.
Бірге  оқитын  төрт  жігіт  -  Бекет,  Сәрсен,  Баубек 
және  Мадияр  -  пікірлес,  өз  ойын  ашық  айтып,  түрлі 
тақырыптарды  өзара  талқылап  отыратын  саналы 
жастар.  Бұлардың  үстіне  бір  курс  жоғары  оқитын 
Жарас келеді. Енді бұлардың көрген күні қараң болуға 
айналады, Жарас өзінің саяси көзқарасын таңып, ақыл 
айтудан  шаршамайды,  баршаға  таныс  коммунистік 
идеологияны  насихаттауға  жанын  сала  кіріседі. 
Онымен де тоқтамай болашақ әдебиеттің идеологиялық 
тірегі  -  «коммунистік  реализмнің»  тұжырымдамасын 
жасауға  кіріседі.  Ол  еңбегі  «соцреализмді  теріске 
шығарған»  болып  табылып,  «май  жеймін  деп  таяқ 
жеп»,  «социалистік  қоғам  мүшелерінің  қауіпсіздігі 
үшін» оқшауландырылады.
Әңгімеде  кеңестік  саясаттың  солақайлығы  мен 
адам санасын улаған сорақылығы ешқандай боямасыз, 
қарапайым  студенттер  арасындағы  күнделікті  өмір 
суреттерімен кестеленеді. Озық ойлы, білімі мен түйсігі 
жоғары төрт студент бар да, оларға қарсы келетін (бәлкім 
тыңшы),  санасы  коммунистік  идеологиямен  уланған 
Жарас  бар.  «Қырық  кісі  -  бір  жақ,  қыңыр  кісі  -  бір 
жақ». Ирониялық колорит кейіпкер сөздерінен көрініп 

11
отырады. Олар көбінесе коммунистік жалаң ұрандарды, 
кеңес  елінің  көсемдерін,  кеңестік  «жетістіктерді» 
жарнамалау,  насихаттау,  түсіндіру  жолымен  кекесінге 
айналып  жатады.  Мұндай  толғамдар  кейде  өзінің 
мәнсіздігімен,  қисынсыздығымен  абсурдқа  ұшыраса 
да,  Жарас  секілді  біржақты  ойлайтын  кейіпкердің 
табандылығы  арқасында  «дәйектеліп»  отырады. 
Мысалы мына диалогке назар аударалық.
« - Капитал әлемі қайыршылықтың шегіне әлі жетіп 
болған жоқ. Көрешегі алда, - деді Жарас.
-  Сонда...  қайтпас  күрескер  Никита  Сергеевич 
«Американы  қуып  жетіп,  басып  озайық!»  деп  ұран 
тастағанда қалай болды? Қай жағынан басып озамыз? 
- дедім мен ескі жынымды ұстай алмай.
- Біз барлық жағынан озық емеспіз бе! - деді Сәрсен. 
- Сутегі бомбасын бұрын сынадық. Космосқа алдымен 
ұштық.  Халықтың  тұрмысы,  өзің  де  айтып  тұрсың, 
бізде тағы жоғары. Сонда неменеден қуып жетіп, басып 
озамыз?» [3,294].
«Коммунистік реализмде» кейіпкер сөздері арқылы 
кеңестік  шындықты  мадақтайтындай  көрінетін,  шын 
мәнінде  керісінше  ұғынылатын,  астарына  кекесін-
мысқыл  бүккен  ирониялық  оралымдар  мол  кездеседі: 
«...Әлде сен шошқаға да қарсымысың? Онда оқуға қалай 
түстің,  емтихан,  зачеттерды  қалай  тапсырып  жүрсің, 
«Бес  түлік  малымыз  бар  -  бірі  шошқа»  деген  өлеңді 
білмей? Совет ақыны шығарған, совет колхозшылары 
айтқан.  Оны  қоя-ақ  қой.  Партия  мен  үкіметіміздің 
басшысы Никита Сергеевич Хрущев жолдас Алматыға 
келгенде  не  деп  еді,  интернационализм  турасында? 
«Шошқаның  майы  мен  жылқының  етін  араластырып, 

12
«Дружба  народов»  деген  колбаса  жасаса...  оны  орыс 
та,  қазақ  та  сүйсініп  жер  еді!»  Сен  не,  партиялық 
нұсқауды  теріске  шығармақпысың?  Да  здравствует 
«Дружба  народов»  колбасасы!»  [3,296];  «Коммунизм! 
Бұрын алыс ертегі, көрінбес сағым болса, енді арбамен 
жетер жерде тұр. Айналасы жиырма жылдан соң - 1980 
жылы босағадан аттаймыз. Не ішем, не кием демейсің. 
Жаппай теңдік. Бәрі ақылды. Бәрі - бір тілде сөйлейтін 
бір ұлыс өкілі. Капитал әлемі қирап, аштан өліп жатқан 
кезде  жер  шарының  алтыдан  бір  бөлігінде  -  Совет 
Одағында осындай пейіш орнамақ...» [3,297].
Шығарманың  ирониялық  қуаты  күшті.  Ирония 
Жарас  секілді  коммунистік  идеяларға  жыға  берілген 
студенттің  ой-пайым,  арман-мүддесіне  қатысты 
қарқын  алып  отырады  да,  кейіпкердің  сол  идеяны 
өзінше  дамытпақ  болып  «асыра  сілтеген»  әрекетінен 
туындайтын мәнсіздіктің құрбаны болуына ұласады.
Жазушының  «Өмір  жыры»,  «Жыланды  жаз» 
хикаяттарында да оқиғаларды баяндау, характерді ашу 
арнасында  өтімділігімен  көрінетін  ирония  иірімдері, 
мысқыл-кекесіндік  рефлексия  ұшырасып  отырады. 
Бұл  шығармаларда  ирония  сюжеттік-композициялық 
деңгейде  немесе  персонаждар  жүйесі  тұрғысынан 
басымдық  алмағанмен,  авторлық  баяндау  мен  тілдік 
фактураның бір саласы ретінде көрінеді.
«Қара  қыз»  хикаятының  мазмұндық-идеялық 
өзегінде  бас  кейіпкер  Бексейіттің  өмірлік  таңдауы 
(Айгүл  мен  Гүлжиһан)  мен  соған  орай  қалыптасқан 
тағдырына  деген  концептуальдық  ирония  жатыр. 
Бексейіт  алғашқы  жары  Айгүлдің  босанып,  балалы 
болғанына  бәлендей  көңіл  аудармауы,    осы  сәби 

13
Сейітжанды  жұмысына  кесел  келтіреді  деп  ұнатпай 
қарауы, Гүлжиһанмен арақатынасының хикаясы секілді 
оқиғалық желілердің баяндалуында, арада көп жылдар 
өткен соң қағаздарының арасынан табылған Айгүлдің 
хаты,  эпилог  орнына  берілген  Тілеужан  ағаның 
хаты  арқылы  көрінетін  Бексейіт  тағдырына  қатысты 
жайларда астарлы кекесін аңғарылады. 
Хикаяттың  басындағы  Бексейіт  пен  Гүлжиһанның 
арасындағы  диалогтегі  Бексейіт  сөздеріндегі:  «Сенің 
әйелің  жиырмада  болса,  менің  күйеуім  одан  үш 
есе  үлкен  -  тура  алпыста  еді  деуді  ұмытпа.  Бұл  да 
артықшылық» [4,46]; «Кісі танығыштығыңда қапы жоқ 
сенің.  Күйеуіңмен  айырылысуыңа  себеп  болған  әлгі 
он  сегіз  жасар  Эрик  деген  бала  да  тамаша  жігіт  еді-
ау...» [4,47] деген репликалардағы ирония Гүлжиһанға 
бағытталғанмен,  сөйлеушінің  өзіне  де  қатысты 
сайқымазақтық  қырымен  де  ерекшеленеді.  Жазушы 
күлкісінің  мұндай  қыры  туралы  көрнекті  ғалым 
Б.Майтанов  былай  деп  жазады:  «Кейіпкерлерінің 
өзіне-өзі  немесе  өзгеге  қатысты  кейде  ызалы,  кейде 
бейтарап  әжуалай  тіл  қатуы  М.Мағауиннің  1970 
жылдарғы  әңгіме,  повесть,  романдарында  кездесетін. 
Бұл көркемдік-эстетикалық бағыт жазушының  кейінгі 
туындыларында  сайқымазақ-пародия  тәрізді  стильдік 
сипатқа жақын бедер тапты» [5].
Мұхтар  Мағауин  прозасындағы  ирония  тұрмыстық 
коллизияларды  жеңіл  юмормен  қамтып,  жанашырлық 
мысқыл,  сыншылдық  мәнермен  талдап  көрсететін 
сипатымен  танылады.  Автор  нені  жазса  да  тәуелсіз 
сана  тұрғысынан  адамшылдық  пен  мейірімділікті, 
әділет пен адалдықты жоғары қояды. Осы қасиеттерді 

14
орнықтыруда  аяққа  тұсау  болған  ірілі-ұсақты 
жәйттердің қай-қайсысы да суреткер назарынан қалыс 
қалмай,  сыншылдық  нысанына  алынса,  бұл  орайда 
ирония да өзіндік өрнегімен көрініп отырады.
 

Каталог: uploads -> magazine -> pdf
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Мектебінде
pdf -> Жүсіп баласағҰНИ
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> «Қазақ тілі мен әдебиеті» және «Ұлағат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің ай сайын шығатын Республикалық
pdf -> Мақсатым – тіл ұстартып, өнер шашпақ

жүктеу 3.57 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет