Алматы экономика және статистика академиясы пәннің ОҚУ-Әдістемелік кешені



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет8/17
Дата29.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   17

 
 
4. Күмәнді дебиторлық борыштар 
 
Кәсіпорынның балансындағы  алынған  вексель  деп  аталатын  бабындағы  сома  басқа 
заңды немесе жеке тұлғалардың ұйымға вексель бойынша тӛлейтін ресми берешегі болып 
есептелінеді. Алынуға тиісті шоттар бойынша қарыздар (дебиторлық қарыздар) иелік ету 
құқығымен қоса, заңды құқығымен байланысты актив болып саналады. 
 Қорытындылап  айтатын  болсақ  «дебиторлық  борыш»  дегеніміз,  бұл  –  иелік  ету 
құқығын  қосқандағы  заңды  құқықтармен  байланысты  активте  қамтылған  алдағы 
уақыттағы экономикалық тиімділік. 
Ұйымның  қаржы  жағдайын  сипаттайтын  кӛрсеткіштердің  қатарына  дебиторлық 
қарыздардың  айналымы  жатады.  Яғни  дебиторлық  қарыздардың  есептелген  уақыты  мен 
ӛтелу уақытының арасындағы мерзім күндерінің саны. Ұйымның дебиторлық қарызы оған 
байланысты  кіріс  танылған  жағдайда  ғана  анықталады.  Дебиторлық  қарыздар  сатылған 
ӛнімдер  мен  тауарлардың  құнынан  баға  жеңілдіктерін  және  қайтарылған  тауарлардың 
құнын алып тастағандағы қалдық сома брйынша есептеледі. Бір жылдан астам уақыт бойы 
алынбаған дебиторлық қарыздар «Ұзақ мерзімді дебиторлық қарыздар» болып есептеледі. 
Дебиторлық  қарыздардың  пайда  болған  уақыты  мен  ӛтелу  уақытының  арасындағы 
мерзімге  байланысты  пайыздар  бойынша  кіріс  кӛп  жағдайларда  ескерілмейді. 
Кәсіпорындар ӛздерінің тауарларын сатқанда кейде сатып алушыларға баға жеңілдіктерін 
береді.  Ұйымдардың  бұндай  қадамға  баруының  басты  себебі  сатып  алушыларды 
қызықтыру арқылы сатылатын тауарларының кӛлемін арттыру болып табылады. Сонымен 
қатар баға жеңілдіктерін пайдалану ұйымның күмәнді қарыздарының сомасын қысқартуға 
үлкен  әсер  етеді.  Халықаралық  тәжірибе  баға  жеңілдіктері  терминімен  бірге  сауда 
жеңілдігі термині қатар қолданылады. Ӛз экономикасын нарықтық жолмен жүргізіп келе 
жатқан  елдердегі  ұйымдар  сауда  жеңілдігін  тауарларды  сатудағы  жарнама  ретінде 
пайдаланады.  Ұйымдардың  сауда  жеңілдігін  қолдануының  мақсаты  баға  жеңілдіктерін 
пайдаланғандағы жағдаймен бірдей деп айтуға болады. 

 
56 
Кейбір жағдайларда сапасының тӛмендігінен немесе тауарлардың ақау болу есебінен 
сатылған  тауарларды  қайтаруға  тура  келеді.  Бұндай  тауарларды  қайтарып  алу  сатушы 
ұйымдар үшін тиімсіз болады. Сондықтан да кәсіпорын сатып алушы заңды немесе жеке 
тұлғаның осы тауарлар бойынша қарыз сомаларының мӛлшерін қысқарту туралы талабын 
қабылдауға келісуіне тура келеді. Әрине аталған жеңілдікті жасау ұйымның келіп түсуге 
тиісті  табыстарының  кӛлемін  азайтатындығы  сӛзсіз.  Бұл  жағдайда  ұйымның 
бухгалтериясында жасалатынған жеңілдік сомасына: 
Д-т: 6030 «Бағадан және сатудан женілдіктер» – шоты 
К-т:1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қысқа мерзімді дебиторлық 
борыштары»– шоты түріндегі бухгалтерлік жазуы жазылады.  
Егер  сатылған  туар  ұйымға  қайтарылған  болса,  ол  үшін  жазылатын  бухгалтерлік 
жазу мына түрде бейнеленеді: 
Д-т: 6020 «Сатылған ӛнімдердің қайтарылуы»– шоты 
К-т: 1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің қысқа мерзімді дебиторлық 
борыштары»– – шоты 
Кәсіпорындардың  бухгалтериясы  дебиторлық  қарыздар  есебін  жүргізу  барысында 
мына тӛменде аталған құжаттарды (есептік тіркелімдерді) қолданады: 
№7  -  Журнал-ордер  -  «Жұмысшылар  мен  басқа  да  тұлғалардың  қарызы»  деп 
аталатын шотының кредиті бойынша; 
№  8  –  Журнал  ордер  –  «Алынуға  тиісті  қосылған  құн  салығы»,  «Есептелген 
пайыздар»,  «Басқадай  дебиртолық  қарыздар»  және  «Берілген  аванстар»  деп  аталатын 
шоттардың кредиті бойынша; 
№  9  –  Журнал-ордерге  қосымша  тізімдеме  –  «Берілген  аванстар»  шотының  дебеті 
бойынша; 
№10  –  Журнал-ордер  –  «Күдікті  қарыздар  бойынша  резерв»,  «Алдағы  кезең 
шығындары» шоттарының несие бойынша; 
№11  –  Журнал-ордер  –  «Сатып  алушылар  және  тапсырыс  берушілердің  қарызы» 
шотының  және  «Еншілес  (тәуелді)  серіктестіктердің  дебитолық  қарызы»  шотының 
кредиті бойынша жүргізіледі.  
Сатып  алушылар  мен  берушілер  және  басқадай  дебиторлармен  есеп  айырысудың 
есебі  бойынша  жоғарыда  аталып  ӛткен  тіркелімдерден  басқа  дебиторлық  қарыздардың 
есебіне  талдамалық  (аналитикалық)  есептің  карточкалары,  ажырату  парақшалары, 
бухгалтерлік анықтамалары және тағы басқа тіркелімдер (құжаттар) қолданылады. Жалпы 
есеп  тіркелімдерін  толтыру  шаруашылық  операцияларының  мазмұнын  сипаттайтын 
бухгалтерлік жазулардың жиынтығын анықтау үшін керек. 
Сатып  алушылар  мен  тапсырыс  беруші  заңды  және  жеке  тұлғалардың  тӛлем 
қабілеттілігін  анықтау  жүйесін  қаншалықты  арттырғанымен,  оларға  несиеге  сатылған 
тауарлар  немесе  кӛрсетілген  қызмет  үшін  уақытылы  есеп  айырыспай  немесе  алынуға 
тиісті  сомалардың  бір  бӛлігі  ғана  ӛтеліп,  қалған  бӛлігінің  алынбай  қалуы  іс-тәжірибеде 
әрдайым  кездесіп  отырады.  Мұндай  жағдайлардың  алғашқы  нысандары  болып  қарызгер 
кәсіпорындар  мен  ұйымдардың  банкрот  болып  қалуы  немесе  ол  кәсіпорындар  мен 
ұйымдардың  таратылуы,  сондай-ақ  қарызды  талап  ету  мерзімінің  ӛтіп  кетуі  табылады. 
Сатып  алушылардың  келісімшартқа  сәйкес  белгіленген  мерзімде  тӛлемеген  шоттары 
«күмәнді қарыздар» деп аталады.  
Күмәнді қарыздарға – уақытында тӛленбеген, жабылмаған және де тиісті кепілдікпен 
қамтамасыз  етілмеген  дебитолық  қарыздар  жатады.  Қазақстан  Республикасының  заңына 
сәйкес  талап  ету  мерзімі  ӛтіп  кеткен  дебиторлық  берешек  күмәнді  қарыз  болып 
саналынады.  Ӛтелу-ӛтелмеуі  белгісіз,  күмән  тудыратын  қарыздарды  есептен  шығарудың 
екі тәсілі бар. Біріншісі – тікелей есептен шығару әдісі, мұнда шығындар нақты шоттарды 
үмітсіз деп танығаннан кейін ғана тікелей есептен шығарылады. Екіншісі – резервтік әдіс, 
бұл жағдайда шығындар алдын ала қарастырылған тәсілмен есептеледі. 
Тікелей  есептен  шығару  әдісі  бухгалтерлік  есеп  тұрғысынан  қолайлы  болып 
саналмайды.  ӛйткені  ол  кірістер  мен  шығындарды  сәйкестілікке  келтіре  алмай,  яғнм 
күмәнді қарыздарды тауарлар жеткізіліп түсірілген немесе қызметтер кӛрсетілген сәтінде 

 
57 
(кезде)  емес,  оның  күдікті  деп  танылған  есептік  мезетінде  ғана  шығындарға  жатқызады. 
Кәсіпорындар  мен  ұйымдар  күмәнді  қарыздарға  шығындардың  есебінен  резерв  жасай 
алады.  Күмәнді  қарыздар  бойынша  резервтің  есебі  «Күмәнді  қарыздар  бойынша 
резервтер»  шотында  жүргізіледі.  Күмәнді  қарыздар  бойынша  резервтер  есеп  беретін 
жылдың соңында жабдықтаушылар мен сатып алушылар арасындағы дебиторлық қарызға 
түгендеу  жүргізу  нәтижесіне  сүйене  отырып  жасалынады.  Азаматтық  Кодекстің  1 
бӛліміндегі  178  бабына  сәйкес  қарыздың  ӛтелу  мерзімінің  жалпы  уақыты  3  (үш)  жыл 
болып  белгіленді.  Үш  жыл  уақыт  аралығында  ӛтелмеген  қарыз  күмәнді  қарыздарға 
жасалған резерв сомасының есебінен есептен шығарылады. 
Қазақстан  Республикасы  заңына  сәйкес  талап  ету  мерзімі  ӛтіп  кеткен  дебиторлық 
қарыздар  «үмітсіз  қарыз»  -  деп  танылады.  Ал  үмітсіз  қарыздар  сомалары  құрылған 
күмәнді  қарыз  бойынша  резерв  есебінен  есептен  шығарылады.  Егер  кәсіпорындар  мен 
ұйымдар  күдікті  қарыз  бойынша  резерв  құрмаса  және  үмітсіз  қарыздың  айқындалу 
жағдайы  пайда  болса,  онда  бұл  сома  кезең  шығындарына  жатқызылып  есептен 
шығарылады. Сондай-ақ бұл  сома қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі  туралы есеп 
беруде кӛрсетілуі тиіс.  
Кез келген кәсіпорындар мен ұйымдарды алып қарасақ та олардың барлығы да қай 
шоттардың тӛленбейтіндігін алдын ала болжап білуі мүмкін емес. Дегенмен де қаржылық 
есеп беруі кезінде жыл бойы жұмсалған шығындарды жабатын сомаларды анықтай қажет. 
Бұл  уақыттағы  бағалаудың  салдарынан  елеулі  айырмашылықтардың  да  пайда  болуы 
ықтимал. Жалпы халықаралық тәжірибеде күмәнді қарыздарды бағалау үшін мынадай екі 
әдісі қолданылады: 

 
несиеге  сатудан  алынатын  таза  табыстан  есептелінген  пайыз  әдісі  (қаржы-
шаруашылық қызметі туралы есеп беруде); 

 
дебиторлық  қарыздарды  ӛтелу  мерзімі  бойынша  есептей  әдісі  (бухгалтерлік 
баланста). 
5. Басқадай дебиторлық борыштардың есебі 
 
Кәсіпорындар  мен  ұйымдарда  басқадай  операциялар  бойынша  тиісті  дебиторлық 
қарыздар тӛмендегідей шоттарда есептеледі: 
«Алынуға тиісті қосылған құн салығы». 
«Есептелген пайыздар». 
«Жұмысшылар мен басқадай тұлғалардың қарызы». 
«Ӛзге де дебиторлық қарыздар». 
Бұл шоттарда «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілер» бӛлімшесінде есептелуге 
жатпайтын есеп айырысу операциялары есептеледі. 
«Алынуға  тиісті  қосылған  құн  салығы»  шоты  ұйымның  сатып  алынған  негізгі 
құралдары,  материалдары  тағы  да  басқалары  бойынша  жабдықтаушыларға    тӛленген 
қосылған  құн  салығы  сомасы  жайлы  ақпараттарды  жинақтайға  арналған.  Салықтың  бұл 
түрі барлық тауарлар мен қызметтерді қамтитын жанама салық болып саналады. Осыған 
орай  бұл  салықты  сатып  алушылар  тауардың  құнына  қосып  тӛлейді.  Жанама  салықтар 
бюджетке тауарларды сатып алатын заңды және жеке тұлғалардан түспейді, керісінше осы 
тауарларды сатушылардан түседі. Неғұрлым баға жоғары болса, соғұрлым салық сомасы 
да  жоғары  болады.  Бюджетке  тӛленілетін  қосылған  құн  салығы  сатылған  тауарлар  үшін 
сатып алушылардан алынған салық пен материалдық ресурстар үшін жабдықтаушыларға 
тӛленген қосылған құн салығы сомалары арасындағы айырмашылық ретінде анықталады. 
-  Алынған  тауарлар  мен  материалдық  ұүндылықтар  және  орындалған  жұмыстар 
мен қызметтер бойынша есептелінген қосылған құн сомасына: 
Д-т:  1420 «Алынуға тиісті қосылған құн салығы» шоты 
К-т: 3310 «Жабдықтаушы және мердігерлермен есеп айырысу» шоты немесе 
Д-т: 1420«Алынуға тиісті қосылған құн салығы» шоты 
К-т:3010    «Басқадай  несиелік  қарыздар  мен  аударымдар»  шоты  түріндегі 
бухгалтерлік жазуы жазылады. 

 
58 
«Есептелген  пайыздар  (проценттер)»  шотында  ұйымның  шартта  қаралған  жалға 
берген негізгі құралдары, берген несиелері мен қарыздары, алған вексельдері үшін пайыз 
түрінде  алатын  сомасы,  сондай-ақ  салынған  инвестициядан  алатын  дивиденттерінің 
сомасы  есептелінеді.  Осыған  байланысты  «Есептелген  пайыздар»  шотына  сәйкес  негізгі 
бухгалтерлік жазулар мына түрде жазылады: 
-  Жалдағы  негізгі  құралдар,  алынған  вексельдер,  берілген  заемдар  бойынша 
пайыздар есептегенде: 
Д-т: 1270 «Есептелген пайыздар» - деп аталатын шот, 
К-т:  «Акциялардың  дивиденттері  және  пайыз  түріндегі  кірістер»  деп  аталатын  шот 
түріндегі бухгалтерлік жазу жазылса
-  Есептелген пайыздар бойынша қарыздардың жабылуына: 
Д-т: 1010,1030 «Ақша қаражаттары» шоттарының тиістілері, 
    К-т  1270  «Есептелген  сыйақылар  »  деп  аталатын  шоты  түріндегі  бухгалтерлік 
жазу жазылады. 
«Жұмысшылар  мен  басқа  тұлғалардың  қарызы»  деп  аталатын  шотта  жұмысшылар 
мен  басқа  да  тұлғалардың  дебиторлық  қарыздары  жайлы  ақпараттар  жинақталады.  Бұл 
шотта  жұмысшылар  мен  басқа  да  тұлғаларға  аванс  ретінде  қызметтегі  іссапарлары  үшін 
және  басқадай  шығындар  үшін  берілген  сомалар,  сонымен  қатар  жұмысшылар  мен 
қызметкерлерден  олардың  кәсіпорынға  тигізген  зияндары  үшін  ұсталатын  сомалар 
есептелінеді. 
-  Жалпы әкімшілік-шаруашылық  қажеттілігі  және қызметтегі  іс-сапарлар үшін есеп 
беруге тиісті тұлғаларға берілген сомаларға: 
Д-т:  1250  «Жұмыскерлердің  қысқа  мерзімді  дебиторлық  борыштары»  шоты,  К-т 
1010  «Қассадағы ақша қаражаттары» шоты түріндегі бухгалтерлік жазу жазылады. 
-  Есепті  кезеңде  жоғалған,  бүлінген  немесе  іздеуге  салынған  жетіспеушіліктерге 
кінәлі тұлға табылып және оның тӛлеуге тиісті  сомасына: 
Д-т: 1250 «Жұмыскерлердің қысқа мерзімді дебиторлық борыштары»,  
К-т:  3520  «Алдағы  кезеңдердің  кірістері»  шоты  түріндегі  бухгалтерлік  жазу 
жазылады. 
-
 
Есеп  беруге  тиісті  тұлғалар  ӛздерінің  қарыздарын  ӛтеген  уақытта: 
материалдық  емес  активтер,  негізгі  құралдар,  инвестициялар,  материалдар  мен  тауарлар 
деп  аталатын  шоттардың  тиістілері  дебеттелініп,  «Жұмысшылар  мен  басқа  да 
тұлғалардың қарызы» шоты кредиттелінеді. 
-
 
Есеп  беруге  тиісті  тұлғалардың  аванс  ретінде  алған  сомаларының 
пайдаланғаннан  қалған  қалдығы,  жетіспеушілікбойынша  кінәлі  адамдардың  тӛлеген 
сомалары,  жұмысшының  алған  қарыз  сомаларының  қайтарылуы  субъектіге  кіріске 
алынғанда: 
Д-т: 1250 «Жұмыскерлердің қысқа мерзімді дебиторлық борыштары» шоты 
К-т:  1010  «Қассадағы  ақша  қаражаттары»    шоты  түріндегі  бухгалтерлік  жазу 
жазылады. 
-есеп 
беруге 
тиісті 
тұлғалардың 
кәсіпорынның 
есебінен 
шығарған 
шығындарының сомасына: 
Д-т:  7110  «Тауарларды сату бойынша шығындар»;    7210   «Жалпы  және әкімшілік 
шығындары»;  8410  «Үстеме шығындар»  деп аталатын шоттардың тиістілері. 
К-т: «Жұмыскерлердің қысқа мерзімді дебиторлық борыштары» түріндегі екі нақты 
жазу жазылады. 
-  Жабдықтаушылар  оларден  алынған  ақау  материалдарды  қайтаруға  айланысты 
дебиторлық қарыздың пайда болуына. 
Д-т:  1280  «Басқадай  дебиторлық  қарыз»  шоты,  К-т:  1310  «Материалдар»  шоты 
түріндегі бухгалтерлік жазуы жазылады.  
-Банктегі шоттан қателісіп есептен шығарылған сомаға: 
Д-т: 1280 «Басқадай дебиторлық қарыз» шоты, К-т: 1000 «Ақша қаражаттары» шоты 
түріндегі бухгалтерлік жазуы жазылады. 

 
59 
-Құны  акцептелген  (тӛленген)  тауарлы  материалдық  қорлармен  айналымнан  тыс 
активтер  қоймаға  келіп  түскенде  олардың  жетіспеушілігі  мен  бағалардың  сәйкессіздігі 
нәтижесінен болған, сондай-ақ арифметикалық қателіктерге: 
Д-т:  1280  «Басқадай  дебиторлық  қарыз»  шоты,  К-т:  3310  «Жабдықтаушы  және 
мердігерлермен есеп айырысу» шоты түріндегі бухгалтерлік жазуы жазылады. 
-Ағымдағы жал бойынша алынуға тиісті жал тӛлемдері мен айып пұлдарға, сондай-
ақ ӛсімақыларға: 
Д-т:  1280  «Басқадай  дебиторлық  қарыз»  шоты,  К-т  6280:«Негізгі  емес  қызметтен 
алынатын басқадай табыстар» шоты түріндегі бухгалтерлік жазуы жазылады.  
Берілген аванстардың есебі келесі шоттарда есептелінеді: 
1610  «Тауарлық-материалдық  қорларды  жеткізіп  беруі  үшін      берілген  аванстар» 
шоты, 
«Орындалатын жұмыстар мен кӛрсетілген қызметтер үшін берілген аванстар» шоты. 
Ал  берілген  аванстар  дегеніміз  ұйымның  жабдықтаушылар  мен  қызмет 
кӛрсетушілерге  олардан  алынатын  тауарлық-материалдық  қорлар,  негізгі  құралдар, 
материалдық  емес  активтер  үшін  және  олардың  кӛрсететін  қандайда  бір  қызметі  үшін 
алдын ала тӛленіп қойылған сомалары болып табылады. 
Негізгі әдебиеттер 
1. Кеулімжаев Қ.К. "Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері" Алматы, 2008 
2.  Радостовец  В.К.  Радостовец  В.В.,  Шмидт  О.Ю.  «Бухгалтерский  учет  на 
предприятии» Алматы, 2010 
3.  Әбдіманапов  Ә.,  Раимов  С.  Бухгалтерлік  есеп  принциптері  және  қаржылық  есеп 
беру, Алматы  2008 
Қосымша әдебиеттер 
1. Бетке И. Балансоведение пер. с анг. М: Бухгалтерский учет 2009 
 
Ӛз-ӛзін бақылау сҧрақтары: 
1. Ақша баламалары дегеніміз не? 
2. Овердравт дегеніміз не? 
3.  Касса операцияларының есебін ұйымдастыру тәртіптері 
4. Банк шоттарындағы ақша есебін жүргізу тәртіптері 
 
Тақырып 7. Қорлар және сатылған ӛнімнің ӛзіндік қҧны  
Дәріс  мақсаты:  Ұйымдағы  тауарлы-материалды  қорлардың  есебін жүргізуді  ашып 
кӛрсету  және  де  қорларды  есептеудің  үзіліссіз  және  кезеңдік  жүйелерін  қолдану 
дағдыларын ұғындыру 
Дәріс сҧрақтары: 
1.  Қорлар және олардың жіктелуі 
2.  Материалдардың қозғалысының есебі 
3.  Қорларды бағалау әдістері 
4.  Материалдық қорлардың қоймадағы және бухгалтериядағы есебі 
 
Дәріс мазмҧны: 
1.  Қорлар және олардың жіктелуі 
 
Кәсіпорындар  мен  ұйымдардың  қызметі  барысында  ӛздерінің  ӛндірген  дайын 
бұйымдары,  сату  үшін  сатып  алған  тауарлары,  сатып  алған  бірақ  әзірге  ұйымға  келіп 
түспеген  тауарлары  (жолдағы  тауарлар),  аяқталмаған  ӛндіріс,  басқаларға  кӛрсеткен 
қызметтері,  сондай-ақ  жұмыстарды  орындау  және  қызметтерді  кӛрсету  барысында 
пайдалануға  арналған  қосалқы  бӛлшектері,  отындары,  ыдыс  және  ыдыстық 
материалдары,  жартылай  фабрикаттар  және  басқа  да  материалдары  сол  ұйымның 
тауарлық-материалдық  қоры    түріндегі  ағымдағы  активі  болып  табылады.    Олардың 
ӛндіріс  құралдарынан  ӛзгешелігі,  ӛндіріс  құралдары  шаруашылық  үдерісіне  (процесіне) 
ұзақ  уақыт  қатысып,  ӛздерінің  табиғи  пішінін  сақтай  отырып  ӛндірілетін  ӛнімге  ӛз 
құнының бір бӛлігін қосып отыратын болса, еңбек заттары ӛндірісте пайдаланылған кезде 

 
60 
ӛздерінің  бастапқы  құнын  түгелдей  ӛндірілетін  ӛнімге  ауыстырады.  Шығарылатын 
ӛнімнің, атқарылатын жұмыстың ӛзіндік құнының кӛп бӛлігі еңбек заттарының құнынан 
тұрады. Сонымен қатар еңбек заттары ӛндірістік қор болып табылады. 
Шикізаттар  мен  материалдар  шотында  —  ӛндірілетін  ӛнімнің  құрамына  кіріп,  оның 
негізін  жасайтын  немесе  ӛнімді  дайындағанда  оның  керекті  құрастырушысы  болып 
табылатын  шикізаттар  мен  негізгі  материалдардың,  ӛнім  ӛндіруге  қатысатын  немесе 
шаруашылық  қызметіне  сондай-ақ  техникалық  мақсатқа  пайдаланатын,  ӛнім  ӛндіру 
үдерісіне әсер ететін материалдардың ұйымдардағы есебі, олардың кіріске алынуы мен 
шығыс етілуі есептеледі. 
Сатылып  алынган  жартылай  фабрикаттар  шотында  ӛндіріліп  шығарылатын ӛнімді 
жинақтау  үшін  сатылып  алынған  ӛңдеу  және  жинақтауды  керек  ететін  жартылай 
фабрикаттардың,  жинақтауыш  бұйымдардың,  бӛлшектердің  кәсіпорындағы  есебі 
жүргізіледі. 
Отындар  деп  аталатын  шотта  тасымалдау  құралына  пайдаланатын,  сондай-ақ 
ӛндірістің  технологиялық  қажетіне,  энергия  ӛндіруге  және  үйді  жылытуға  пайдаланатын 
(мұнай ӛнімдері мен фтор, газ, кӛмір тағы да басқа) отындардың қалдығы және кірісі мен 
шығысы есептеледі. 
Ыдыс  және  ыдыстық  материалдар  шотында  ұйымдағы  ыдыс  және  ыдыстық 
материалдардың  барлық  түрлерінің  (шаруашылық  құралы  ретінде  пайдаланатындардан 
басқасы),  сондай-ақ  ыдыстарды  ӛндіріп  (жасап)  шығаруға,  оларды  жӛңдеуге  арналған 
материалдар  мен  бӛлшектердің  кіріске  алынуы  мен  шығыс  етілу  есебі  жүргізіледі. 
Жабдықтаушы,  ӛткізуші  немесе  саудамен  айналысатын  кәсіпорындар  тауарлар  салынған 
ыдыстарды "сатылып алынған тауарлар" шотында есептейді. 
Қосалқы  бөлшектер  деп аталатын  шотта  ұйымның  пайдалануындағы машиналар мен 
жабдықтарды,  тасымалдау  құраддарын  және  тағы  сол  сияқтыларды  жӛңдеуге,  мүжілген 
жерлерін  ауыстыруға  арналған  қосалқы  бӛлшектердің  кірісі  мен  шығысы  және  қалдығы 
есептеледі. 
Басқадай  материалдар  деп  аталатын  шотта  ӛндіріс  қалдықтары,  түзетілмейтін 
ӛндіріс  ақаулары,  ұйымның  ӛзінде  материал,  отын  немесе  қосалқы  бӛлшек  ретінде 
пайдалануға  жарамайтын  есептен  шығарылған  негізгі  құралдарды  бұзғаннан  алынған 
материалдардың, металл сынықтарының есебі жүргізіледі. Сонымен қатар бүл шотта ауыл 
шаруашылық  кәсіпорындары  ӛз  ӛндірісіне  қажетті  тұқымдарды,  отырғызылатын 
кӛшеттерді,  мал  азығын  дайындаудағы  тыңайтқыштарды,  ауыл  шаруашылық 
дақылдарын  дайындауда  зиянын  тигізетін  жәндіктермен  күресу  үшін  пайдаланатын  улы 
химикаттар мен дәрі-дәрмектерді және тағы да басқа материалдарды есептейді. 
Өңдеуге  берілген  материалдар  шотында  қайта  ӛндеу  үшін  басқа  ұйымдарға  берілген, 
келешекте  ӛңдеуден  алынған  бұйымның  ӛзіндік  құнының  құрамына  кіретін  материалдар 
есептеледі. 
Құрылыс  материалдары  атты  шотта  тікелей  құрылыс  салуға  және  монтаж 
жұмыстарына,  сондай-ақ  құрылыс  бӛлшектерін  дайындауға  пайдаланатын  материалдар 
және құрылыс қажетіне керекті басқадай материалдар есептеледі. 
 
2.  Материалдардың қозғалысының есебі 
 
Кәсіпорындар 
мен 
ұйымдарда 
материалдық-техникалық 
жабдықтармен 
қамтамасыз  ету  жұмысымен  арнайы  бӛлім  және  мамандар  шұғылданады.  Олар  ұйым 
бойынша  келер  жылы  ӛндірілетін  ӛнім  кӛлеміне  қарай  белгіленген  ӛлшем  бойынша 
ӛндіріске  керек  болатын  материалдардың  кӛлемін  алдын  ала  анықтап,  жабдықтаушы 
мекемелерімен  қажет  болатын  материалдар  кӛлемі  туралы  шарт  жасайды.  Шартта 
материалдардың  аты,  кӛлемі,  бағасы,  жеткізіліп  берілетін  уақыты  кӛрсетіледі.  
Кәсіпорындар    мен    ұйымдардың  жабдықтау  бӛлімі  шартта  кӛрсетілген  келісімдердің 
орындалуын  қадағалап  отырады.  Ол  үшін  материалдарды  алып  келген  тасымалдау 
кӛлігінің  жолдама  құжаты,  темір-жол  жүкқұжаты  (накладнойы),  кӛліктік  жүкқұжаты, 
жабдықтаушыдан  келген    басқа    да    құжаттар    алдымен  жабдықтау  бӛліміне  табыс 

 
61 
етіледі. Бұл жерде, яғни жабдықтау бӛлімінде   келген   құжаттар   М-1   түрлі   "келген   
жүкті  есептеу"  журналына  тіркеледі.  Одан  кейін  бүл  құжаттарды  материалды  алып 
келетін экспедиторға береді. Сонымен қатар   экспедиторға   материалдарды   алу   үшін   
сенімхат  беріледі.  Экспедитор  алған  жүкқұжаттары  мен  сенімхатты  алғаны  үшін  М-1 
түрлі журналға қол қояды. 
Жабдықтау      бӛлімі      келген      материалдарды      қабылдап  алуды  да  қадағалап 
отырады.  Ол  үшін  жоғарыда  аталған  журналға  материалдардың  қабылданған  уақыты 
(күні, айы, жылы) мен ол үшін толтырылған құжаттың атын (үлгілі  түрі) және нӛмірін 
жазады.  Жабдықтаушы  мекемеден  және  жүк    тасымалдаушы    ұйымдардан   
материалдарды      немесе  жүктерді    алу    үшін    кәсіпорыннан  тағайындапған  
экспедиторға  немесе  жүкті  алатын  басқа  адамға  үлгілі  түрі  М-2  немесе    М-2А  
сенімхаты    беріледі.      М-2    түрлі      сенімхаты  лауазымды      адамның      материалдық   
қорларды   қабылдап алуға ұйымның сенімді адамы ретінде қатысу құқығын ресімдеу 
үшін  беріледі.    Бүл  сенімхатты    бухгалтерия  бір  дана  етіп  жазады.  Сенімхатгы  алған 
адам  оны  алғаны  үшін  хаттың      бухгалтерияда      қалған      түбіршегіне      қол      қояды. 
Сенімхаттың  М-2А  түрі  жабдықтаушы  ұйымдардан  белгіленген  мерзім  ішіндегі 
материалды тұрақты алып тұратын экспедиторға беріледі. М-2А түрлі "сенімхат" алдын 
ала  нӛмірленген  барлық  парағы  арқылы  жіп  ӛткізіп  тігілген,  және  үлгілі  түрі    М-3   
"берілген    сенімхатгарды    есептеу"  журналына  тіркелуі  керек.  Кәсіпорындар  мен 
ұйымдардың экспедиторы   немесе   басқа   да   қызметкері    М-2А  түрлі  "сенімхатты"   
алғаны   үшін   осы   журналға   қол   қояды.  Кейіннен  олар  осы журналға  сенімхатта 
кӛрсетілген  материалдарды  алған  уақытын  (күні,  айы,  жылы),  кіріс  ету  құжатының 
нӛмірін  жазады.  Қоймаға  қабылданған  материалдық  қорларға  жауапты  адам  сол  күні 
үлгілі түрі М-4 "кіріс ету" ордерін бір дана етіп толтырады. 
Жабдықтаушы  ұйым  тауарлық-материалдық  қорларды  автомобиль  кӛлігі  арқылы 
жеткізіп  беретін  жағдайда  жіберілетін  материалдарға  4  (терт)  дана  етіліп  "тауар-кӛлік 
жүкқұжаты"  (накладной)  толтырылады.  Оның  бірінші  данасы  жіберілген  материалдарды 
есептен  шығару  үшін  материалдарды  жіберушіде  қалдырылады:  екінші,  үшінші  және 
тӛртінші  даналары  материалдарды  жіберуші  (босатушы)  ұйымның  мӛрі  (мӛртаңбасы) 
және  лауазымды  адамдардың  қолмен  расталып,  сондай-ақ  жүкті  қабылдап  алғаны 
жайлы кӛлікті жүргізушінің қолы қойылып жүргізушіге тапсырылады. 
Каталог: accounting-and-auditing
accounting-and-auditing -> Статистика академиясы алматинская академия экономики и статистики
accounting-and-auditing -> Алматы экономика және статистика академиясы
accounting-and-auditing -> Алматы экономика және статистика академиясы
accounting-and-auditing -> ПӘннің ОҚУ-Әдістемелік кешені «АӨК бухгалтерлік есеп ерекшеліктері»
accounting-and-auditing -> Статистика академиясы алматинская академия экономики и статистики
accounting-and-auditing -> ПӘннің ОҚУ-Әдістемелік кешені «Бухгалтерлік есеп және аудит»
accounting-and-auditing -> Алматы экономика және статистика академиясы пәннің ОҚУ-Әдістемелік кешені
accounting-and-auditing -> Алматы экономика және статистика академиясы пәннің ОҚУ-Әдістемелік кешені

жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   17




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет