Алматы экономика және статистика академиясы пәннің ОҚУ-Әдістемелік кешені



жүктеу 5.88 Kb.
Pdf просмотр
бет1/8
Дата22.04.2017
өлшемі5.88 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8


 
АЛМАТЫ ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ СТАТИСТИКА АКАДЕМИЯСЫ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ 
 
 
 
 
«Мәліметтерді талдау және экономиканы болжау» пәні бойынша 
 
 
 
 
«5В050600-Экономика»мамандығы 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Алматы, 2013ж. 


 
 
Пәннің 
оқу-әдістемелік 
кешенін 
дайындаған 
«Информатика» 
кафедрасының аға оқытушысы Тұрсынбайқызы Айгерім. 
 
«Информатика» кафедрасының отырысындаталқыланып ұсынылған  
№ 1  хаттама  ___ тамыз  2013  ж. 
 
Кафедра меңгерушісі,  
 п.ғ.к., профессор                                               Мадьярова Г.А.   
 
 
 
 
 
 
 
Академияның оқу-әдістемелік кеңесі отырысында мақұлданған  
№ 1  хаттама ___ тамыз  2013  ж. 
 
Кеңестің тӛрағасы,  
п.ғ.к., профессор                                                Машанова Р.К.   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


 
Мазмҧны 
Бет 
1  Пәннің оқу жұмыс бағдарламасы 
 

2  Дәрістер кешені 
11 
 
3.  Тәжірибелік сабақтар 
 
79 
4.  Студенттің оқытушының басшылығымен ӛздік жұмысты  
орындауы бойынша тапсырмалар 
 
98 
5.       
Студенттің ӛздік жұмыстары 
 
100 
6.  Кесте-негізгі және қосымша әдебиеттердің тізімі 
102 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


 
Алматы экономика және статистика академиясы
 
 
«Информатика» кафедрасы 
 
 
 
 
 
 
 
 
ПӘННІҢ ОҚУ-ЖҦМЫС БАҒДАРЛАМАСЫ 
 
 
 
«Мәліметтерді талдау және экономиканы болжау» пәні бойынша 
 
«5В050600-Экономика»мамандығы ҥшін 
 
 
Барлық кредит саны 

Курс 

Семестр 

Емтихан (семестр) 

Барлық сағаттар, 
Соның ішінде: 
90 
Дәрістер (сағат) 
15 
Тәжірибе    (семинар)  сабақтары 
(сағат) 
15 
Зертханалық сабақтар (сағат) 

СОӚЖ (сағат) 
30 
СӚЖ (сағат) 
30 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Алматы 2013 
 
 


 
ПӘННІҢ АТЫ: Мәліметтерді талдау және экономиканы болжау 
КРЕДИТ САНЫ: 2 
САБАҚ  ЖҤРГІЗУШІ  ОҚЫТУШЫ:  Тұрсынбайқызы  А.Т.,  информатика 
кафедрасының аға оқытушысы, жаратылыстану магистрі. 
КАФЕДРАДА БОЛУ МЕРЗІМІ: 08.00-17.00  505-аудитория 
Байланыс ақпараты:  «Информатика» кафедрасы, тел.309-58-15, 110 
Электронды почтаның адресі:t.a.t@mail.ru 
 
Пәннің  мақсаты:экономикалық  мамандықтарда  оқитын  студенттерді  
экономикалық  және  басқару  мәселелерін  компьютердің  кӛмегімен    шешуге 
әртүрлі  әдістерді  пайдалануға,  компьютер  жүйелерін  жақсы  игеруге, 
информациялық  технологияларды  болашақта  ӛз  кәсіпкерлік  істерінде 
қолдануға үйрету болып табылады. 
 
Пәннің есептері: бұл курсты оқу нәтижесінде студенттер: 
-  экономикалық  және  басқарудағы  есептерді  шешуге,  информациялық 
жүйелерде жұмыс істеу негіздеріне оқып үйрету; 
-    жаңа  информациялық  технологиялардың  мүмкіндіктерін  және  
болашақтағы олардың ӛркендеуін кӛрсету; 
-   ЭЕМ-нің,  информациялық  жүйелердің,  компьютерлік  жүйелердің 
және  олардың  программалық  қамтамаларының  даму  қалпы  мен  келешегін 
зерделеу; 
 
Пәнді оқып-ҥйрену нәтижесінде студентттердің: 
Тҥсінігі  болуы  қажет:  ақпараттық  жүйелерді  талдау  әдістері
техникалық, 
ӛндірістік, 
экономикалық, 
экологиялық 
жүйелердің 
проблемалары 
туралы; 
ақпараттық 
жүйелердің 
қызметін 
талдау, 
ерекшеліктерін  зерттеу  және  олардың  жағдайын  бағалау,  дамуын  болжау 
туралы; 
 
Тәжірибелік  дағдылары:  ақпарат  теориясы  негіздерін,  қағидаларын 
және  әдістерін,  ақпараттық  жүйелердің  математикалық  моделдеу  әдістерін, 
программаны сынау және қалыптастыру, сапалы программалық құжаттарды 
құра білуді меңгеру. 
 
           Істей  білуі  қажет:  компьютерді  экономикалық  және  басқару 
мәселелерін шешуге жан-жақты қолдану, ұтымды жақтарын іздестіру; 
-   экономикалық  ақпаратты  талдау  әдістерін,  құрылымдауын,  ӛңдеуін 
кӛрсете білу; 
-   арнайы  экономикалық  және  басқару  есептерді  шешуге  қолданбалы 
программалық қамтамаларды қолданып үйрену; 
-   компьютерлік  жүйелердің  және  информациялық  технологиялардың 
жиі кездесетін ӛзгерістерін қадағалау. 
 


 
 
Оқу жоспары бойынша сағаттар кӛлемі: 
 
 
   
С
еместр
 
   
К
ред
ит
тер 
са
ны
 
  
Ж
алпы к
ӛлем
і  
Академиялық сағаттар  саны 
Нәтижелік 
бақылау түрі 
 
Күндізгі бӛлім 
СӚЖ 
   
К
урс
 
  
Л
ек
ци
ялар
 
  
Тәж
ірибе
лі
к   
 
      
са
бақ
та
р 
 К
урс. ж
ұмыс
 
   
Ба
рл
ығ
ы
 
Ба
рлы
ғы
 
О
ның іш
інде 
СОӚЖ
 
 



90 
15 
15 

30 
60 
30 
Емтихан 
 
Ескерту: Бір кредит аптасына бір академиялық сағатқа тең (1 кредит = 
1  акад.сағ.);  СӚЖ  –  студенттің  ӛзіндік  жұмысы;  СОӚЖ  –  студенттің 
оқытушымен ӛтетін ӛзіндік жұмысы. 
 
Пән пререквизиттері 
Информатика, экономикалық теория негіздері 
 
Пән постреквизиттері 
Экономика және ӛндірісті ұйымдастыру 
 
1.6  «Мәліметтерді  талдау  және  экономиканы  болжау»  пәнінің 
кҥнтізбелік-тақырыптық жоспары 
 
№ 
с/с 
Сабақ тақырыбы 
Сағаттар саны 
Кҥндізгі бӛлім 
 
 
Дә
рі
стер
 
Тәж
ірибе
лі
к 
са
ба
қ 
СОӚЖ
 
СӚЖ
 







Мәліметтерді  талдау.  Экономикадағы    ақпараттар 
орны  және  маңыздылдығы.  Мәліметтер  және 
оларды ӛңдеу. 
 





Жиілік үлестірімі. Мәліметтерді бейнелеу 
Жиілік үлестірімі
 




Екі  ӛлшемді  мәліметтер.  Кестелік  талдау.  Орта 
шамалар.
 




Вариация. Вариация ауытқуы- ең үлкен және кіші 
мәндерінің айырымы.   





Экономиканы болжау. Динамикалық қатарлар 
түрлері. Динамикалық қатар деңгейлерінің ӛзгеру 
кӛрсеткіштері.
 




Динамикалық қатардың деңгейлерін ӛңдеу 
әдістері. Жылжымалы орта әдісі.
 



 
 


 







Кластерлік  талдаудың  негізгі  түсініктемелері. 
Хемминг  арақашықтығы.  Иерархиялық  кластер-
процедуралар
 





Кластерлік 
және 
дискриминанттық 
талдау. 
Шығындардың 
құрылымы 
бойынша 
классификациялық 
жақындастығын 
талдау. 
Елдерді халқының деңгейі бойынша жіктеу
 




Тұрмыстың 
тоңазытқыштардың 
мотор-
компрессорларын сапа деңгейі бойынша жіктеу
 



10 
MS Excel функциялары мен формулалары 




11 
MS excel-де экономикалық есептеулер жүргізу.  
Финанстық функциялармен жұмыс 



12 
Параметрді келтіру. Параметрді келтіру құралын 
пайдалану мысалдары
 



13 
 Қою кестесі (таблица подстановки). Бір 
айнымалысы бар қою кестесін қолдану 
 




14 
Шешімді  іздеу  (поиск  решения)  баптамасының 
кӛмегімен тиімділеу есептерін шығару
 



15 
Транспорттық есеп. Транспорттық есептің 
математикалық моделі
 



 
Барлығы 
15 
15 
30 
30 
 
2. ПӘНДІ ОҚЫП ҤЙРЕНУГЕ АРНАЛҒАН ӘДІСТЕМЕЛІК НҦСҚАУЛАР 
«Мәліметтерді талдау және экономиканы болжау» пәнінің оқу-әдістемелік 
кешені  осы  пән  бойынша  оқу  процесін  ұйымдастыру  үшін  ӛнделіп, 
бекітілген.  Бұл  кешен  «5В050600-Экономика»мамандығы  студенттеріне 
арналады және оларды пәннің мазмұны мен оқу тәртібімен таныстырады. 
Пән  лекциядан  және  тәжірибелік  сабақтардан  тұрады.  Дәрісті  ӛту 
барысында негізгі теориялық білім қарастырылып, тәжірибелік жұмыс жасау 
кезінде ӛтілген дәріс бойынша студент әртүрлі командалармен, терезелермен 
және  құралдармен  танысады.  Алынған  нәтижені  әрбір  студент  есеп  беру 
құжаты түрінде дайындап оқытушығы тапсырады.  
Студент  ӛз  жұмысының  орындалу  жолдарын  кӛрсетіп,  оқытушының 
сұрақтарына жауап беру арқылы жұмысты қорғайды.   
 
Лекциялардың, тәжірибелік сабақтардың мазмҧны 
 
№  
темы 
Лекция жоспары 
Тәжірибелік сабақ жоспары 




Мәліметтерді 
талдау. 
Экономикадағы  
ақпараттар 
орны 
және 
маңыздылдығы. 
Мәліметтер және оларды ӛңдеу. 
 
Мәліметтер және оларды ӛңдеу. 

Жиілік үлестірімі. Мәліметтерді бейнелеу
 
Жиілік үлестірімі. 

Екі  ӛлшемді  мәліметтер.  Кестелік  талдау. 
Орта шамалар.
 
Кестелік талдау. 

Вариация. Вариация ауытқуы- ең үлкен және 
кіші мәндерінің айырымы.   
Вариация  ауытқуы-  ең  үлкен  және 
кіші мәндерінің айырымы. 


 




Экономиканы болжау. Динамикалық қатарлар 
түрлері. Динамикалық қатар деңгейлерінің 
ӛзгеру кӛрсеткіштері.
 
Динамикалық қатарлар түрлері. 

Динамикалық қатардың деңгейлерін ӛңдеу 
әдістері. Жылжымалы орта әдісі.
 
Жылжымалы орта әдісі. 

Кластерлік  талдаудың  негізгі  түсініктемелері. 
Хемминг 
арақашықтығы. 
Иерархиялық 
кластер-процедуралар
 
Хемминг арақашықтығы. 

Кластерлік  және  дискриминанттық  талдау. 
Шығындардың 
құрылымы 
бойынша 
классификациялық  жақындастығын  талдау. 
Елдерді халқының деңгейі бойынша жіктеу
 
Шығындардың  құрылымы  бойынша 
классификациялық  жақындастығын 
талдау. 

Тұрмыстың 
тоңазытқыштардың 
мотор-
компрессорларын  сапа  деңгейі  бойынша 
жіктеу
 
Функциялар.Логикалық  функциялар. 
Диаграммалар (Графиктер) 
10 
MS Excel функциялары мен формулалары 
MS 
excel-де 
экономикалық 
есептеулер 
жүргізу. 
Финанстық 
функциялармен жұмыс 
11 
MS 
excel-де 
экономикалық 
есептеулер 
жүргізу. Финанстық функциялармен жұмыс 
Параметрді келтіру 
12 
Параметрді келтіру. Параметрді келтіру 
құралын пайдалану мысалдары
 
Бір  айнымалысы  бар  қою  кестесін 
қолдану.Екі  айнымалысы  бар  қою 
кестесін қолдану 
13 
 Қою кестесі (таблица подстановки). Бір 
айнымалысы бар қою кестесін қолдану 
 
Тағайындаулар туралы есептер 
14 
Шешімді 
іздеу 
(поиск 
решения) 
баптамасының  кӛмегімен  тиімділеу  есептерін 
шығару
 
Транспорттық есептің математикалық 
моделі 
15 
Транспорттық есеп. Транспорттық есептің 
математикалық моделі
 
Қорытпалардың  құрамын анықтау 
 
Студенттердің оқытушы жетекшілігімен жасайтын ӛзіндік 
жҧмыстарының (СОӚЖ) тақырыбы 
 
 
№ 
СОӚЖ тақырыптардың аттары және 
тапсырмаларының мазмҧны 
Жҥргізу  тҥрі 
Сағат саны 





Мәліметтерді  талдау.  Экономикадағы    ақпараттар 
орны  және  маңыздылдығы.  Мәліметтер  және 
оларды ӛңдеу. 
 
сұхбаттасу, 
реферат 


Жиілік үлестірімі. Мәліметтерді бейнелеу
 
сұхбаттасу 
реферат 


Екі  ӛлшемді  мәліметтер.  Кестелік  талдау.  Орта 
шамалар.
 
сұхбаттасу 


Вариация. Вариация ауытқуы- ең үлкен және кіші 
мәндерінің айырымы.   
баяндама 
жасау 


Экономиканы болжау. Динамикалық қатарлар 
түрлері. Динамикалық қатар деңгейлерінің ӛзгеру 
кӛрсеткіштері.
 
сұхбаттасу 
реферат 

 
 


 





Динамикалық қатардың деңгейлерін ӛңдеу 
әдістері. Жылжымалы орта әдісі.
 
сұхбаттасу 
реферат 
слайд 


Кластерлік  талдаудың  негізгі  түсініктемелері. 
Хемминг  арақашықтығы.  Иерархиялық  кластер-
процедуралар
 
сұхбаттасу 
реферат 
слайд 


Кластерлік 
және 
дискриминанттық 
талдау. 
Шығындардың 
құрылымы 
бойынша 
классификациялық 
жақындастығын 
талдау. 
Елдерді халқының деңгейі бойынша жіктеу
 
сұхбаттасу 
реферат 
слайд 


Тұрмыстың 
тоңазытқыштардың 
мотор-
компрессорларын сапа деңгейі бойынша жіктеу
 
сұхбаттасу 
реферат 
слайд 

10 
MS Excel функциялары мен формулалары 
сұхбаттасу 
реферат 
слайд 

11 
MS  excel-де  экономикалық  есептеулер  жүргізу. 
Финанстық функциялармен жұмыс 
сұхбаттасу 
реферат 
слайд 

12 
Параметрді келтіру. Параметрді келтіру құралын 
пайдалану мысалдары
 
Реферат 
слайд 

13 
 Қою кестесі (таблица подстановки). Бір 
айнымалысы бар қою кестесін қолдану 
 
реферат 
слайд 

14 
Шешімді  іздеу  (поиск  решения)  баптамасының 
кӛмегімен тиімділеу есептерін шығару
 
сұхбаттасу 
реферат 
слайд 

15 
Транспорттық есеп. Транспорттық есептің 
математикалық моделі
 
реферат 
слайд 

 
             Барлығы 
 
30 
 
 
6 Студенттің ӛзіндік жҧмысының сабақ жоспары 
 
№  
п/п  
СӚЖ тапсырмалары 
Бақылау 
түрлері 
Тапсыру 
мерзімі 
      Кҥндізгі 
1.
 
  Кітапхана 
қорымен 
танысу, 
қажетті 
әдебиеттермен қамтамасыз ету 
Ауызша талқылау 
1апта 
2.
 
 
№1 СӚЖ тапсырмалары. 
Жұмысты тексеру 
2 – 4 апта 
3.
 
  №2 СӚЖ тапсырмалары 
Реферат 
5 - 7 апта 
4.
 
  №3 СӚЖ тапсырмалары 
Электрондық құжат 
8 - 10 апта 
5.
 
  №4 СӚЖ тапсырмалары 
Электрондық құжат 
11 -13 апта 
6.
 
  №5 СӚЖ тапсырмалары 
Жұмысты тексеру 
14-15 апта 
 
1-ден 15-ке дейінгі тақырыптардың бәрі 
Тақырыпқа сәйкес 
1- 3 аптада 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

10 
 
7 Оқытуға арналған әдебиеттер  
7.1 Негізгі әдебиеттер
1.  Эконометрика  /  Под  ред.  Елисеевой  И.И.  –  М.:  Финансы  и 
статистика, 2005. 
2.  Многомерный  статистический  анализ  в  экономике  /  Под  ред. 
Тамашевича В.Н.- М.: ЮНИТИ, 2009. 
3.Дубров  А.М.,  Мхитарян  В.С.,  Трошин  Л.И.    Многомерные 
статистические методы. – М.: Финансы и статистика, 2003. 
4.  Алексахин  С.В.  и  др.  Прикладной  статистический  анализ.  –  М.: 
ПРИОР, 2005. 
5.  Дуброва  Т.А.    Статистические  методы  прогнозирования.  –  М.. 
ЮНИТИ, 2003. 
6.Мухамедиев 
Б.М. 
 
Эконометрика 
и 
эконометрическое 
прогнозирование. – Алматы..Қазақ университеті, 2007, 250 б. 
 
7.2 Қосымша әдебиеттер  
7.    Сигел  Э.    Практическая  бизнес-статистика.-  Москва  -  Санкт-
Петербург – Киев: Вильямс, 2002. 
8.  Васильев В.И. и др.  Статистический анализ объектов произвольной 
природы. Введение в статистику качества. – М.: ИКАР, 2004. 
9.  Экономико-статистический анализ./ Под ред. Ильенковой С.Д.. – М.: 
ЮНИТИ, 2002. 
10.    Парсаданов  Г.А.    Прогнозирование  и  планирование  социально-
экономической системы страны. – М.. ЮНИТИ, 2004. 
11.  Лугачев М.И., Ляпунцов Ю.П.  Методы социально-экономического 
прогнозирования. – М.. ТЕИС, 2007. 
12.    Басовский  Л.Е.    Прогнозирование  и  планирование  в  условиях 
рынка. – М.. ИНФРА, 2009. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

11 
 
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ 
 
 
АЛМАТЫ ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ СТАТИСТИКА АКАДЕМИЯСЫ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ДӘРІСТЕР КОНСПЕКТІСІ 
 
 
 
 
«Мәліметтерді талдау және экономиканы болжау» пәні бойынша 
 
5В050600 - «Экономика» мамандығына арналған 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Алматы, 2013 
 
 
 
 
 

12 
 
№1 дәріс. Мәліметтерді талдау. Экономикадағы  ақпараттар орны 
және маңыздылдығы. Мәліметтер және оларды ӛңдеу.  
1. Экономикадағы ақпараттар орны және маңыздылдығы 
Экономикада шешім қабылдау үшін ақпараттарға жүгінеді. Ақпараттар 
қажеттілігі мысалы: 
-  маркетолог  үшін-  тауарды  сипаттамасы  арқылы  бағалау  үшін, нарық 
сегментінің  мәліметтері  арқылы  талдау  жасалады,  сұраныс  анықталады, 
ӛндірістің жұмысы жоспарланады;  
менеджер  үшін  –  ӛндірісті  басқару  және  оны  ұйымдастыру  үшін 
экономикалық процесстердің мәліметтеріне талдау жасау арқылы ғана оның 
тәсілдерін қабылдайды тағы сол сияқты. 
Сондықтан  экономикалық  мәліметтерді  жинақтап  ӛңдеу  арқылы  ғана 
экономикалық жүйенің жұмысын басқарып тиімді ұйымдастыруға болады.  
Экономикалық  ақпарат  сандық  мәліметтер  арқылы  беріледі.  Осы 
мәліметтерді ӛңдеу арқылы ғана экономикаға сипаттама беруге болады.   
Қазір ақпараттарды жинақтаудың әр түрлі статистикалық әдістері бар. 
Жинақталған  ақпараттар  математикалық  әдістер  арқылы  ӛңделіп  талдауға 
және  шешім  қабылдауға  ыңғайлы  етіп  ұсынылады.  Осы  пәннің  негізгі 
мақсаты жинақталған мәліметтерді математикалық әдістермен компьютерлер 
технологиясы арқылы ӛңдеп талдауға және шешім қабылдауға ұсыну. 
 Осыған  байланысты  статистика    екі  түрлі  жағдайда  қолданылады.  
Бірінші  сипаттаушы  статистика  мәліметтерді  әр  түрлі  формада  жинақтап, 
қорытындылап  және  белгілі  бір  сипаттамаға  келтіреді.  Қорытындылау 
статистикасы 
мәліметтер 
жиынының 
осы 
сипаттамасы 
бойынша   
экономикалық  заңдылықты  айқындайды  және  қорытынды  тұжырым 
жасайды.   
Сондықтан,  бизнестің  жақсы  дамуы  үшін  экономикалық  мәліметтерді 
жинақтай білу және оларды ӛңдеп қорытынды шешім қабылдау ӛте маңызды. 
Осыған  байланысты,  ақпараттарды  дұрыс  жинақтау,  оның  қандай  формада 
жинақтау керек екенін алдын ала анықтау ӛте маңызды.    
Мәліметтер  екі  түрге  бӛлінеді-  алғашқы  немесе  ӛңделмеген  және 
ӛңделген.  Алғашқы  ӛңделмеген  мәліметтер  сол  объектіге  қатысты  табиғи 
түрдегі  мәліметтер.  Ӛңделген  мәліметтер  алғашқы  мәліметтер  арқылы 
есептеліп, ӛңделіп қажетті формада берілген ақпараттар.   
Ақпараттарды  жинақтаудың  негізгі  кӛздері  Статистикалық    агенттік, 
мекемелер, эксперимент, анкета, байқау тағы с.с.  
Маман  үшін  ақпараттарды  ӛңдеу  әдістерін  игеру  ӛте  маңызды.  
Алғашқы  ӛңделмеген  мәліметтер  «шикі»  ақпарат,  олардың  мәндері  арқылы 
экономикалық  тұжырым  жасау  қиын,  үрдістің  сипатын  кӛрсетпейді. 
Сондықтан шешім қабылдауда алғашқы ақпараттарды ӛңдеу және мағыналы 
формаға  келтіру  керек.  Ӛңделген  мәліметтерді    сипатты  түрге  келтіру 
экономикалық мағына береді. Ӛңдеу процесін мына схемамен жазуға болады  

13 
 
 
Мәліметтерді талдау үрдісі 
Есептің  қойылымы  әр  түрлі  аналитикалық  талдау  арқылы  мақсатын 
анықтайды.  Мысалы,  табыстылығын  талдау,  оның  кӛрсеткіштері-  табыс, 
шығын, ӛндіріс кӛлемі және сату кӛлемі тағы с.с. Осы кӛрсеткіштер бойынша 
мәліметтер жинақтау керек.   
 
Бас жиын  және таңдау 
Экономикада мәліметтердістатистикалық агенттіліктен және мекеменің 
жылдық қаржылық есебінен және ақпараттық  бюллетендерден алынады.      
Барлық мәліметтер жиыны бас жиын болады.   
Таңдау  –  бас  жиыннан  ӛңдеуге  қажеттісін  алу.  Мысалы,  халықтың 
тұрмыс  жағдайын  тексеру  үшін  бүкіл  халықтың  мәліметтерін  талдау  үлкен 
жұмыс,  кейде  мүмкін  болмайды.  Сондықтан,  әлеуметтік  жағдайына  қарай 
топтастырып  таңдап  алынады.  Мұнда  бас  жиын  Қазахстанда  тұратын  жан 
ұялар  болса, олар бірнеше  миллион.  Таңдап  алуға  байланысты,  мың жан  ұя 
алу,  ол  да  аз  мәлімет  емес.    Таңдап  алынған  топтың  қорытындысы  бас 
жиынды  сипаттауы  керек.    Экономикалық  зерттеулерге  байланысты  айтар 
болсақ:  еліміздегі  егін  шаруашылығын,  оның  ішінде  бидай  ӛнімін  зерттеу 
қажет  болсын.  Бидай  еліміздің  барлық  аймақтарында  егіледі,  оның  ішінде 
Қостанай  және  Ақмола  обылыстарында  кӛбірек  шоғырланған.  Егер  осы  екі 
аймақты  таңдасақ  толық  таңдау  болады,  ал  бір  ғана  аймақты  алсақ  немесе 
бірнеше  шаруа  қожалықтарын  таңдасақ  дербес  таңдау  болады.  Мұнда  ең 
маңыздысы таңдаған топқа жасалған зерттеудің қорытындысы бас жиынның 
сипатына қайшы келмеу керек.  Таңдап алудың мақсаты аз  уақытта зерттеу 
жүргізіп шешім қабылдау. Таңдау  детерминирлі және ықтимал болады. 
Детерминирлі  таңдау    нақты  топтастыруға  жатады.    Алдын  ала 
бекітілген 
шарттар 
бойынша 
бас 
жиыннан 
нақты 
объектілер 
топтастырылады. 
Мысалы, 
бидай 
шаруашылығымен 
айналысатын 
шаруашылықтардың  жер  кӛлеміне  байланысты  10-15  мың  га  егістігі  бар 
шаруашылықтарды  зерттейміз.  Осындай  шаруашылықтардың  жұмысын 
тиімді  ұйымдастыру  үшін  қанша  техника,  жұмысшы  мамандар,  басқа  да 
қызмет етуші инфраструктуралар қажет екенін анықтау керек. 
 Детерминирлі  таңдау  тез,  аса  кӛп  қаражатты  қажет  етпейді. 
Практикада  ең  кӛп  кездеседі.  Алайда  кемшілігі  де  бар,    қорытындының 
дәлдігінің  тӛмендігінде  және  шектеулігінде.  Сондықтан,  детерминирлі 
таңдауларды маңызды зерттеулерде қолданбаған дұрыс.   
Есептің қойылымы 
Мәліметтерді 
жинақтау 
Өңдеу 
Талдау 
Шешім 
қабылдау 

14 
 
Ықтимал таңдау  – зерттеулер арқылы таңдап алынады. Оның бірнеше 
түрлері  бар:  қарапайым  кездейсоқ,  жүйелі,  стратифицирлі  және  кластерлеу. 
Экономикада соңғы түрі кӛбірек қолданыста.  
Кластерлеу  N  элементтен  тұратын  бас  жиын  бірнеше  белгілері 
бойынша топтастырылады.  Осы тақырыпты кейін ӛтеміз.  
Мәліметтер және оларды өңдеу  
Мәліметтер  түрі.  Экономикалық  кӛрсеткіштердің  мәндері  кездейсоқ 
шамаға  жатады.  Мысалы,  осы  айдағы  табыс  қанша  болатыны  алдан  ала 
белгісіз.   
Кездейсоқ  шамадегеніміз  экономикалық  үрдістің  қорытындысына 
байланысты  мүмкін  мәндердің  біреуін  қабылдауы,  алдын  ала  нақты  емес. 
Оның екі түрі бар:  категориялы және сандық. 
Категориялы  кездейсоқ  шама  сұраққа  нақты  жауап  беруіне  сәйкес, 
мысалы, «иә» немесе «жоқ» сандық емес.   Олар тек қана екі жағдайда емес, 
бірнеше  мұмкін  жағдайдан  болады.  Мысалы,  тест  сұрақтарында  бес 
жауаптың біреуін таңдау, аптаның бір күнін таңдау.  
Сандық кездейсоқ шамалар сандық ӛлшем бірлігінде болады. Оның екі 
түрі бар: дискретті және үздіксіз.     
Дискретті  кездейсоқ  шамалар  бір  бірімен  байланыссызнақты  сандық 
мәндер. Мысалы, ӛткен айда табыс 10 млн болды, ал осы айда 8 млн.   
Үздіксізкездейсоқ  шамалар  белгілі  аралықта  алдын  ала  берілген 
дәлдікпен сандық мәндерге ие болады. Мысалы, динамикалық мәліметтердің 
номерлері үздіксіз болады.   
Экономикалық  үрдістерді  сипаттайтын  кездейсоқ  шамалар  жиынын 
зерттеу  арқылы  тұжырымдар  жасауға  болады.  Ол  үшін  математикалық 
статистика түсініктерін пайдаланамыз. Солардың бірі кездейсоқ шамалардың 
үлестірімділік  заңдары.    Үлестірімділік  заңдары  кездейсоқ  шамалардың 
сандық  мәндерінің  қайталану  ықтималдығына  қатысты  болады.  Дискретті 
шамалар  биномальды  және  пуассонды  үлестірімді  болады.  Ал  үздіксіз 
кездейсоқ  шамалар  кӛрсеткішті  және  қалыпты  үлестірімді  болады.  Excel 
ортасында   Анализ данных  пакетінде кездойсоқ шамаларды ӛңдеуге болады.  
Мәліметтерді  топтау  және  ӛңдеу.  Экономикалық  кӛрсеткіштердің 
сандық мәндерін талдауға ыңғайластырып, белгілі бір сипаттамалық мағына 
келтіріп ӛңдеу керек. Олар кесте немесе бейнелеу түрлерінде болуы мүмкін. 
Мәліметтерді кестелеп түрлендірудің кӛп түрлері бар. 
     Реттелген  массив.  Ол  мәліметтерді  ӛсуі  немесе  кемуі  бойынша 
реттеу.  Мұнда  ең  аз  және  ең  кӛп  мәні  немесе  қай  аралықта  ӛзгеруін  оңай 
кӛруге  болады.  Математикалық  статистикада  оны  вариациялық  қатар  деп 
атайды. Осылай ӛңдеу үшін  Excelде (2003ж) Данные Сортировка менюлары 
пайдаланады.  Мысалы: 
Данные, Сортировкаменюгекіру 
Сортировка диапазона терезесі шығады 
Сортировать по ұяшығына сұрапталатын мәліметтерді түгел енгізіледі 
По возрастанию немесе по убыванию таңдалады 

15 
 
ОК басылады. 
 
 
 
Мысалы,  осы  айда  фирманың  жұмысшылары  істеген  жұмыстарына 
қарай мынадай жалақы алды (мың тенге). 
Реті         Берілуі           Реттелген 
 

23 
 
23 

45 
 
34 

34 
 
34 

56 
 
39 

39 
 
43 

51 
 
45 

34 
 
51 

54 
 
54 

67 
 
56 
10 
43 
 
67 
 
 
 
0
10
20
30
40
50
60
70
80
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Ряд1

16 
 
 
 
Ал  Excel  2007  жылғы  қосымша  мүмкіндіктері  бар.  Сұраптауға  мәтін, 
сандар,  уақыт  бірліктері  жатады.  Сұрыптау  әдетте  бағана  бойынша 
жүргізіледі, жол бойыншада жасауға болады. Бағаналардың аттары бір жолда 
болуы керек.   
Сұрыптау Excel - 2007 жылғы былай жасалады: 
Керекті бағананы белгілеу; 
«Главная», «Редактирование»,  «Сортировка и фильтр» кіру 
Сұрыптауды таңдау (ӛсуі немесе кемуі бойынша)   
 

 
 
Сұрыптау  бір  немесе  бірнеше  бағана  бойынша  жасауға  болады.  Ол 
үшін әр бағананың аты болғаны жӛн.  
 
Кесте түріне келтіру. 
Мысалы.  Апта  сайынғы  фирманың  еңбек  табысын  талдау  керек.  Ол 
үшін  30 жұмысшының жалақысы алынған.   
6500    4580   5670   7460   7650   8760   6960  6540   7490   3760   5430  
6540   6750   4390   7830   6200    5700   6430   7950   2300   6490   5630  7890   
5680   6430   5890  7900   5370   5890   3500 
       Осы  қалпында  талдап  тұжырым  шығару  қиын.  Мәліметтердің 
мағынасы болу үшін жиілігіне қарай топтастырайық. Ол үшін ең үлкен және 
0
10
20
30
40
50
60
70
80
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Ряд1

17 
 
ең  кіші  мәнін  анықтаймыз.  Ең  үлкен  мәні    –  8760  тенге,  ал  ең  кіші  мәні    - 
2300  тенге.  Excelде  функционалдарды  пайдаланған  жӛн,  мысалы  МАКС  и 
МИН функцияларын. 
       Ӛзгеру аралығын интервалдарға немесе топқа бӛлу үшін, ұзындығы   
h=
k
x
х
min
max

 
мұнда x
max
, x
min
 –максималды және минималды мәндері;  k – топ саны. 
Топ  саны  мына  формула  Стерджесса  k=1+3,322lgN  бойынша  анықтаймыз, 
мұнда N- мәліметтер саны.       
k=1+3,322lgN=1+3,322хlg30=1+3,322х1,477=5,9
6

 
 
 h=
k
x
х
min
max

=
1076
6
2300
8760


 
 Интервалдарды ықшамдап алуға болады, мысалы 1000 тең деп аламыз. 
Сонымен  
 
Кесте 1- Топтастыру жиілігі 

Каталог: books
books -> Бағдарламасы бойынша жарық көрді Жайлыбай F. Таңдамалы. Астана: Фолиант, 2014
books -> Орынбасар Дөңқабақ ДӘуір дүЛДҮлдері
books -> Бағдарламасы бойынша шығарылды Редакция алқасы: С. Абдрахманов, Н. Асқарбекова, Р. Асылбекқызы
books -> Бағдарламасы бойынша жарық көрді
books -> Ұлы дала тұЛҒалары қҰдайберген
books -> Редакция ал қ
books -> Ббк 84 Қаз-7 82 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитеті «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
books -> Анықтамалық Е. Тілешов, Д.Қамзабекұлы Алматы, 2014 «Сардар» Баспа үйі

жүктеу 5.88 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет