Алматы экономика және статистика академиясы пәннің ОҚУ-Әдістемелік кешені



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет10/17
Дата29.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   17

 
Материалдық  емес  (сезілмейтін)  активтер—  нақты  табиғи  нысаны  жоқ,  бірақ 
«сезілмейтін қүндылыққа» ие, болғандықтан субъектіге үзақ уақыт немесе үнемі қосымша 
табыс  әкелетін  активтер.  Соны-мен  қатар  материалдық  емес  активтер  иеліктен  шығару 
қабілетіне  ие  болуы  тиіс.  Материалдық  емес  активтерге  тауарлық  белгілер  (қызмет 
кӛрсету белгілері), тауарлардың тіркелген жасалу орындары, «Фирма бағасы» (гудвилл)
1

«Ноу-Хау,  патенттер  және  ӛнеркәсіптік  үлгілер,  лицензиялар,  интелектуалдық  (ақыл-ой) 
меншіктік ұйымдастыру шығындары, жер учаскелелері мен табын ресурстарды пайдалану 
құқықтары,  ӛндірістік  мәліметті  пайдалану  қүқықтары,  ЭЕМ  бағдарламалық  қамтамасыз 
ету және т.б/ 
Қазақстан  Республикасының  қолданылып  жүрген  заңдарына  сәйкес  материалдық 
емес активтер тӛмендегідей тәртіпте бағаланады: 
Тараптардың  келісуі  бойынша  -  құрылғалы  жатқан  кәсіпорынның  жарғылық 
капиталына құрылтайшылардың салған салымдары екі жақтың келісімі бойынша. Мұндай 
салымдар тәуелсіз аудитор арқылы расталуға тиісті: 
объектілерді  сатып  алуға  және  оларды  дайын  қалпына  келтіруге  кеткен  нақты 
шығындарды есептей отыра, басқа кәсіпорындардан, мекемелерден, азаматтардан ақысын 
тӛлеп алынған материалдық емес активтер
басқа  кәсіпорындардан,  мекемелер  мен  азаматгардан  тегін  (сыйға)  алынған 
материалдық  емес  активтердің  бағасын  анықтау  сараптау  арқылы  немесе  келісімді  баға 
бойынша; 
І.Фирманың  іскерлік  байланыстарының  шартты  құны,  жинақталған  материалдық 
емес активтердің «бағасы», сезілмейтін капиталдың ақшалай бағалануы- сауда белгісінің 
мәртебесі,  іскерлік  байланыстар-дың  тәжірибесі,  клиенттердің,  сондай-ақ  басқару, 
ұйымдастыру  және  техникалық  ресурстардың  түрақтылығы,  қаржы  әлеміндегі 
бедел,ӛткізу  қызметін  бақылау  тетігін;  сезілмейтін  негізгі  капитал,  ак-тивтер, 
кәсіпорынның  жалпы  бағасы  мен  нақты  негізгі  капиталдың  бағасы  арасындағы 
айырмашылықты  білдіреді.  Сезілмейтін  теріс  актив  (бедвилл)  кәсіпорынның  сатылу  мен 
баланстық қүны арасындағы айырмашылықты білдіреді. 

 
68 
2.‖Ноу-хау‖ ағылшын тілінен «қалай екенін білемін» деп аударылады. Халықаралық 
қатынастарда термин қүжаттау, ӛндіріс тәжірибесі, дағдылары және тауар белгісі арқылы 
кӛрінетін техникалық білімдерді анықтау үпгін қолданылады. 
Материалдық  емес  активтердің  бастапқы  қүны  бойыиша  амортизацияны  есептеп, 
оны  ӛндіріс  шығынына  жатқызу  немесе  басқа  кӛздердің  шоттарына  аудару  арқылы 
жабылады. 
Материалдық  емес  активтер  заңды  және  жеке  тұлғаларға  сатылғанда,  моралдық 
тозуға  ұшырағанда  заңды  және  жеке  түлғаларға  тегін  берілгенде,  табыстық  сапасын 
жоғалтқандығына  байланысты  есептен  шығарылганда,  басқа  субъектілердің  жарғылық 
қорларына үлес ретінде салынғанда баланстан шыгарылады. 
Тӛрт  топқа  бӛлінетін  материалдық  емес  активтердің  әртүрлі  түрін  қарастырып 
кӛрелік. 
Материалдық  емес  активтердің  нақты  бары  мен  қозғалысын  есеп-ке  алу  2700 
«Материалдық емес активтер» бӛлімшесінің шоттарына жазылады. Осы шоттардың дебеті 
бойынша--  материалдық  емес  активтердің  айдың  басы  мен  аяғындагы  қалдықтары, 
олардың түсу операциялары кӛрсетіледі, кредит бойынша-- материалдық емес активтердің 
шығарылымы кӛрсетіледі. 2700 бӛлімшеге тӛмендегі шоттар кіреді: 
2710  –  ―Гудвилл‖,  онда  гудвиллдың  болуымен  және  қозғалысымен  байланысты 
операциялар  кӛрсетіледі.  Гудвилл  –  жеке  сәйкестендіруге  және  бӛлек  тануға  болмайтын 
активтерден туындайтын алдағы экономикалық пайдалар; 
2720  –  ―Гудвиллдың  құнсыздануы‖,  онда  құнсызданудан  болуы  мүмкін  залалдар 
тұрғысынан  жүйелі  жүргізілетін  тестілеу  қорытындылары  бойынша  гудвиллдың 
құнсыздануын кӛрсету жӛніндегі операциялар ескеріледі; 
2730  –  ―Ӛзге  материалдық  емес  активтер‖,  онда  сипаты  және  ұйымның  қызметінде 
қолданлу жағынан ұқсас активтер тобы есепке алынады, мысалы: 
1. тауарлық белгілер; 
2. титулдық және баспа құқықтары
3. компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету; 
4.  лицензиялар және франшизалар
5.  ӛнеркәсіптік  меншікке  арналған  авторлық  құқықтар,  патенттер  және  басқа  да 
құқықтар, кӛрсетілетін қызметтерге және пайдалануға арналған құқықтар; 
6. рецептілер , формулалар, модельдер, сызбалар және тәжірибелік үлгілер; 
7. әзірлеу процесіндегі материалдық емес активтер; 
2740  –  ―Ӛзге  материалдық  активтердің  амортизациясы  және  құнсыздануы‖,  онда 
материалдық  емес  активтердің  құнсыздануынан  болатын  амортизация  мен  залалдар 
сомалары  шоғырланады,  бұл  ретте  пайдалы  қолданудың  анықталмаған  мерзімі  бар 
материалдық  емес  активтерге  амортизация  есептелмейді,  бірақ  жыл  сайын  құнсздануға 
тест жүргізіледі. 
Материалдық  емес  активтердің  түсуі  мен  шығарылуы  «Материалдық  емес 
активтерді  қабылдау-беру  актісінде  (ү.  №МЕА-1)  кӛрсетіледі.  Актіде  материалдық  емес 
актавтер үлгілердің дәл аты оның кәсіпорынға берілген күні (кәсіпорында жасалған күні), 
объектінің  сипаттамасы,  оның  бастапқы қүны,  амортизация нормасы  және  басқа  қажетгі 
мәліметгер  кӛрсетіледі.  2700  «Материалдық  емес  активтер»  бвлімшесінің  шоттарына 
талдамалық  есепке  алу  «Материалдық  емес  активтерді»  есепке  алудың  мүліктік 
қарточкаларында» (ү. №МЕА-2) кӛрсетіледі. 
Карточка кәсіпорынға түскен материалдық емес активтердің барлық түрлерін есепке 
алуда қолданылады. Материалдық емес активтердің әрбір жеке объектісіне бухгалтерияда 
мүліктік карточка ашылады. 
Ӛндірістік - шаруашылық қызметі процесінде материалдық емес активтер моралдық 
тозуға  ұшырайды.  Басты  мақсат  материалдық  емес  активтердің  моралдық  тозуына 
байланысты  шығындарды  жабу  кӛздерін  табу  ғана  емес,  ӛндіріс  немесе  айналым 
шығындарына  амортизацияны  қосу  арқылы  олардың  құнын  ӛтеу  кӛздерін  жасау  болып 
табылады.  

 
69 
Материалдық  емес  активтердің  амортизациясы  есепке  алуға  2740  «Материалдық 
емес активтердің амортизациясы» бӛлімшесінің шоты арналған. 
Бұл  шоттар  пассивті,  реттеуші  контрактивті.  2740  -  бӛлімше  шотының  кредиті 
бойынша  ай  басындағы  амортизацияның  қалдығын,  ағымдағы  айға  есептелінген 
амортизацияны  және  есеп  берілетін  айдың  соныңдағы  амортизацияның  қалдығын 
кӛрсетеді, ал дебеті бойынша —материалдық емес активтердің амортизациясын (тозуын) 
есептен  шығару  (тӛмендету)  кӛрсетіледі.  Материалдық  емес  активтердің  амортизациясы 
олардың  бастапқы  құнынан  және  тиімді  пайдаланудың  болжамды  мерзіміне  анықталған 
нормалар бойынша әр ай сайын есептелініп түрады. 
Әрбір  кәсіпорын  материалдық  емес  активтердің  барлық  түрлерінің  пайдалану 
мерзімін,  негізделген  (дәлелденген)  есептер  бойынша  анықтауы  тиіс.  Оларда  тиімді 
пайдалану мерзімін қол-дану негізді болуға тиіс: 
а) пайдалану мерзімін анықтау мүмкіндігі бар материалдық емес активтер бойынша 
(патенттер,  лицензиялар  және  басқалар)  оларды  пайдалану  мерзімі  арнайы  нұсқаумен 
анықталып патентте, лицензияда кӛрсетіледі: 1,5.10,15 жыл. 
ә)  пайдалану  мерзімін  кӛрсету  мүмкін  болмайтын  материалдық  емес  активтер 
бойынша  (ЭЕМ  бағдарламалық  жабдықтау,  «Фирма  бағасы»  және  басқалар),  мүндай 
мерзім 10 жылдан аспайтын уақыт деп керсетіледі. 
б)  қызмет  ету  мерзімі  жарғысында  кӛрсетілген  кәсіпорындар  сатып  алған 
материалдық  емес  активтер  бойынша  тиімді  пайдалану  мерзімі  ретінде  "а"  және  "ә" 
пунктерінде  кӛрсетілген  мерзімдер  алынады,  бірақ  олар  кәсіпорын  қызметінщ  мӛлшерлі 
мерзімінен аспауға тиісті. 
Материалдық емес активтер пайдалану мерзімінде кәсіпорынға белгілі бір мӛлшерде 
табыс әкелуі тиіс. Кәсіпорын материалдық емес активтерден кіріс түсіріп отырғанда олар 
ӛз  функциясын  атқарады,  ал  керісінше  болса  балансты  «бүлдірушіге»  айналып,  нақты 
емес,  бұлдыр  активтерді  құрайды.  Бұл  аксиоманы  ӛндірістік  немесе  айналымньщ 
шығындарына  енгізілетін  олардың  амортизация  сомаларын  есептегенде  ескерген  жӛн. 
Материалдық  емес  активтердің  амортизациясын  есептеу  оның  баланстық  құны  толық 
ӛтелгенде тоқтатылады. 
Материалдық  емес  активтердің  пайдалану  мерзімін  дұрыс  және  дәлелді  есептеуге 
олардың амортизациясын ӛндіріс пен айналым шығындарына жатқызудың негізділгі, яғни 
кәсіпорын қызметінің нақты қаржылық нәтижелері тәуелді. 
 
Ӛз-ӛзін бақылау сҧрақтары: 
1.Материалдық  емес  активтер,  негізгі  құралдар  және  биологиялық    активтердің 
анықтамасы және сипаттамасы.  
2.Ұзақ мерзімді активтердің амортизациясы және тозуы: анықтамасы және мәні.  
3.Негізгі құралдардың табиғи және сапалық тозуы.  
Негізгі әдебиеттер 
1. Кеулімжаев Қ.К. "Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері" Алматы, 2008 
2. Радостовец В.К. Радостовец В.В., Шмидт О.Ю. «Бухгалтерский учет на 
предприятии», Алматы, 2010 
3. Әбдіманапов Ә., Раимов С. Бухгалтерлік есеп принциптері және қаржылық есеп 
беру. Алматы  2008 
 
Тақырып 9 .Шығыстар есебі 
Дәріс мақсаты:Шығыстар туралы түсінік беру және ұйымдастыру.  
Дәріс сҧрақтары: 
1.  «Шығыстар» және «шығындар» түсінігінің мәні.  
2.  Пайда және зиян туралы есеп баптарының маңызы.  
3.  Ұйым шығыстарының бухгалтерлік есеп шоттарында бейнеленуі.  
        
       Дәріс мазмҧны: 
       1.«Шығыстар» және «шығындар» түсінігінің мәні.  

 
70 
 
Ӛндіріске шығынды есептеу жүргізетін бағыт - ӛндіріске арналған шығындар есебін 
мақсатты  түрде  дербес  есептеуді  талап  ететін  қызмет  аумағы.  Тауардың  ӛзіндік  құнын 
калькуляциялау,  яғни  шын  мәнісінде  қайсы  бір  қызмет  адамының  пайдаланылған 
ресурстарды  бағалау  қажет  деп  ойлайтыннын  бәрі  де  ӛндіріске  жұмсалған  шығысты 
есептеу  бағыттарынын  мысалы болып табылады. Шығындар есебі жүйесі  екі негізгі    іс-
қимыл  үшін  ӛндірістік  шығындар  туралы  ақпаратты  жинайды:  жұмыс  күшіне  шыққан 
шығындар,  материалдар  немесе  қосымша  шығындар  (немесе  шығындар  қарқыны 
бойынша, мысалы, ӛзгермелік және тұрақты шығындар) сияқты белгілі бір категориялар 
бойынша жіктейді және оларды есеп бағыттары бойынша бӛледі. 
Оңтайлы басқару шешімдерін қабылдау үшін ұйымның ӛндірістік қызметінің барлық 
кезеңдеріндегі  шығыстарды  білу  қажет.Шығыстарды  талдау  олардың  тиімділігін 
анықтауға,  олардың  шектен  тыс  болу  болмауын  айқындауға,  жұмыстың  сапалық 
кӛрсеткіштерін тексеруге, бағаны дұрыс есептеуге,  шығындарды реттеу мен бақылауға, 
ӛндірістің пайда мен тиімділігін жоспарлауға кӛмектеседі. 
Сондықтан шығын басқару есебінің негізгі объектілерінің бірі болып табылады. 
Ұзақ  уақыт  бойы  шығындарды  "қазандық"  деп  аталатын  тәсілмен  анықтап  келді,  ол 
кәсіпорынга ӛндірістің шығын бағыты, пайда болу орындары шығарылатын ӛнім түрлері 
бойынша шығындарды бақылау үшін қажетті мәліметтерді алуға мүмкіндік бермейтін. 
1887  ж.  ағылшын  экономистері  шығын  туралы  хабардар  болуды  арттыратын  және 
оларды  бақылауды  күшейтуге  мүмкіндік  беретін,  шығын  есебінің  икемдірек  жүйесін 
жасауды  ұсынды.  Оның  негізіне  шығынды  шартты-тұрақты  және  шартты-ӛзгермелі  деп 
бӛлу жатты. Ғалымдар мынаны анықтады, шартты - тұрақты шығынды ӛзгерту ӛндірілген 
ӛнім  кӛлеміне  тікелей  байланысты  емес,  ол  шартты-ӛзгермелі  шығын  ӛндірістің  кӛлемін 
пропорционалды  ӛсуіне  немесе  кемуіне  тікелей  ұлғаяды  немесе  азаяды.  Осыған 
байланысты кәсіпорынның ӛзіндік құнды толық және дәл аныктау міндетті емес, ӛзін-ӛзі 
ақтамайтын шығынды болдыртпау күннен-күнге кӛкейкесті болып келуде.  
Шыққан  шығындар  есебі  әкімшілік  шығыстарды  ғана  есептеп  қана  қоймай, 
ақталмаған  шығыстардың  пайда  болмауы  үшін  алдын  алып,  ресурстарды  пайдалануды 
бақылап, дами  бастады.  Кейіннен  бұл  жауапкершілік  орталықтарының  тұжырымдамасы 
қалыптасуына  әкелді,  соған  сәйкес  шығындар  кәсіпорын  шегінде  ғана  қарастырылып 
қоймай,  жауапты  адамдарды  тағайындап,  жауапкершілік  орталықтары  бойынша  әр 
тараптандырылды.  Осылайша,  шығындар  есебі  ӛндірістің  түпкілікті  ӛніміне  назар 
аударып қана қоймай, тікелей ӛндірістік процеске де бағытталды. 
Басқару есебі жүйесін толық түсіну үшін мынадай ұғымдардың экономикалық мәнін 
білу және шектеу маңызды. 
Шығындар  -  шаруашылық  іс-әрекет  барысында  (еңбек,  ӛнім  ӛндірісі  құралдары  мен 
керек-жарақтарын  алуға,  жұмыс  орындау,  қызмет  кӛрсетуге  алынған)  тұтынылған 
материалдық  еңбек,  қаржылық  және  басқа  ресурстардың  және  баланста  кӛрсетілетін 
болашақта  кіріс  әкелу  мүмкіндігі  бар  кәсіпорын  активі  ретінде  кӛрсетілетін  құн.  Бұдан 
шығатыны,  «шығындар»  ұғымы  «ӛндіріске  шыққан  шығындар»  дегеннен  кең  екені 
білінеді  ӛндіріске  шыққан  шығындар  -  ӛнімді  (жұмысты,  кӛрсетілген  -қызметті)  ӛндіру 
барысында тұтынылған ресурстар бӛлігі. 
Кӛбіне 
экономикалык 
әдебиетте 
«шығыстар» 
мен 
«шығындар» 
түсінігі 
ұқсастырылып,  тендестіріліп  жүр,  алайда  бұлардың  үлкен  айырмашылықтары  бар. 
Қаржылық  есеп  берудің  халықаралық  стандарттарына  сәйкес  шығысқа  шеккен  зиян  да 
шыққан шығын да кіреді. Қазақстан Республикасындағы 2002 жылдың  29 қазанындағы 
№542  «Қаржылық  есепті  ұсынуға  арналған  тұжырымдамалық  негіздерге»  сәйкес 
шығыстарға ұйымның және т.б. негізгі қызмет барысында туындайтын шығыстар кіреді. 
Активтердің азаюына немесе сенімді ӛлшенетін міндетгемелердің ұлғаюына байланысты 
болашақ  экономикалық  пайданың  кемуі  ұйымның  шығыстары  деп  танылады.  Басқаша 
айтсақ  шығыстарды  ұйымның  кіріс  алуына  байланысты  кӛтерген  шығындарының  бӛлігі 
деп түсіндіруге болады. 
Есепті кезең қатысына орай шығыстар екі категорияға бӛлінеді: 
 

 
71 

 
Ағымдағы есепті кезең; 

 
Кейінге калдырылған. 
Ағымдағы  есепті  кезең  шығыстары  ағымдағы  есепті  кезеңнін  шаруашылық  іс-
әрекетінің  фактілеріне  байланысты  және  осы кезеңнің кірістері мен шығыстары туралы 
есепте танылады. 
Есепті кезеңнің кірістерімен ӛзара байланысының белгілері бойынша олар мыналарға 
бӛлінеді: 
-осы   есепті   кезенде  алынған   кірістермен  байланыстырылған   шығыстар   (негізгі 
және   негізгі   емес   қызмет шғыстары); 
-  Ағымдағы  кірісті  алумен  байланысты  емес  есепті  кезеңнің  осы  (ағымдағы) 
шығыстары.  Осы  есепті  кезеңнің  кірістерін  алу  фактісіне  қарамастан,  кірістер  мен 
шығыстар  туралы  ссепте  және  ағымдағы  есепті  кезенде  танылады,  мойындалады.  Олар 
кӛбіне кірістің бары немесе жоғынан (мысалы, активтің амортизациясы, кеңсе бӛлмелерін 
жалға алу жӛніндегі шығыстар) гӛрі, кезеңнің бар болуымен негізделеді. 
Кейінге қалдырылған шығыстар болашақта ықтимал кірістер алу мақсатымен есепті 
кезенде  жүзеге  асатын  ұйымның  ресурстарын  қолдану  жӛніндегі  шаруашылық 
операцияларымен байланысты. Олар ұйым балансында капиталдандыруға жатады. 
Ұйымның  болашақтағы  ресурстарында  пайда  болу  мүмкіндігі  белгілеріне  қарай 
кейінге қалдырылған шығыстар былайша бӛлінеді: 
•  инвестициялар (күрделі қаржы); 
•  болашақ кезең шығыстары.  
 
         2.Пайда және зиян туралы есеп баптарының маңызы.  
 
Қорытынды  есептін  бұл  түрі  калыпты  жағдайда  шаруашылык  қызметін  атқарушы 
ұйымдардың  таза  пайдасы  немесе  шеккен  зиянына  қосылатын  қосымша  кұндык  бағалар 
ӛзгерісінің  есебін  жүргізуге  арналған.  Сыртқы  пайдаланушылар  үшін  табыстар  және 
шығындар жӛніндегі қорытынды есеп қысқа үлгіде жасалынады. 
Табыстар  және  шығындар  (Пайда  мен  зиян)    жӛніндегі  корытынды  есеп  сату 
(есептеу) принципіне сай жасалынады. Ұйымның ақша қаражатының қозғалысы және осы 
ұйымнын  ӛтеушілік  қабілетінің  мәліметтері  корытынды  есептін  бұл  түрінде 
кӛрсетілмейді. 
Табыстар  мен  шығындар  ақша  қаражатының  кӛбеюі  немесе  азаюына  тікелей 
байланысты  болмайды.  Акша  қаражаттары  сомасының  кӛбеюі  немесе  азаюы  активтік 
бухгалтерлік  есеп  счеттарының  ӛзгеруіне  тікелей  байланысты  болады.  Табыстар  немесе 
шығындар  сомасының  ӛзгерісі  «Капитал»  немесе  «Бӛлінбеген  таза  пайда»  есебіне 
арналған бухгалтерлік есеп счеттарын ӛзгеріске түсіреді. 
Дайын ӛнімдерді, тауарлар, жұмыстар және кӛрсетілген қызметтерді сатудан түскен 
табыстарды  есепке  алу  жӛніндегі  мәліметтер  бухгалтерлік  есеп  тәжірбиесіне  сату 
(есептеу) принципі бойынша танылып  тіркеледі. 
Келісім   - шарттағы қойылған жағдайларға тән ұйым ӛзіне табыс түсіретін ӛнімдер 
ӛндіріп,  жүмыс  кӛлемін    орындап,  тұтынушыларға  орындалған  жұмыстар  және 
кӛрсетілген  қызметтерді  ӛткізген  жағдайда  түсетін  табыс  сомасы  ақшаңын  түсуі  немесе  
түспеуіне карамастан есепке алынады. 
Табыс  категориясы  каржылық  корытындынын  ен  манызды  факторларына  жатады. 
Таза  пайданың  кӛбеюі  және  осыған  байланысты  ұйымнын,  капитал  кӛлемінің    кӛбейіп 
отыруы  түскен  табысқа  байланысты  болады.  Қаржылык  қорытынды  есеп  жасаудың 
халыкаралык,  әдіснамалык  ұсынысына  сәйкес  табыс  категориясы  қаржылык  нәтиженін 
калдықталган корытынды сомасымен  танылады. Яғни түскен табыс деп жалпы табыс пен 
осы кезенде жұмсалған шығындардың айырмасын айтамыз. 
Табыстарды  тану  бірнеше  классификациялык  топтар  аркылы  танылады.  Қазакстан 
Республикасы  Каржы  министрлігінің  бухгалтерлік  есеп  және  аудит  әдіснамасы 
департамет ұсынган анықтамасы бойынша ұйымның табысы негізі кызметтер атқарудың 
және негізгі қызметке жатпайтын қызметтер атқарудың нәтижесінде пайда болуы мүмкін  
делінген. 

 
72 
 Негізгі    қызметтен  түсетін  табыстар  —  есептелінген  қосымша  кұн  салығын, 
акциздерді  және  осыған  ұксас  салықтар  сомасын,  міндетті  тӛлемдерді,  сондай-ақ 
кайтарылған  дайын  ӛнімдер,    тауарлар.  сату  және  баға  жеңілдігін  кеміту  сомаларын 
шегергеннен  кейінгі  дайын  ӛнімдерді.  (тауарлар.  жүмыстар.  кызметтер)  сатып 
алушыларға сатканнан түскен табыстар сомасынан кұралады. 
Негізгі  қызметке  жатпайтын    кызметтен  түсетін  табыстар  айналым  сыртындағы 
активтерді  баскаларға  сатудан    биржа  айналысына  түскен  кұнды  қағаздарды  қайта 
бағалаудан т.б. құралады. 
Негізгі  қызмет  ӛрісіндегі  калдыкталған  қаржылық  нәтиже  (табыс,  шеккен  зиян) 
салық  салынғанға  дейін  есеп  жасау  (расчет)  жолымен,  негізгі  қызметтен  түскен  табыс 
және негізгі кызметке жатпайтын табыс (зиян) анықталады. 
Салық салынғаннан кейін негізгі қызметтен түскен таза табыс ссеп жасау жолымен, 
негізгі  қызметтен  түскен  табыс  (шеккен  зиян)  пен  табыс  салығы  сомасының  айырымын 
шығару аркылы анықталады. 
Тӛтенше  жағдайлардан  түскен  табыс  (шеккен  зиян)  табыс  сыйлығы  сомасын 
шегергеннен  кейінгі  тӛтенше  жағдайлар  нәтижесін  қорытындылау  немесе  калдықтау 
аркылы анықтадады. 
 Тӛтенше табыстарға әлдеқандай жағдайлардын салдарынан (табигат апаты, ӛрт, жол 
апаты,  су  таскыны  т.с.с.)  түсуі  мүмкін.  Сонымен  қатар  мұндай  табыстарга  сақтандыру 
сомасын  алу  мақсатында  орнына  келтіруге  жатпайтын,  ары  карай  пайдалануға 
жарамайтын  активтерді  есептен  шығарып  жоюдың    нәтижесінде    алынған  материалдар 
кұны жатады. 
Таза пайда (шеккен зиян) есепті жыл ішінде калдыкталған нәтижесінің (таза пайда, 
шеккен зиян) негізінде кұкылы ұйымнын (тұлғаның) алған таза пайдасы болып табылады. 
Қаржылык  корытынды  есеп  даярлау  мен  тапсыру  процесіне  бухгалтерлік  баланс 
сиякты «Табыстар және шығындар жӛніндегі есептілік» есептін маңызы мен ететін әсері 
ӛте зор.  
Ендігі  жерде  қорытынды  есептің  осы  түріндегі    негізгі  баптарына  қыскаша  түсінік 
береміз. 
 «Ӛнімдерді  сатудан  түскен  табыс»  бабында  бухгалтерлік  есеп  счеттары 
жоспарының «Табыстар» тарауында керсетілетен дайын  ӛнімдерді (тауарлар, жұмыстар, 
кызметтер) т.с.с. сатудан түскен. (түсім) кӛрсетіледі.    
Табыс  кӛлемі  осы  ұйым  және  сатып  алушылары  (тапсырыс  берушілер)  немесе  осы 
ұйымнын активтерін пайдаланушылар арасында жасалған келісім-шартта кӛрсетілген баға 
аркылы  анықталады.  Егер  баға  келісім-шартта  кӛрсетілмесе  және  бағаны  кӛрсетудің 
мүмкіндігі болмаса,  онда осы жылға бағаны қолдану ӛткен кезеңдерде ұқсас ӛнімдер мен 
тауарлар т.б. сатуда қолданылған бағамен салыстыру арқылы қолданылынуы мүмкін. 
 Табыс  кӛлемі.  сонымен  катар  жасалынған  келісім  шартқа  сай  ұйымның  койған 
бағаны  кеміту,  бағаны  косу  сомаларын  есептеу  арқылы,  сондай-ак,  шетелдік  валюта 
(шартты  ақша  бірлігі)  сомасына  эквивалентті  теңгемен  есеп  айырысудағы  сомалык 
айырымның,  (кӛбеюі    не  азаюын)  қосымша  немесе  үстеме  косып  есептеу  арқылы  да 
анықталады. 
«Сатылған ӛнімдердің ӛзіндік кұны» бабында сатылған ӛнімдерге жататын ӛнімдер 
ӛндіруге,  жүмыстар  орындауға,  кызметтер  кӛрсетуге  байланысты  нақтылы  жұмсалған 
шығындар  кӛрсетіледі.  Ӛзіндік  кұнды  қалыптастырудың  тәртібі  бухгалтерлік  есеп 
жүргізудің  тиісті  ережелерін  қолдану  аркылы  анықталады.  Егер  ұйым  дайындалған 
ӛнімдер есебін алдын ала кабылдаған нормативтік ӛзіндік кұндағы бағамен жүргізсе, онда 
нақтылы  және  нормативтік  ӛзіндік  кұн  айырымы  табыстар  және  шығындар  жӛніндегі 
қорытынды есепте жеке жолға жазылады. 
 «Жалпы  табыс»  бабы  түскен  нетто-түсім  және  ӛзіндік  кұн  сомасының  айырымын 
есептеп шығару кӛрсеткіші болып табылады. 
 «Жалпы  және  әкімшілік  шығындары»  бабында  тікелей  ӛндірістік  процеске 
байланысты емес басқарушылык кызметтерге  байланысты шаруашылық шығындарының  
есебі жүргізіледі. 
Мұндай  шығындарға  әкімшілік  немесе  баскарушылық  қызметтер  атқарушыларға 
еңбек ақы тӛлеу, бүларға сыйақы,  жәрдем  ақы беру және баска да осындай шығындар, 
әкімшіліктік  мақсаттағы  ғимаратты  қалыпты  жағдайда  ұстау  үшін  тӛленген  тұрмыстық 

 
73 
қызмет  кӛрсету  шығындары,  күмәнді  талаптар    бойынша  есептелінген  резервтік  сома, 
есепке  алынған  айып  пүл,  тұрақсыздыктар,  әлеуметтік  салык  шығындары, 
міндеттемелерді  орындау  үшін  жасалынған  резервтердің  шығындары,    норматив 
деңгейінің  сыртында есептен кем шыккан ТМҚ жӛніндегі шығындар, негізгі кұралдарды 
т.б.  ағымдагы  жӛндеуден  ӛткізуге    жасалынған  резервтік  шығындар  жатады.  Ағымдағы 
бухгалтерлік  есепте  мұндай  шығындар  есебі  «Жалпы  және  әкімшілік  шығындары» 
тармағындағы счеттарда жүргізіледі. 
 
 
 
 
Кесте  2.8 
Пайда мен зиян жӛніндегі есептің үлгісі 
 
Кӛрсеткіштердің атауы 
Бет 
коды 
Есептік 
кезең үшін 
Ӛткен кезең 
 үшін 
Ӛнімдерді  сату  мен  қызметтер  кӛрсетуден  түскен 
кіріс 
010 
 
 
Сатылған  ӛнімдер  мен  кӛрсетілген  қызметтердің 
ӛзіндік құны 
020 
 
 
Жалпы пайда (бет 010- бет 020) 
030 
 
 
Қаржыландырудан түскен кірістер 
040 
 
 
Ӛзге де кірістер 
050 
 
 
Ӛнімдерді сату мен қызметтер кӛрсетуге арналған 
шығыстар 
060 
 
 
Әкімшілік шығыстар 
070 
 
 
Қаржыландыруға арналған шығыстар 
080 
 
 
Ӛзге де шығыстар 
090 
 
 
Үлес қосу әдісімен есептелетін ұйымдардың 
пайдасының/залалының үлесі 
100 
 
 
Жалғасатын қызмет кезеңіндегі пайда (залал) (бет 
030+бет 040+бет 050- бет 060 – бет 070 – бет 080 - 
бет 090+/- бет 100) 
110 
 
 
Тоқтатылған қызметтен түскен пайда (залал) 
120 
 
 
Салық салғанға дейінгі пайда (залал) (бет 110+/-
бет 120) 
130 
 
 
Корпоративтік табыс салығы бойынша залалдар 
140 
 
 
Аздық  үлесті  шегергенге  дейінгі  кезеңдегі 
жиынтық пайда (залал) (бет 130- бет 140)  
150 
 
 
аздық үлесі 
160 
 
 
Кезеңдегі жиынтық пайда (залал) (бет 150- бет 
160) 
170 
 
 
Акцияға арналған пайда 
180 
 
 
 
«Сыйақылар  тӛлеу  шығындары»  бабында  алынған  займдар,  эмитеттелген  құнды 
кағаздар,  вексельдер,  сенімді  басқаруға  және  каржыланатын  жалға  алынған  айналыс 
сыртындағы активтер бойынша сыйақы тӛлеу шығындары қарастырылған. 
 «Салык  салынғанға  дейінгі  табыс»  бабында  жоғарыда  келтірілген  табыстар  мен 
шығындар айырымын шығарудағы есепті кӛрсеткіш дайындалады. 
«Табыс  салығы»  бабында  салық  Кодексі  және  салык  есебінін  мәліметіне  сәйкес 
есептелінген табыс салығының  сомасы кӛрсетіледі. Осы бапта кӛрсетілетің  табыс салығы 
шығындары шығындардың арнайы баптары және      бүлардың құрамына қарай шектеулі 
түрде жазылады. 

 
74 
 «Таза  пайда»  бабында  салық  салғанға  дейінгі  және  таза  пайдаға  салынған  салық 
кӛлемі айырымын шығарудағы есепті кӛрсеткіш анықталады. 
«Бӛлінбеген  пайда  жабылмаған  зиян»  ұйымдағы  бӛлінбеген  пайда  немесе 
жабылмаған  зиян  сомасының  колда  бары    мен  қозғалысы  жӛніндегі  ақпараттарды 
қорытындылаудың  нәтижесінде есептеу әдісін қолдану арқылы анықталады. 
―Үлестірмеген  табыс  (жабылмаған  залал)‖  статьясы  ұйымның  үлестірмеген    табыс 
немесе жабылған залалдарының қозғалысы және қолда бар болуы туралы ақпараттарды.  
Каталог: accounting-and-auditing
accounting-and-auditing -> Статистика академиясы алматинская академия экономики и статистики
accounting-and-auditing -> Алматы экономика және статистика академиясы
accounting-and-auditing -> Алматы экономика және статистика академиясы
accounting-and-auditing -> ПӘннің ОҚУ-Әдістемелік кешені «АӨК бухгалтерлік есеп ерекшеліктері»
accounting-and-auditing -> Статистика академиясы алматинская академия экономики и статистики
accounting-and-auditing -> ПӘннің ОҚУ-Әдістемелік кешені «Бухгалтерлік есеп және аудит»
accounting-and-auditing -> Алматы экономика және статистика академиясы пәннің ОҚУ-Әдістемелік кешені
accounting-and-auditing -> Алматы экономика және статистика академиясы пәннің ОҚУ-Әдістемелік кешені

жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   17




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет