Алматы экономика және статистика академиясы «Экономика және менеджмент» кафедрасы


-тақырып.Ауыл шаруашылығының кӛпукладты экономиканың қалыптасуы



жүктеу 6.13 Kb.
Pdf просмотр
бет5/9
Дата23.04.2017
өлшемі6.13 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

4-тақырып.Ауыл шаруашылығының кӛпукладты экономиканың қалыптасуы 
 
Лекцияның  мақсаты:  Ауыл  шаруашылығының  кӛпукладты  экономиканың  қалыптасуын 
қарастыру 
 
Лекция сұрақтары 
I. Шаруашылықтану нысандарының жіктелуі 
II. Шаруашылық  серіктестіктердің дамуы 
III. Жеке ҥй шаруашылықтары және кооперативтер 
IV.  Шаруа  фермерлер  қожалықтарының  ҧйымдастыру  нысандары  және  қалыптасу 
жағдайы. 
 
Лекция мазмұны 
I. Экономикалық  реформалардың барысында  ауыл шаруашылығында әр тҥрлі  белгідерге 
қатысты кәсіпорындар пайда болды: 
1) Қҧқықытық заңды жағдайларына байланысты жеке және заңды тҧлғалар 
2) Меншік тҥріне байланысты жеке және мемлекеттік және аралас 
3)  ҧйымдастыру-қҧқықтық  және  қҧрылымы  бойынша  Жауапкершілігі  Шектеулі 
Серіктестіктер,  Акционерлік  Қоғамдар,  Ӛндірістік  кооперативтер,  шаруафермерлік 
қожалықтар, агроӛнеркәсіптік бірлестіктер 
4) Ӛндірістің кӛлеміне байланысты шағын, ірі және орта 
5)  Мамандану  деңгейіне  байланысты  ӛсімдік  шаруашылығы,  мал  шаруашылығы,  кӛп 
салалы, қайта ӛңдеу, қызмет кӛрсету 
6) Қызметтік міндеті бойынша ӛндірістік, коммерциялық және қаржылық 
7) Экономикалық қатынас тҥрі бойынша әкімшілік, жергілікті және жалпы мемлекеттік. 
 
Шаруа фермерлер қожалықтарының негізгі принциптері: 
1) шаруашылық қызметті бірігіп жҥргізуді шешкен адамдардың ерікті тҥрде бірігуі 
2) жерді ӛңдеудің басқа да негізгі және қосымша қорлар иелену және пайдалануға толық 
қҧқығы 
3)  ӛндірістің  бағытын,  қҧрылымы  мен  кӛлемін  еркін  таңдау  және  қызметін  ӛз  бетінше 
жҥзеге асыру 

45 
 
4)  мемлекеттік  кәсіпорындармен,  ҧйымдармен  және  азаматтармен  барлық  ӛзара  қарым-
қатынас келісім-шарттық негізінде жҥргізіледі 
5)  ӛндірілген  ӛнімге  және  алынған  табысқа  меншіктің  толық  қҧқы  және  оларды  ӛз 
қалауынша толық пайдалану 
6) ӛз міндеттемелері бойынша қызметтің тҥпкі нәтижелері ҥшін толық жауапкершілік. 
 
Шаруа фермерлік қожалықтар ҧйымдық тәсілдер бойынша келесі тҥрлерге бӛлінеді: 
1) жеке азаматтар жеке қызмет тәртібімен  жҥргізілген шаруа қожалықтары 
2) бір отбасылық шаруа қожалықтары 
3)  кӛп  отбасылық  шаруа  қожалықтары  (белгілі  бір  туысқандық  байланыстарға 
байланысты) 
4)  оперативтердің  тҥрінде  қҧрылатын  бір  пікірлес  жҧмысшылардың  тікелей  шаруа 
қожалықтары.  
 
Өзін-өзі бақылау сұрақтары: 
1.
 
Ауыл шаруашылықта меншік тҥсінігі, тҥрлері, және формалары қандай? 
2.
 
Мемлекеттік ауылшаруашылық кәсіпорындарды жекешелендіру мақсаты. 
3.
 
 Ауылшаруашылық ӛндірістің негізгі және айналым капиталының қҧнын анықтау 
ережесі.   Мҥліктік және жер пайы есептеу әдісі. 
 
Ұсынылатын әдебиеттер 
5.
 
Оспанов М.Т., Аутов Р.Р., Ертазин Х. Аграрлық сектордың экономикасы теориясы 
және тәжірибесі, Алматы, “Франклин”, 1997* 
6.
 
Попов  Н.А.  Экономика  сельского  хозяйства.  С  основами  сельского       
предпринимательства: учебное пособие: Тандем, 2004 – 352 с. 
7.
 
Сейдахметов  А.С.,  Куква  И.Н.,  Нургалиева  К.К.  Экономическая  оценка 
сельскохозяйственного  потенциала  Аграрлық  сектордың  экономикасыа.  Учебник. 
Алматы, Экономика, 2006г. 
8.
 
Сейдахметов  А.С.  Аграрлық  сектордың  экономикасытің  экономикалық  негіздері. 
Оқу қҧралы,   Алматы, Экономика 2001ж.  
 
5-тақырып.  «Нарық  жағдайындағы  жер  ресурстары  және  оларды  пайдалану 
тиімділігі» 
 
Дәрістің  мақсаты:  Нарық  жағдайындағы  жер  ресурстары  және  оларды  пайдалану 
тиімділігін анықтау 
 
Дәріс сұрақтары 
I. Жердің ерекшеліктері. Жер ресурстарын бағалау. 
II. Дифференциалдық рента. Экономикалық мазмҧны және нысандары. 
III. Жер қоры. Ауыл шаруашылық жерлерінің қҧрамы. 
IV. Жерді пайдаланудың экономикалық тиімділігі. 
V. Жер ресурстарын пайдалануын анықтайтын факторлар. 
 
Дәріс мазмұны 
I. Ерекшеліктері: 
1) жер – табиғат жемісі 
2) жердің ӛзгермейтіндігі 
3) жердің тҧрақтылығы 
4) жердің территориялық шектеулігі 
5) сапа бойынша жер учаскелерінің әр тҥрлілігі 

46 
 
6) жердің қҧнарлығы  
- табиғи қҧнарлық (ҧзақ мерзімді) 
- жасанды қҧнарлық 
- экономикалық қҧнарлық 
- абсолютті қҧнарлық (ӛнімділікке байланысты) 
- салыстырмалы қҧнарлық  
Жердің экономикалық бағасы екі аспектіде қарастырылады: 
1) жер ӛндіріс қҧрал-жабдықтары ретінде жалпы бағаланады 
2)  жекелеген  ауыл  шаруашылық  дақылдарын  ӛсірудің  тиімділігі  бойынша  жеке  ішінара 
бағаланады. 
Кӛрсеткіштер ретінде: 
1. негізгі ауыл шаруашылық дақылдарының ӛнімділігі 
2. шығындардың ӛтімділігі 
3. пайдаланатын жердің тиімділігі 
4. дифференциалды таза табыс 
II.  1-ші  дифференциалды  рента  –  жер  учаскелерінің  шектеулігімен,  орналасуымен  және 
салалардың  әр  тҥрлілігіне  байланысты.  Басқаша  айтқанда,  ол  –  қҧнарлы  бойынша  рента 
деп аталады. 
2-ші дифференциалды рента - ӛндірісті интенсификациялау барысында бір жер учаскесін 
біртіндеп  тиімді  шығындарды  енгізе  отырып,  қосымша  ҥстеме  пайда  аламыз.  Басқаша 
айтқанда, ол – қоғамдық және ӛндіріс бағаларының айырмашылығына тең болады. 
III. жер қорлары арнайы мақсаттарға қҧрылымына байланысты 7 категорияларға бӛлінеді: 
1) ауыл шаруашылық мақсаттарына байланысты жерлер 
2) елді мекенді жерлер 
3)  ӛнеркәсіп,  транспорт,  байланыс  және  тағы  басқа  да  ауыл  шаруашылық 
мақсаттарындағы емес жерлер 
4) табиғатты қорғау және сауықтыру 
5) орман қоры жерлері 
6) су қоры жерлері 
7) босалқы жерлер 
 
Ауыл шаруашылық жерлері 
 
Егістік 
жайылым 
шабындық 
Кӛп жылдық екпе ағаштар 
 
 
IV. Эж= ЖӚ(ТӚТ) *100 ц/га 
              Жа.ш.(Жж) 
ЖӚ(ТӚТ) – жалпы тауарлы ӛнімнің және табыстың кӛлемі және қҧны 
Жа.ш.(Жж)  – ауыл шаруашылық және жыртылған жерлердің кӛлемі. 
 
1. Заттай кӛрсеткіштер: 
- ауыл шаруашылық дақылдарының ӛнімділігі 1ц/га 
- 100 га ауыл шаруашылық жерлеріне шаққанда мал шаруашылығының ӛнімдерін есепке 
аламыз 
- 100 га   жыртылған жерлерге шаққанда ӛсімдік шаруашылығының ӛнімдері 
- 100 га  дәнді-дақылдар егістігіне шаққанда қҧс еті және жҧмыртқа 
 
Ауыл  шаруашылық  айналысқа  жерлерді  енгізу  деңгейіне  байланысты  тӛмендегі 
кӛрсеткіштерді анықтайды.  
1. Жер ресурстарын пайдалану коэффициенті тӛмендегідей: 
Кжер= 
Жа.ш.                      

47 
 
Жб.р. 
Мҧндағы:  
Жа.ш. – ауыл шаруашылығындағы жер кӛлемі         
Жб.р. – шаруашылыққа бекітілген барлық жер ресурстары 
2. Ауыл шаруашылық жерлерін пайдалану коэффициенті 
Ка.ш.= 
Жж. 
Жа.ш. 
Мҧндағы:  
Жж. – жыртылған жердің кӛлемі 
Жа.ш. – ауыл шаруашылық жерлерінің кӛлемі 
3. Жыртылған жерлерді пайдалану коэффициенті 
Кж.= 
Же. 
Жж. 
Мҧндағы: 
Же. – бҥкіл егістік кӛлемі 
Жж. – жыртылған жердің кӛлемі. 
 
Өзін-өзі бақылау сұрақтары: 
1.
 
Жердің ӛндіріс қҧралы ретіндегі ерекшелігі қандай? 
2.
 
Жердің қҧрамы мен трансформациясы қандай? 
3.
 
 Қазіргі кездегі жер заңдары атаңыз 
4.
 
 ҚР Жер кодексін қолдану тәртібі және мазмҧны қандай? 
5.
 
 Жер кадастры дегеніміз не? 
6.
 
 Жерді экономикалық бағалау әдістері қандай? 
 
Ұсынылатын әдебиеттер 
1.
 
Оспанов  М.Т.,  Аутов  Р.Р.,  Ертазин  Х.  Аграрлық  сектордың  экономикасы 
теориясы және тәжірибесі, Алматы, “Франклин”, 1997* 
2.
 
Попов  Н.А.  Экономика  сельского  хозяйства.  С  основами  сельского       
предпринимательства: учебное пособие: Тандем, 2004 – 352 с. 
3.
 
Сейдахметов  А.С.,  Куква  И.Н.,  Нургалиева  К.К.  Экономическая  оценка 
сельскохозяйственного  потенциала  Аграрлық  сектордың  экономикасыа.  Учебник. 
Алматы, Экономика, 2006г. 
4.
 
Сейдахметов А.С. Аграрлық сектордың экономикасытің экономикалық негіздері. 
Оқу қҧралы,   Алматы, Экономика 2001ж.  
 
 
6-тақырып. «Материалдық-техникалық ресурстар және оларды пайдалану» 
 
Дәрістің  мақсаты:  Материалдық-техникалық  ресурстар  және  оларды  пайдалануды 
қарастыру 
 
Дәріс сұрақтары 
I. Материалдық-техникалық ресурстардың тҥсініктемесі және жіктелуі. 
II. Ауыл шаруашылықтың механизациялау қҧралдары және энергетикалық ресурстары. 
III. Агроӛнеркәсіп кешеніндегі ресурстарды сақтандырудың негізгі жолдары . 
 
Дәріс мазмұны 
I. Ресурстар – бҧл табиғи байлық, материалдық, заттық қҧндылықтар және тҧтыну, ӛндіріс 
процесстеріне қатысатын адамдардың жиынтығы. 

48 
 
         Ауыл шаруашылығында ресурстар тӛмендегі белгілер бойынша жіктеледі: 
1) шығу тегі бойынша ресурстар:  
- табиғи 
- экономикалық болып бӛлінеді. 
Экономикалық ресурстары ӛзара: 
- материалдық 
- қаржылық 
- еңбек реурстары болып бӛлінеді. 
2) ӛндіріске қатысы бойынша ресурстар: 
- қалыптасқан 
- потенциалды 
Қалыптасқан ресурстар – шаруашылық айналымдағы жалпы ресурстардың белсенді бӛлігі 
(ӛндіріске тікелей қатысады). 
Потенциалды  ресурстар  -  ӛндірістік  процесстерге  қатыспайтын,  бірақ  болашақта 
қатысатын ресурстар. 
3) Пайдалану белгісі бойынша ресурстар:  
- ӛндірістік 
- ӛндірістік емес 
ӛндірістік ресурстар қҧрамына жер, материалдар және еңбек ресурстарын жатқызамыз 
4) ҧдайы ӛндіріс тәсілі бойынша ресурстар: 
- ҧдайы ӛндірістік 
- ҧдайы ӛндірістік емес 
Қдайы  ӛндірістік  емес  ресурстарға  су  ресурстарын,  орман  шаруашылығын,  байлық 
ӛазбаларын жатқызамыз. 
Ауыл шаруашылығында материалдық ресурстардың ерекшелігі: 
1) материалдық-техникалық ресурстардың қҧрамдас бӛлігі болып жер табылады 
2) материалдық-техникалық ресурстар табиғат жағдайларына тәуелді 
3)  материалдық-техникалық  ресурстарды  тиімді  пайдалануы  ӛндіріс  маусымдылығына 
тәуелді 
4) материалдық-техникалық ресурстардың кӛлемі және қҧрылымы мемлекеттің аймақтары 
бойынша 
ӛзгереді 
5)  материалдық-техникалық  ресурстардың  қҧрамына  тірі  организмдерді  жатқызамыз 
6)  материалдық-техникалық  ресурстар  ӛнеркәсіптік  ӛндіріс  қҧралдарына  және  ауыл 
шаруашылығында 
пайда 
болған 
қҧралдардан 
тҧрады 
7)  материалдық-техникалық  ресурстарды  тиімді  пайдалану  агроӛнеркәсіп  кешенінің 
барлық ӛрістер қызметтерімен тікелей байланысты. 
 
 
II. 
       Энергетикалық  ресурстар  ауыл  шаруашылығындағы  материалдық-техникалық 
ресурстардың  ең  белсенді  ресурстары  болып  табылады.  Олар:  электроқҧралдардың  және 
механикалық  және  электродвигательдердің  қуаты,  сонымен  қатар  механикалық  кҥшке 
шаққандағы жҧмыс малдарының санымен анықталады. 
 
Ауыл  шаруашылығының  энергетикалық  ресурстармен  қамтылуын  тӛмендегі 
кӛрсеткіштермен анықтайды: 
1)  энергиямен  қамтылуы  –  бҧл  барлық  энергетикалық  қуаттары  мен  ауыл  шаруашылық 
жерлері арасындағы қатынас 
2)  энергиямен  қарулануы  –  бҧл  энергетикалық  ресурстардың  қуаттары  мен  ауыл 
шаруашылығындағы орташа жылдық жҧмысшылар арасындағы қатынастар 
3)  ауыл  шаруашылығындағы  машина-трактор  паркінің  тиімді  пайдалануын  затты  және 
қҧнды кӛрсеткіштер жҥйесімен анықталады. 
 

49 
 
Заттық кӛрсеткіштер: 
-
 
бір трактордың маусымдылық және жылдық ӛнімділігі 
-
 
сағаттық, бір кҥндік және маусымдық ӛнімділігі 
-
 
бір жылдағы істелінген машина, кҥн саны. 
 
Қҧндық кӛрсеткіштер: 
-
 
ӛнім бірлігіне кеткен эксплуатациялық шығындар 
-
 
эталонды және физикалық гектардың ӛзіндік қҧны 
-
 
машина сатып алуға кеткен кҥрделі шығындардың ӛтімділік мерзімі 
 
 
III.  Ресурстарды  сақтандыру  –  бҧл  барлық  ресурстарды  рационалды  және  тиімді 
пайдалануға  бағытталған  ғылыми-техникалық,  ҧйымдастырушылық,  экономикалық  және 
тәрбие  шараларының  жҥйесі.  Бҧл  қоғам  дамуының  әлеуметтік  және  ӛндірістік 
проблемаларды шешудің негізгі шарты болып табылады. 
 
Ресурстарды сақтандырудың экономикалық реттеу жҥйесі тӛмендегі элементтерден 
тҧрады: 
1)  ӛнімдердің  тазалығы,  ресурстарды  пайдалану  нормативі  және  қоршаған  ортаның 
ластануы 
2) жеңілдіктер, санкциялар және тӛлеу жҥйесі 
3) ресурстарды сақтандырудың экономикалық жағдайларын қадағалау жҥйесі. 
 
Өзін-өзі бақылау сұрақтары: 
1.
 
Материалдық – техникалық ресурстардың экономикалық мазмҧны қандай? 
2.
 
Материалды– техникалық ресурстардың жіктелу мен тҥсінігі? 
3.
 
Ауыл  шаруашылығының    механизациялау  қҧралдары  мен  энергетикалық 
ресурстары қандай? 
4.
 
АӚК-гі ресурстарды сақтаудың негізгі жолдары қандай? 
5.
 
Ресурстардың қалыптасуындағы лизингтің ролі қандай? 
 
Ұсынылатын әдебиеттер 
1.
 
Оспанов  М.Т.,  Аутов  Р.Р.,  Ертазин  Х.  Аграрлық  сектордың  экономикасы 
теориясы және тәжірибесі, Алматы, “Франклин”, 1997* 
2.
 
Попов  Н.А.  Экономика  сельского  хозяйства.  С  основами  сельского       
предпринимательства: учебное пособие: Тандем, 2004 – 352 с. 
3.
 
Сейдахметов  А.С.,  Куква  И.Н.,  Нургалиева  К.К.  Экономическая  оценка 
сельскохозяйственного  потенциала  Аграрлық  сектордың  экономикасыа.  Учебник. 
Алматы, Экономика, 2006г. 
4.
 
Сейдахметов А.С. Аграрлық сектордың экономикасытің экономикалық негіздері. 
Оқу қҧралы,   Алматы, Экономика 2001ж.  
 
 
7-тақырып. «Ауыл шаруашылығындағы негізгі капитал» 
 
Дәріс мақсаты: Ауыл шаруашылығындағы негізгі капиталды қарастыру 
 
Дәріс сұрақтары 
I. Негізгі қҧралдардың тҥсініктемесі және жіктелуі 
II. Негізгі қҧралдардың ҧдайы ӛндірісі 
III. Негізгі қҧралдардың тиімді пайдалану кӛрсеткіштері 
 
Дәріс мазмұны 

50 
 
I. Жіктелуі: 
1) ӛндірістік процесске қатысуына байланысты негізгі қҧралдар: 
- ӛндірістік(тікелей қатысады) 
- ӛндірістік емес(жанама қатысады) 
2)  негізгі  ӛндірістік  қҧралдар  ауыл  шаруашылық  ӛнімін  ӛндіруіне  байланысты  екі  топқа 
бӛлінеді: 
- ауыл шаруашылық мақсаттарындағы 
- ауыл шаруашылық мақсаттарындағы емес 
3) тҥрлік қҧрлымына байланысты 11 ірі топқа бӛлінеді: 
- ҥйлер 
- ғимараттар 
- беріліс қондырғылар 
- машиналар және жабдықтар 
- транспорт қҧралдары 
- ӛндірістік және шаруашылық қҧрал-сайман 
- жҧмыс малы 
- ӛнім беретін мал 
- кӛп жылдық екпе ағаштар 
- жерді жақсарту мақсатындағы кҥрделі салымдар 
- аспаптар және т.б. негізгі қҧралдар 
4) салалық қҧрылымына байланысты: 
- ӛсімдік шаруашылығы 
- мал шаруашылығы 
- жалпы мақсаттағы негізгі қорлар 
5) пайдалану деңгейіне байланысты: 
- жҧмыс істейтін 
- жҧмыс істемейтін 
- запастағы негізгі қорлар. 
 
Агроӛнеркәсіп кешеніндегі негізгі ӛндірістік қҧралдардың қҧрылымы (% есебінде) 
- негізгі ӛндірістік қҧралдардың барлығы - 100% 
- пассивті бӛлігі - 46,5%. Оның ішінде: 
- ҥйлер - 26,7% 
- ғимараттар - 19,8% 
- активті бӛлігі - 53,5%. Оның ішінде: 
- беріліс қондырғылар - 10,3% 
- машиналар мен жабдықтар - 36,5% 
- есептеу техникасы - 1,4% 
- ӛлшеу жабдықтары - 1,8% 
- транспорт қҧралдары - 2,4% 
- басқа қорлар - 1,1%. 
 
II. Негізгі қҧралдардың ҧдайы ӛндірісі – негізгі қҧралдарды, қорларды ауыстыру процесі.  
 
III. 
Негізгі қҧралдардың тиімді пайдалану кӛрсеткіштері 3 топқа бӛлінеді: 
1-топ – негізгі  
1) Қор сыйымдылығы (Қс) 
 
Қс = 
негізгі қорлардың орташа жылдық қҧны 
ӛндірілген қнімнің қҧны 
 

51 
 
2) Қор қайтарымдылығы (Ққ) 
 
Ққ = 
ӛндірілген ӛнімнің қҧны 
Негізгі қорлардың орташа жылдық қҧны 
 
3) Ӛндірісті қормен қарулану (Ққӛ) 
 
Ққӛ = 
Негізгі қорлардың орташа жылдық қҧны 
Ауыл шаруашылық жерлерінің кӛлемі 
 
4) Еңбекті қормен қарулану 
 
Қор = 
Негізгі қорлардың орташа жылдық қҧны 
Жҧмысшылардың орташа жылдық саны (Р) 
 
2-топ – қосымша  
1) машина-трактор паркін пайдалану коэффициенті 
2) машиналардың пайдалану деңгейі 
3) 1жылдағы істелінген машина, кҥндер саны 
 
3-топ – негізгі қорлардың ӛзгеруін сипаттайтын кӛрсеткіштер 
1) негізгі қорлардың жаңарту коэффициентң (Кж) 
 
Кж = 
Негізгі қорлардың енгізілген қҧны 
Негізгі қорлардың жыл аяғындағы қҧны 
 
2) 
Негізгі  қорлардың  жаңару 
мерзімі= 
Негізгі қорлардың жыл басындағы 
қҧны 
Негізгі қорлардың енгізілген қҧны 
 
3) негізгі қорлардың шығару коэффициенті (Кш) 
 
Кш = 
ӛндірістен шығып қалған негізгі қҧралдардың қҧны 
Негізгі қҧралдардың жыл басындағы қҧны 
 
4) Негізгі қорлардың ӛсім коэффициенті (Кӛсім) 
 
Кӛсім = 
Негізгі қорлардың ӛсім қҧны 
Негізгі қорлардың жыл басындағы қҧны 
 
5) негізгі қорлардың орташа жылдық қҧны 
 
Н.қ.орташа 
жылдық қҧны = 
Негізгі қорлардың 
жыл басындағы 
қҧны       
 

Негізгі қорлардың 
енгізілген қҧны +Na 
 

Негізгі қорлардың 
шық. (12 - Na) 
12 
12 
 
Na – пайдаланылған айлар саны 
 
 
«Ауыл шаруашылығындағы айналым капиталы» 
 

52 
 
I. Айналым капиталының мәні, жіктелуі 
II. Капиталдың ауыспалы айналымы 
III. Айналым капиталын сипаттайтын кӛрсеткіштер. 
 
I.  
Айналым  капиталы  дегеніміз  -  ӛндірістік  процесске  толығымен  қатысатын,  толық  тҥрде 
пайдаланылатын және ақша тҥрінде қайтыпоралатын кәсіпорынның мҥлкі. 
 

 
Ауыспалы айналым процесіне байланысты айналым капиталы 2-ге бӛлінеді: 
1.
 
ӛндірістік айналым қоры 
2.
 
ӛндірістік айналыс қоры 
Ӛндірістік айналым қорына ӛндірістік запастар және ӛндірістік процесске қатысатын және 
тікелей пайдаланылатын шикізаттар, айқталмаған ӛндіріс, болашақ кезең шығындары. 
Ӛндірістік айналыс қорына дайын ӛнім, дебиторлық қарыздар, ақша-қаражаттар. 

 
Қалыптастыру кӛзіне қарай айналым капиталы 2-ге бӛлінеді: 
1.
 
меншіктік  
2.
 
қарыз 
Меншіктік  айналым  капиталына  ӛндірістік  запастар,  дайын  ӛнімнің  қалдықтары, 
аяқталмаған ӛндіріс және болашақ кезең шығындары. 
Қарызға банк несиелері жатады. 

 
Жоспарлау ерекшеліктеріне байланысты айналым капиталы 2-ге бӛлінеді: 
1.
 
мӛлшерлеу (мӛлшерленген) 
2.
 
мӛлшерлемеу (мӛлшерленген емес) 
Мӛлшерлеу  айналым  капиталына  ӛндірістік  запастар,  аяқталмаған  ӛндіріс  және  болашақ 
кезең шығындары және дайын ӛнім.  
Мӛлшерлеу айналым капиталына дебиторлық қарыздар және ақша қаражаттары жатады. 
 
 
II. Айналым капиталы жалпы 3 кезеңнен тҧрады: 
1-ші кезеңде – кәсіпорын ақша қаражаттарын, еңбек заттарын, яғни шикізатты сатып алуға 
жҧмсайды 
2-ші  кезеңде  -  ӛндірістік қор мен жартылай фабрикаттар айналыстың нәтижесінде дайын 
ӛнім пайда болады 
3-ші  кезеңде  –  дайын  ӛнім  сатылады,  айналым  қоры  ӛндірістен  айналысқа  ӛтеді  және 
қайтадан ақшалай нысанға айналады. 
 
Бҧл  капиталдың  ауыспалы  айналымы  деп  аталады  және  осы  қысқаша  тӛмендегі 
формула бойынша белгілеуге болады. 
 
А – Т  
ҚЖ 
....Ӛ....Т – А  
 
 
ЖК 
 
Мҧндағы: 
А –  капитал 
Т – шикізат 
Қж – қҧрал–жабдық 
Жк – жҧмыс кҥші 
Ӛ – ӛндіріс 
Т – дайын ӛнім 
А – тҥсім 
 
 

53 
 
III. Айналым капиталын сипаттайтын кӛрсеткіштер: 
 
1) айналым капиталының айналым коэффициенті 
 
Кайн = 
Ӛ 
АҚ 
 
Мҧндағы: 
Ӛ - ӛткізілген ӛнімнен тҥскен тҥсім  
АҚ – айналым қорларының орташа жылдық қҧны 
 
2) бір айналымның ҧзақтығы 
 
 Ҧайн = 
Т 
Кайн  
  Немесе 
 
Ҧайн = 
Т*АҚ 
Ӛ 
 
Мҧндағы:   
Т – айналымның ҧзақтығы (кҥн) 
 
3) Бекіту коэффициенті – айналым коэффициентіне кері шама 
 
Кбекіту = 
АҚ 
Ӛ 
 
4) ӛнімнің материал сыйымдылық коэффициенті 
 
Мсыйым. = 
М 
ӚК 
 
Мҧндағы: 
М – материал, шикізат,отын, энергия 
ӚК - ӛндіріс кӛлемі 
 
5) ӛнімнің материал қайтарымдылық коэффициенті 
 
 
Өзін-өзі бақылау сұрақтары: 
1.
 
Ӛндірістік қҧралдардың нарығы, оның қалыптасуы мен қызмет ету мәселелері 
қандай? 
2.
 
Негізгі ӛндіріс қҧралдарының қҧрылымы мен қҧрамының мәні қандай? 
3.
 
Ауылшаруашылық мақсатындағы ӛндірістік негізгі қорлардың шығу және жаңарту 
коэффициентерін атаңыз 
4.
 
 Негізгі қордың амортизациялық есептеу және қайта ӛндіру кӛзі қандай? 
 
Ұсынылатын әдебиеттер 
1.
 
Оспанов  М.Т.,  Аутов  Р.Р.,  Ертазин  Х.  Аграрлық  сектордың  экономикасы 
теориясы және тәжірибесі, Алматы, “Франклин”, 1997* 

54 
 
2.
 
Попов  Н.А.  Экономика  сельского  хозяйства.  С  основами  сельского       
предпринимательства: учебное пособие: Тандем, 2004 – 352 с. 
3.
 
Сейдахметов  А.С.,  Куква  И.Н.,  Нургалиева  К.К.  Экономическая  оценка 
сельскохозяйственного  потенциала  Аграрлық  сектордың  экономикасыа.  Учебник. 
Алматы, Экономика, 2006г. 
4.
 
Сейдахметов  А.С.  Аграрлық  сектордың  экономикасытің  экономикалық 
негіздері. Оқу қҧралы,   Алматы, Экономика 2001ж.  
 
 
 
 
 
 
8-тақырып. «Ауылшаруашылығындағы еңбек ресурстары және еңбек ӛнімділігі» 
 
Дәріс  мақсаты:Ауылшаруашылығындағы  еңбек  ресурстары  және  еңбек  ӛнімділігін 
талдау 
 
Дәріс сұрақтары 
I. Еңбек нарығының тҥсініктемесі 
II. Агроӛнеркәсібіндегі еңбектің ерекшеліктері 
III. Жҧмыс бастылығы және ауыл шаруашылығындағы жҧмыссыздық 
IV. Еңбек ресурстарының тиімді пайдаланудың кӛрсеткіштері 
V. Еңбек ӛнімділігі тҥсініктемесі, кӛрсеткіштері, анықтау әдістемесі. 
 
Дәріс мазмұны 
I.  Еңбек  нарығы  –  бҧл  жҧмыс  кҥшін  ҧлғайту  барысындағы  еңбекке  деген  жеке 
қабілеттіліктің  ӛмірге  қажетті  қҧралдармен  алмастырудағы  еңбек  қатынастарының 
жиынтығы.  
 
Еңбек нарығының қалыптасуына әсер ететін жағдайлар: 
1) нарықтағы субъектердің кӛптілігі 
2) жҧмыс кҥшіне деген сҧраныс пен ҧсыныс 
3) нарықтық ынталандыру (мотивация) 
4) нарықтық бәсеке 
 
II. Еңбектің ерекшеліктері: 
1) қндірістің биологиялық қҧралдарының дамуына қолайлы жағдай жасау 
2) еңбектің тиімділігінің табиғи факторларына тәуелділігі 
3) еңбек ресурстарындағы ӛз-ӛзін басқару 
4) еңбектің маусымдылығы 
5) жҧмысшылардың бірнеше еңбек функцияларын ауыстыру 
6) ауыл шаруашылығындағы соңғы экономикалық нәтиже еңбекке тәуелділігі. 
 
III. 
«Толық  жҧмысбастылық»  ҧғымына  анықтама  беру  қиын.  Оны  бҥкіл  100%  халық 
жҧмыспен қамтамасыз етілген деп тҥсінуге болады.  
Жҧмыссыздық деңгейі – бҧл жҧмыс істеуді қалайтындардың жалпы санының ішінде 
жҧмысы жоқ азаматтардың статистикалық кӛрсеткіші (% тҥрінде) 
Жҧмыс кҥші = 
Жҧмыс істейтіндер саны  +  Жҧмыссыздар саны 
 

55 
 
Жҧмыссыздық деңгейі = 
Жҧмыссыздар саны 
* 100% 
Жҧмыс кҥшінің жалпы саны 
 
Жҧмыссыздық тҥрлері: 
1) уақытша 
2) қҧрылымдық 
3) циклдік 
 
 
 
Уақытша  жҧмыссыздық  –  жҧмыс  іздеп  жҥргне  немесе  жҧмыс  орнын  алуын  кҥтіп 
отырған адамдар.(ол жҧмыстың қайта жаңғыруымен және іздеумен байланысты) Уақытша 
жҧмыссыздар еңбек нарығына ҧсынатын «білімдері» бар деп есептеледі. 
       Қҧрылымдық жҧмыссыздық –  уақыт ӛте келе технология мен сҧраныс қҧрылымында 
ішрзгерістер  болады,  олар  ӛз  алдына  еңбек  кҥшіне  жиынтық  сҧраныс  қҧрылымын 
ӛзгертеді.  Осы  ӛзгерістердің  нәтижесінде  кейбір  мамандықтарға  деген  сҧраныс  азаяды 
немесе  мҥлде  жойылады.  Басқа  мамандықтарға,  соның  ішінде  жаңаларына  сҧраныс 
кӛбейеді. Бҧл кезде еңбек кҥші еңбек орындарының қҧрылымындағы ӛзгерістерге бірден 
және  толық  жауап  бере  алмағандықтан  жҧмыссыздық  пайда  болады.  Бҧл  жҧмыссыздық 
тҥрі ҧзақ мерзімді, сондықтан ол қауіпті болып саналады.  
       Циклдік  жҧмыссыздық  –  қҧлдырау  кезеңінде,  яғни  жалпы  немесе  жиынтық 
шығындардың  жетіспеушілігімен  сипатталатын  кезеңде  пайда  болады.  Тауарлар  мен 
қызметтерге  жиынтық  сҧраныс  азайғанда,  жҧмысбастылық  тӛмендейді,  жҧмыссыздық 
ӛседі.  Сол  себепті  циклдік  жҧмыссыздықты  кейде  «сҧраныс  тапшылығына  байланысты 
жҧмыссыздық» деп те атайды.  
 
IV.Еңбек ресурстарын пайдалану кӛрсеткіштері: 
 
1) Еңбек ресурстарын пайдалану коэффициенті 
Кт= 
Тф 
Тн 
 
Мҧндағы:  
Тф - ӛндірістік прцеске қатысатын нақты жҧмысшылар саны 
Тн – барлық жҧмысшылардың саны 
 
2) Бір жылдағы жҧмыс уақытын пайдалану коэффициенті. 
Кг= 
Рф 
Рв 
 
Мҧндағы: 
Рф – бір жылдағы нақты істелінген жҧмыс уақыты 
Рв – жҧмыс уақытының ықтимал қоры 
 
3) Бір кҥндегі жҧмыс уақытын пайдалану коэффициенті. 
Кд= 
Вф 
Вр 
 
Мҧндағы: 
Вф – бір кҥндегі нақты істелінген жҧмыс уақыты 
Вр – бекітілген жҧмыс уақыты (8сағат) 
 
4) Маусымдылық коэффициенті. 
 
Кс= 
3max(min) 

56 
 
3 орт. 
 
Мҧндағы: 
3max(min) – бір айдағы еңбек ресурстарының максималды немесе минималды жҧмысы 
3 орт – еңбек ресурстарының орташа алық жҧмысбастылығы. 
 
Еңбек ресурстарын тиімді пайдалануына әсер ететін факторлар: 
1) ӛнеркәсіптік қосалқы ӛндірістің дамуы 
2) ӛндірістік қҧрылымын жетілдіру және оның ғылыми-техникалық жаңаруы 
3) кәсіпкерлік қызметтің дамуы 
4) жқмысшылардың әлеуметтік жағдайын жақсарту 
5) еңбекті пайдаланудағы аймақтық және салалық жағдайларды есепке алу 
 
 
V.  
 
Е= 
Жӛ 

Еңбек ӛнімділігі 
Еңбек ӛнімділігіне қарсы кӛрсеткіш еңбек сыйымдылығы 
 
C= 

Жӛ 
 
 
Еңбек сыйымдылығы 
 
Кӛрсеткіштер: 
Каталог: books
books -> Бағдарламасы бойынша жарық көрді Жайлыбай F. Таңдамалы. Астана: Фолиант, 2014
books -> Орынбасар Дөңқабақ ДӘуір дүЛДҮлдері
books -> Бағдарламасы бойынша шығарылды Редакция алқасы: С. Абдрахманов, Н. Асқарбекова, Р. Асылбекқызы
books -> Бағдарламасы бойынша жарық көрді
books -> Ұлы дала тұЛҒалары қҰдайберген
books -> Редакция ал қ
books -> Ббк 84 Қаз-7 82 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитеті «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
books -> Анықтамалық Е. Тілешов, Д.Қамзабекұлы Алматы, 2014 «Сардар» Баспа үйі

жүктеу 6.13 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет