Алматы экономика және статистика академиясы академияның оқу-әдістемелік кеңесінің


Лекция  №13.  Стандартты  енгізу  және  шығару.  Кіріс  және  шығысты



жүктеу 5.37 Kb.
Pdf просмотр
бет10/11
Дата30.04.2017
өлшемі5.37 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

 
Лекция  №13.  Стандартты  енгізу  және  шығару.  Кіріс  және  шығысты 
қайта бағыттау. Фильтрлар мен конвейерлерді қолдану. Қосумен қайта 
бағыттау. 
Sendmail  программасы. 
Бұл  программа  тораптық  қолданбаларда  электронды  поштаны 
ұйымдастырудың негізі болып табылады.  
Келесі функциялар орындалады: 
-
 
пайдаланушыдан бастап хабарларды басқару 
-
 
пайдаланушының мекендерін анықтау 
-
 
транспорттық және жеткізетін агенттерді таңдау 
-
 
жеткізетін агенттің сұрауы бойынша мекендерді ӛзгерту 
-
 
ӛзгертілген хабарды жеткізетін агентке жіберу. 

 
 
97 
 
Жоғарыда  кӛрсетілгеннен  басқа  бұл  программа  қателер  немесе 
жеткізілмеген  хабарлар  жайында  хабар  генерациялайды.  Келесі  негізгі  ре-
жимдер болуы мүмкін: 
bd – домен режимі  
bi- бұркемеленген псевдонимдер инициализациясы 
bf- кезекті баспаға шығару 
bt- мекендерді тексеру режимі 
bs- серверді стандартты енгізу режимі. 
Bd режимінде sendmail командасы 25 нӛмерлі торапты портты тыңдайды 
және жұмыстың пайда болуын күтеді. 
Команда келесі түрде кӛрсетіледі: 
/usr/sbin/sendmail-bd-g1h 
Бұл жерде жұмыс bd домені  режимінде 1 сағат кванттық уақыт аралығы- 
мен  (тексеру  интервалы  1  сағат).  Егер  хабар  кезекке  қойылса,  команда 
берілген  интервал  арасында  хабарды  жіберуге  мүмкіндікжасайды,  бұл 
жағдайда үрдіс құрылады – ағын  sendmail.pid атты. 
Әр  ағын    құрылған  кезде  ол  ағынды  жою  қарастырылуы  қажет,  мысалы 
kill head – 1 sendmail.pid командасы арқылы. 
Sendmail  –  V8  версиясы.  Бұл  версияның  негізгі  командаларына 
жіберілетін  нұктелері  user.bd  дерекқор  базасында  анықталады.  Бұнда 
қолданушылар жәйлі орталық архив орналасады. Осы дерекқорда құрылатын 
негізгі ӛрістер: 
mailname-  машина аты 
maildrop- қолданушы поштасының жеткізетін мекені 
mailsender- қолданушы конвертінің аты  
fullname – қолданушының толық аты 
office- офис мекені және телефоны 
home- ұй мекені және телефоны 
project/plan- хабармен байланысты жоба. 
Бірнеше  үлкен  емес  есептердің  орындалу  түрі  ол  командалық  жол 
интерфейсін  қолдану.  Сіздер  жұмыс  жасайтын  программаның  аты  shell 
командалық интерпретаторы. 
Қазіргі  Unix  жүйесінде  үш  командалық  интерпретатор  қолданылады: 
Bourne shell (/bin/sh), c shell (/bin/ csh), korn shell (/bin/ksh). 
Командалық интерпретатор ОЖ-де маңызды орын алады: 
1.
 
Ең бірінші программа shell, ол пайдаланушы жүйеге кірген уақытында 
ол программаның жұмысы басталады, shell келесі жұмысты атқарады: 
А) терминалды қосқан уақыттан getty ( 1м) процесі активтеледі ол терми-
налды қатынаудың сервері болып саналады және ол  login (1) программасын 
іске қосады. Ал  ол программа пайдаланушының аты мен паролін сұрайды. 
Б) егер пайдаланушы жүйеде тіркелген жағдайда және паролі дұрыс бол-
са, онда login  

 
 
98 
 
программасы  пайдаланушының  /etc/  passwd  файлының  соңғы  ӛрісінде 
кӛрсетілген  программасын іске қосады. 
 В) 
shell  сәйкес  командалық  файлды  инициациялайды  және 
пайдаланушының   терминалына шақыру береді. Сол кезден пайдаланушыға 
командаларды енгізуге болады.    
 Г)  shell  пайдаланушы  негізген  команданы  оқиды,  енгізген  жолға  анализ 
ӛткізеді және      
пайдаланушының  жазғаны  бойынша  әрекет  орындайды  немесе  программа 
және функция табылмаған жағдайда қате жайында хабарлайды. 
Д)  Интерпретатормен  жұмыс  аяқталған  соң  пайдаланушы  exit  команда-
сын енгізеді және жүйеден шығады. 
2.
 
Командалық  интерпретатор  программалау  үшін  ыңғайлы  түрі  болып  та-
былады. 
Әр командалық интерпретатордың тіл синтаксисі бір бірінен айырмашы 
лығы  бар.  Сондықтан  біз  базалық  ретінде  Bourne  интерпретаторын 
қарастырайық. 
Shell 
арқылы 
бар 
утилиттерді 
қолданып 
қиын 
программаларды  құруға  болады.  Shell  тілінде  программалар  кӛбінесе 
скрипттар немесе сценарилер деп аталады. Интерпретатор скрипт-файлынан 
жолды  оқып,  оларды  командалық  жолдан  пайдаланушы  енгізгендей 
орындайды. 
3.
 
Пайдаланушы  жүйеге  кірген  уақытында  оның  инициализацияланған 
скрипті іске қосады, ол бірнеше функцияларды орындайды: программаларды 
табу  үшін  жолды  белгілейді,  терминалды  инициализациялайды,  пошталық 
жәшіктің 
орналасуын 
анықтайды. 
Инициализациялайтын 
скрипт 
пайдаланушының  үй  каталогында  орналасады.  Әр  түрлі  командалық 
интерпретаторда әр түрлі инициализациялайтын скрипттар қолданылады. 
 
Командалық интерпретатор 
Инициализациялайтын скриптор 
Bourne shell 
C shell 
Korn shell 
Profile 
Login және cshrc 
Profile және kshrc 
Bourne-again shell(bash) 
Profile және bashrc 
 
Profile және login скрипттары жүйеге бірінші кірген уақытта орындалады. 
Cshrs,    kshrs  және  bashrc  скрипторы  интерпретаторының  әр  бір  іске  қосқан 
уақытында орындалады. 
4.
 
Негізгі ОЖ инициализациясы shell скриптінің орындалғанында болады. 
      Әрбір  стандартты  командалық  интерпретатордың  ӛзінің  программалау 
тілі  бар,  олар  қиын  есептерді  орындау  үшін  командалық  файл  немесе 
скрипттрда құруға мүмкіндік береді. 
 Shell интерпретаторы тізбекті командаларды скрипттан оқып және оларды 
орындайды.  Бұл  жағдайда  скрипттен  үлкен  ӛнімділікті  күтуге  болмайды, 
бірақ  ол  тиімді  болып  саналады,  ӛйткені  бәрі  кӛрнекті  және  оңай.  Егер 

 
 
99 
 
программаның  ӛнімділігі  ең  маңызды  болатын  болса,  онда  программалау 
үшін тиімді болып Си тілі с аналады. 
      Скрипт 
ол  кәдімгі  текстілі  файл,  оның  ішінде  командалық 
интерпретаторға 
түсінікті 
инструкциялар 
жазылады. 
Олар 
shell 
командаларының  ӛрнектері  және  функциялары  болуы  мүмкін.  Командалық 
интерпретатор файлдан инструкцияларды оқиды және тізбекті оларды орын-
дайды. 
      Bourne shell интерпретаторында комментариялар „#‟символынан бастала-
ды,  ол  программаның  әрі  қарай  орындалуын  жеңілдетеді.  Комментариялар 
жолдың бәрін алмауы мүмкін, ол командадан кейін жазылуы мүмкін.  
Бұл  жағдайда  скрипт  Bourne  shell  тексті  арқылы  иетерпретацияланады. 
Командалық  жолда  скриптті  іске  қосқан  жағдайда  (ол  үшін  орындауға 
құқығы болу қажет). Жаңа командалық интерпретатор іске қосылады, коман-
даларды енгізу бұл кезде скрипт файлынан орындалады. 
Жағдайларды бақылау үшін жүйеде syslog программасы қолданылады, ол  
екі  негізгі  функцияны  орындайды-    файлды  тіркеу  және  администраторға 
басқаруды беру. 
Бұл программа орындалғанда хабарлар маңыздылығы бойынша  жіберілу 
пункттеріне  үлестіріледі.  Пункттар  ретінде  файлдар,  терминалдар  немесе 
басқа машиналар болуы мүмкін. 
Syslog- тің бӛліктері болып табылатын: 
1.
 
syslogd-  тіркеу домені 
2.
 
кітапханалық программалар – openlog, syslog, closelog. 
Осы программалар арқылы syslog жүйесінің файлдарына деректер жіберіледі. 
3.
 
logger-  тіркеу  элементтердің  жазбасы  үшін  пайдаланушы  деңгейінің  коман-
дасы. 
Селектор  –  бұл  программалар  немесе  құрылғылар,  олар  хабарлардың 
деңгейін анықтау үшін тіркеу   хабарларын жібереді. 
Жабдықтар деңгейі 
Бұл элементтер – алдын ала белгіленген тізім бойынша таңдалады. 
 
Құрылғылар 
Программалар  
kern 
Ядро программасы 
Mail 
Электронды пошта жүйесі 
Daimon 
Жүйелік домендер 
Auth 
Қорғау командалары 
News 
Usenet телеконференция жүйесі 
Cron 
Cron домені 
Mark 
Уақытша нұсқаулар 
Syslog 
Syslogd ішкі хабарламасы 
ftp 
ftp  және ftpd программалары 
User 
Басқа программалар 

Құрылғыларды қолдану 

 
 
100 
 
 
Компьютерлердің және парольдердің қорғауын тексеретін жүйе
Unix жүйесінің түрлі элементтері мониторингына арналған программалар 
компоненті. Оларға жататын: 
-
 
қатынас құқығы және файл, каталог және құрылғылар атрибуттары 
-
 
/etc/passwd  және /etc/group  файлдарының құрамы 
-
 
жүйелік файлдар құрамы 
-
 
қолданушылардың бастапқы каталогына жазу мүмкіндігі. 
Бұл  программалар  күнделікті  бақылайтын  элементтер  жайлы  ақпарат 
береді және қорғау жағынан ӛзгерістер болса ол жайлі хабарлайды. 
Crack программасы – дұрыс таңдалмаған парольдерді анықтайды. 
Tcpd  программасы TCP  қызметтерімен байланысты тіркейді. 
Tripwire – жүйелік файлдардың ӛзгеруін бақылайды. 
Kerberos  жүйесі  –  DES  алгоритмін  қолдануымен  аутентификацияны 
орындайды. Бұл жүйенің жұмыс ӛнімі билет болып табылады. Бұл билеттер 
торапта қатынау құқығын анықтау үшін жіберіледі. Бұл үрдісті басқару үшін 
торапта бір  ӛзек  бӛлінуі  қажет.  Билеттер  және  парольдер бұл  машинада  ав-
томатикалы шифрленген түрде беріледі. 
Әр билет үш бӛліктен түрады: 
1.
 
негізгі аты, ол пайдаланушыны білдіреді 
2.
 
экземпляр аты  
3.
 
аймақ аты – сервер қызмет кӛрсетіп  жатқан топтың атын анықтайды. 
1.
 
Пакеттерді фильтірлеу.  
Шлюздік машиналарының трафигін шектеуді брондмауэрлер орындайды. 
Пакеттер  клиентті  және  серверлі  болып  бӛлінеді,  соған  байланысты  фильт-
рлеу орындалады. Фильтрде бақыланатын ақпарат мекендік немесе құрамдық 
болуы мүмкін. 
 
Негізгі әдебиеттер 8 [349-360], 2 [253-255], 10 [364-390] 
Қосымша әдебиеттер 18[144–157], 16[66-76] 
Бақылау сұрақтары 
1. Торапты басқару үшін ұйымдастыру есептері 
2. Жаңа пайдаланушыларды қосқанда жүйе не орындайды 
3.  Торапты  интерфестерді  конфигурациялаған  кезде  қандай  опциялар 
қолданылады 
4. route командасының тағайндалуы 
5. Usenet телеконференциясы 
 
Лекция №14.Файлдар байланыстарын басқару.  Тәуелділіктер. Байланыс 
тҥрлері. Сілтемелер: қатты және символикалық сілтемелер. 
Компьютердің  есте  сақтау  құрылғысы  ең  аз  дегенде  екі  деңгейге 
бӛлінеді: негізгі жады (бас, оперативті, физикалық) және ішкі жады. 

 
 
101 
 
Негізгі жады – бірбайтты реттелген ұяшық, ол ұяшықтың әрқайсысының 
нӛмері  (адресі)  бар.  Процессор  негізгі  жадыдан  команданы  алады  да  оны 
кодтайды, содан кейін оны орындайды. Командалар орындалу үшін тағы да 
негізгі  жадыдағы бірнеше  ұяшықтарға сұраныс  жасау  керек  болады.  Негізгі 
жады  жартыӛткізгіш  технологиясын  қолдану  арқылы  дайындалады  және 
ӛзінің құрамындағыны токтан ажыратқан кезде жоғалтады.  
Ішкі  жадыны  –  (бұл  дискінің  негізі)  кӛптеген  байттардан  құралған 
кеңістіктің  бірӛлшемді  сызықтық  адресіретінде  қарастыруға  болады.  Оның 
оперативті  жадыдан  айырмашылығы  ол  токқа  тәуелді  емес,  үлкен 
сиымдылығы бар және негізгі жадыны кеңейту кезінде қолданады. 
Кӛпдеңгейлі  схеманы  былайша  қолданады.  Жадының  жоғарғы 
деңгейінде орналасқан ақпарат үлкен нӛмерлі деңгейде сақталады. Егер про-
цессор керек ақпаратты і-ші деңгейден таба алмаса, онда ол келесі деңгейден 
іздей  бастайды.  Керек  ақпаратты  тапқаннан  кейін  ол  тезірек  орындалатын 
деңгейге беріледі.  
Мұндай ұйымдастыру әдісі кезінде жады дегейінде болғанша қатынау 
жылдамдығы  азайтылады  және  де  оларға  қатынас  жасау  жиілігі  де 
азайтылады. 
Бұл  жерде  негізгі  рӛлді  шектелген  уақыт  бӛлігінде  жады  адресінің 
кішкене  жиынымен  жұмыс  істейтін  нақты  программа  қасиетімен 
сипатталады. Бұл жергілікті қасиет.  
Логикалық  жады.Ұяшықтың  сызықтық  жиыны  түріндегі  жадының 
аппаратты  ұйымдастырылуы  программистердің  программа  мен  деректерді 
сақтауды  ұйымдастыруымен  сәйкес  келмейді.  Кӛпшілік  программалар 
кеңістіктегі  сызықтық  адрестерді  түзе  отырып,  бір-біріне  тәуелсіз  модуль 
жиынымен  сипатталады.  Бірақ  модульдер  әр  аймақтағы  жадыға  әсер  етеді 
және әр түрлі қолданылады. 
Бұл  кӛзқарасты  қолдайтын  жадыны  басқару  схемасы  сегментация  деп 
аталады.  Сегмент  –  ішінде  сызықтық  адресті  қолдайтын  арнайы 
тағайындалатын жады аймағы. Сегмент процедураға, массивке, стекке және 
скалярлы шамаға ие болады, бірақ аралас типтегі ақпарат жоқ. 
Алғашында  жады  сегменті  программа  кодтары  фрагменттері  (мәтіндік 
редактор,  тригонометриялық  кітапхана)  әр  процесс  ӛзінің  кеңістіктегі 
адресіне  ақпараттың  кӛшірмесін  сақтау  керек.  Бұл  бірнеше  процесстер 
жадыны  кӛрсететін  жүйеде  ақпаратты  сақтайды  жадының  жеке  бӛлігі 
сегмент деген атқа ие болады. Жады, осылайша, сызықтық болмайтын болды 
және екі ӛлшемдіге айналып кетеді. Адрес екі компоненттен тұрады; сегмент 
нӛмерінен, сегмент ішінде араласудан тұрады. 
Оперативті  жадыда  нақты  болатын  адрестен  процесс  қатынас  жасайтын 
адрестің  айырмашылығы  үлкен.  Әрбір  жанама  жағдайда  программа  адресін 
қолдану әр түрлі адреспен беріледі. Мысалы, бастапқы мәтіннің адресі сим-
волды болады. Компилятор осы символды адрестерді араласқан адрестермен 
(модульдің басынан n байтты) байланыстырылады. Мұндай адрес логикалық 

 
 
102 
 
(кеңістіктегі жады жүйесінде ол вртуальды деп аталады) адрес деп аталады. 
Барлық  логикалық  адрестердің  жиынтығын  кеңістіктің  (виртуальды) 
логикалық адресі деп атайды. 
Адрестерді  байланыстыру.  Кеңістіктің  логикалық  және  физикалық 
адресі  ұйымдастыру  жағынан  да,  кӛлем  жағынан  да  бір  біріне  сәйкес 
келмейді.  Кеңістіктің  логикалық  адресінің  ең  жоғарғы  кӛлемі,  ӛлшемі  про-
цессор  разрядын  анықтайды  және  қазіргі  жүйеде  кеңістіктің  физикалық 
адресінің ӛлшемін кӛбейтеді. ОЖ және процессор негізгі жадыда сәйкесінше 
ағымдағы программаның орналасуы  нақты физикалық адрестегі   программа 
кодына сілтемені кӛрсететін қабілеті болу керек. Адрестің мұндай түрі адрес 
трансляциясы  немесе  адресті  байланыстыру  деп  аталады.  Физикалық  про-
грамма  операторы  кӛмегімен  жасалған  логикалық  адресті  байланыстыру 
оператордың  орындалуына  дейін  немесе  оның  орындалып  жатқан  кезінде 
іске асырылуы керек. Осылайша, жадыға деректермен инструкция байланы-
сы кем жағдайларда орындалады: 
1. Компиляция кезеңі. (Compile time) Жадыда компиляция кезінде про- 
цесстің  орналасатын  орныанық  белгілі  болса,  онда  физикалық  адрес 
сәйкесінше сол орында  ӛндіріледі.  Программаның бастапқы  адресін ӛзгерту 
үшін  оның  кодын  қайтадан  компилирлеу  керек.  Мысал  ретінде  MS-DOS-та 
*.com  программасыналуға  болады,  ол  компиляция  стадиясында  оны 
физикалық адреспен байланыстырады. 
2.  Жүктеу  кезеңі.  (Load  time).  Егер  компиляция  стадиясында 
программалардың  орналасуы  туралы  ақпарат  болмаса,  онда  компилятор 
араласқан  кодты  ӛндіреді.  Бұл  жағдайда  байланыстыру  жүктелген  уақытқа 
дейін  орындалмайды.  Егер  Бастапқы  адрес  ауыстырылса,  онда  ӛзгертілген 
шама есебінде кодты қайта жүктеу керек. 
3. Орындалу кезеңі. (Execution time). Егер процесс жадының бір жағынан 
екіншісіне ӛту кезінде ауыстырылған болса, онда байланыстыру стадиясына 
дейін  орындалмайды.  Мұнда  арнайы  құрылғының  бар  болғаныдұрыс, 
мысалы  ауыстырушы  регистрдің  болғаны  дұрыс.  Қазіргі  ОЖ-нің  кӛбінде 
«орындалу»  кезеңінде  адрес  трансляциясы  іске  асыру  арнайы  аппарат 
механизмі үшін қолданылады. 
Жадыны  қолдануда  тиімдібақылаумен  қамтамасыздандыруүшін  ОЖ 
келесі функцияларды орындау керек: 
-  процесстің  кеңістіктегі  адресінің  физикалық  жадының  белгілі  бір 
аймағына әсері; 
-  бір-бірімен  бәсекелес  (конкурент)  процесстер  арасында  жадының 
бӛлінуі; 
- процесстің кеңістіктегі адресіне қатынас жасауын бақылау; 
-  оперативті  жадыда  орын  болмаған  кезде  ішкі  жадыдан  процесстердің 
түсуі (бүтіндей немесе біртіндеп); 
- бос қалған және бос емес жадыны есепке алу. 

 
 
103 
 
Беттік жады (Страничная память).Ең қарапайым және ең кӛп тараған 
беттік  жадыны  ұйымдастыру,  (paging)  кеңістіктің  логикалық  адресі  сияқты, 
физикалық  берілетін  блок  жиынынан  немесе  ӛлшемді  бірдей  беттерден 
тұрады.  Сонымен  қатар  лгикалық  бет  (page)  пайда  болады,  ал  физикалық 
жадыдағы сәйкес бірліктер бет кадрлары (страничные кадры) (page frames) 
деп  аталады.  Беттер  (және  бет  кадрлары)  бекітілген  ұзындыққа  ие  болады. 
Әрбір кадрда бір бет деректер болады. Мұндай ұйымдастырылуларда сыртқы 
(фрагментация)  үзінділеу  болмайды  және  процесстің  соңғы  бетінің  бӛлігі 
шектелген. 
Беттік  жүйедегі  логикалық  адресте  –  қос  реттелген  (p,  d),  мұндағы  р  – 
виртуаль  жадыдағы  беттің  нӛмері,  ал  d  –  р  беті  жақтауының  ығысуы,  яғни, 
адрестелген  элемент  орналасқан.  Беттегі  кеңістік  адресін  бӛлу,  программи-
стер  үшін  байқалмай,  есептеу  жүйесінде  іске  асырылады.  Сондықтан  ОЖ 
тұрғысынан  қарағанда  адрес  екі  ӛлшемді  болып  табылады,  ал  программист 
тұрғысынан  қарағанда  процесстің  кеңістіктегі  адресі  сызықтық  болып 
қалады. 
Бет кестесі (page table) процессордағы арнайы регистр кӛмегімен адрес - 
теледі  және  логикалық  адрес  бойынша  кадр  нӛмерін  анықтауға  мүмкіндік 
береді.  Бұл  негізгі  тапсырмадан  басқа  да,  бет  кестесіндегі  жолда  жазылған 
атрибуттар кӛмегімен белгілі бір бетке қатынауға және оны қорғауға бақылау 
ұйымдастыруға болады. 
Жад  қорының  менеджері  орын  механизмі  және  жады  кӛлемінің 
құрылымдық механизміне байланысты сипатталады. 
Құрылымдық базалық элемент жады блогы болып табылады. Онда жадты 
басқару блогы – басқарушы элементтерге бӛлінеді. 
Толығымен  жады  қоры    жадтың  бос  блоктар  ретімен  түзілген 
динамикалық  құрылыммен  беріледі.  Реттеу  бір-бірімен  ӛзара  байланысқан 
жады блоктарының тізімімен жүргізіледі.  
Барлық  бос  болктар  қорлық  және  функционалдық  құраушылармен 
сипатталатын ретке біріктіріледі.  
Қордың  құрамында  сандық  сипаттамалар,  функционалдықта    -  жадтың 
қорын бақылау бойынша жұмыс істеу функциялары беріледі. 
Жадтың  блоктарымен  манипуляциялау  жұмыс  істеу  функцияларымен 
анықталады: 
1.  ТБТ  функциясы  (тізімнен  блокта  таңдау),  берілген  аргумент  ретінде 
талап етілген жады кӛлемі болады. Бұл жерде  аргумент жады блогінің орны 
болып табылады, ал дәлірек талап бойынша бӛлінетін мәліметтердің блоктар 
орны. 
2. ажырату функциясы – тізімнен блокты алып тастайды. 
3. блокты қайтадан тізімге енгізу (БҚТЕ) функциясы – блокті тізімге қосу. 
Жады  қорын  бірден-бір  бақылаушы  функция  динамикалық  қолдану 
жадының жүрісінде алынатын дефрегменттеу функциясы болып табылады. 

 
 
104 
 
Жадыны қолданудың екінші маңызды функциясы жадтағы программалар-
ды реттеу болып табылады. Бұл функцияны жүктеу программасы іске асыра-
ды,  ал  жүктеу  үрдісіне  жадыдан  таңдап  алынған  функцияны  жүктелген 
программалық  модульдің  орнын  анықтау  үшін  сұраныс  беріледі. 
Алдажүктеуші жүктеу программасының салыстырмалы орнын түзету үшін – 
жад орнын қолданады. 
 Жадыдағы  программаларды  түзету.    Түзету  тұрақтысы  бойынша  ауыс-
палы  орынды  модификациялайтын  жүктеушінің  жүйелік  программасымен 
орындалады.  Бұл  жағдайда  түзету  тұрақтысы  жады  орны  АПАМ  болып  та-
былады.  Жүктеме  позициясы  салыстырмалы  және  абсолюттік  модуль  деп 
бӛледі. 
Салыстырмалы  модульдежадыдағы  нақты  орынға  орындар  қатары 
байланыспаған  жүктелген  модульге  жеке  топтар    жеке  түзету  биттарымен 
белгіленеді. әр бір бит түзетілген топ бойынша кӛрсетілген кеңістікті моди-
фикациялауды не модификацияламауды анықтайды. 
Модификациялар тікелей берілген операндтарға, жылжу тұрақтысына, топ 
кодтарына жатпайды. 
Жадыны тарату магниттік диск, оперативтік жады сияқты физикалық жа- 
дыда  сақта  қондырғыларында  қолданылатын  виртуалдық  жадыны  жүзеге 
асырудың белгілі бір тәсілінің кӛмегі іске асырылады. 
Аппаратты қолдану мүмкіндігі осы санашықпен белгіленетін оперативтік 
жад ұяшықтарына санашықтың жетуін ұйымдастыруды анықтайды. 
Сонымен жадыны тарату осы үрдісте қатысатын ақпарат жадыда сақталуына 
әсер етеді. 
Бос  жадыны  тарату  барысында  осы  немесе  басқа  программалық  модуль-
дерден  кейін  бос  жадылар  жабылады.  Бұл  сұрақтар  тікелей  жоспарлау 
принциптерімен байланысты. Жүктеу сұрақтары екі түрде шешілуі мүмкін: 
1.  Абсолюттік  жүктеу.  әрдайым  бір  адреспен  орындалады.  Бұл  жағдайда 
программалық  модуль  жады  аумағында  бӛлінген  физикалық  адреспен  ғана 
тұрады. 
2. Орналастырушы жүктеме. Программалық модуль әрбір жүктеме бары-
сында  тасымалданатын  салыстырмалы  адрестен  тұрады.  Бұл  жағдайда 
жадының бос блогында жүктелген модульді бӛлу үшін жоспарлау фазасы бо-
лады.  
Жүктеуші  үшін  жұмыс  параметрі  түзету  тұрақтысы  деп  аталатын  және 
жүктелетін модуль басталатын бастапқы адрес блогын анықтайтын бастапқы 
жүктеу адресі болып табылады.  
 
Негізгі әдебиеттер 3 [157-182], 2 [687-698], 8 [569-580], 10 [563-603] 
Қосымша әдебиеттер 18[156-177], 17[146-176] 
Бақылау сұрақтары 
1. Sendmail программасы 
2. shell программасы 

 
 
105 
 
3. syslog – тың бӛліктері 
4. Неше бӛліктерден билет тұрады 
 
Лекция №15. Операциялық жҥйелердің даму бағыттары. 
Операциялық жҥйенің қҧру және даму тарихы 
CP/M стандарты 
МикроЭЕМ арналған операциялық жүйені құруға ОС СР/М негіз салды. 
Ол  1974  жылы  жобаланды  және  8-разрядты  машиналарға  орнатылды.  Бұл 
операциялық  жүйе  негізінде  кӛлемді  бағдарламалық  қамтамасыз  ету 
құрылды,  оның  құрамына  Бейсик,  Паскаль,  Си,  Фортран,  Кобол,  Лисп,  Ада 
және  басқа  тілдерден  трансляторлар,  мәтіндік  (Мәтіндік  процессорлар  –  ең 
кӛп  қолданылатын  қолданбалы  бағдарламалар  түрі.  Олар  жазу 
машиналарына  қарағанда  құжаттарды  тезірек  және  ыңғайлы  дайындауға 
мүмкіндік береді. Мәтіндік процессорлар сиволдардың әр түрлі шрифттерін, 
абзацтарды  қолдануға,  автоматты  түрде  сӛздерді  келесі  жолға  түсіруге, 
сілтеме  жасауға,  суреттер  қосуға,  беттер  мен  сілтемелерді  автоматты  түрде 
нӛмірлеуге  және  т.б.    мүмкіндік  береді)      және  кестелік  процессорлар, 
деректер  корын  басқару  жүйесі  (Деректер  қорын  басқару  жүйесі  (ДҚБЖ)  – 
үлкен ақпараттар массивтерін – деректер қорын басқаруға мүмкіндік береді), 
графикалық  пакеттер,  символдық  келтірулер  және  басқа  проблемаға 
бағытталған бағдарламалар кіреді.  
Жүйеге оның мүмкіндігінше қарапайымдылығы мен кішкентайлығы және 
ДЭЕМ  әр  түрлі  конфигурацияларына  тез  қондырылуы  сәттілік  алып  келді. 
Жүйенің  бірінші  версиясы  небары  4  Кб  болғандығы  сол  кездегі  ДЭЕМ 
жадыларының кӛлемі шектеулілігіне орай маңызы зор болды. 
DOS түріндегі операциялық жүйе 
8088  және  8086  түріндегі  16-разрядтық  микропроцессор  қолданатын 16-
разрядты  ДЭЕМ  пайда  болғанда  DOS  түріндегі  ОЖдоминианды  болды. 
Ӛмірсүргіштігі  жағынан  микрокомпьютерлерге  арналған  басқа  ешқандай 
операциялық  жүйе  DOSқа  тіпті  жақындай  алмайды.  1981  жылдан  пайда 
болған бері DOS таралып кеткендігі сондай, оны дүние жүзіндегі ең танымал 
ОЖ  деп  санауға  болады.  Ӛзінің  кейбір  кемшіліктері  мен 70-ші  жылдардағы 
құруларға  негізделгеніне  қарамастан,  DOS  әлі  күнге  дейін  ӛмір  сүріп, 
таратылып  келеді.  Бұл  жақсы  ма  әлде  жаман  ба,  бірақ  ол  жақын  уақытқа 
дейін  операциялық  жүйелер  рыногында  доминианды  болуы  мүмкін.  Қазіргі 
уақытта DOS үшін бағдарламалық қамтамасыз етудің үлкен фонды жасалды. 
Жоғарғы  деңгейдегі  барлық  танымал  тілдерге,    Бейсик,  Паскаль,  Фортран, 
Си, Модула-2, Лисп, Лого, АПЛ, Форт, Ада, Кобол, ПЛ-1, Пролог, Смолток 
және  басқаларға  арналған  трансляторлар  бар  (Трансляторлар  – 
бағдарламалау  тілінде  нұсқау  бойынша  бағдарламаны  автоматты 
түрлендіруге арналған бағдарлама. Трансляторлардың түрлері – компилятор, 
интерпретатор)  және  де  кӛптеген  тілдерге  трансляторлардың  бірнеше 
нұсқасы  бар.  Бағдарламаларды  машиналық  кодта  құруға  арналған  аспаптық 

 
 
106 
 
құралдар  –  ассемблерлер,  символдық  келтірулер  және  басқалар  бар.  Бұл 
аспаптық  құралдармен  бірге  редакторлер,  компоновщиктер  және  қиын 
бағдарлама  жасауға  арналған  басқа  да  сервистік  жүйелер  қосарлана  жүреді. 
Жүйелік  бағдарламалық  қамтамасыз  етулерден  басқа,  DOS  үшін  кӛптеген 
қолданбалы бағдарламалар жасалынған. 
Бұл  стандарт  тек  қана  ОЖ  емес,  тағы  да  мектеп  ДЭЕМ  арналған 
аппараттық  құралдардың  сипаттамаларын  анықтайды.  MSX  стандарты 
бойынша  машинада  16  Кб  кем  емес  оперативтік  жады,  Бейсик  тіліндегі 
енгізілген  интерпретаторлы  32  Кб  кӛлемді  тұрақты  жады,  256х192  нүктелі 
және  16  түсті  қабілеттілігі  бар  түрлі  түсті  графикалық  дисплей,  8  октавалы 
үшканалды  дыбысты  генератор,  сыртынан  қосылатын  принтерді  қосуға 
арналған параллельді порт және ішкі жинақтағышты басқаратын бақылағыш 
бар. 
Мұндай  машинаның  операциялық  жүйесі  келесі  қасиеттерге  ие  болуы 
керек:  талап  етілетін  жады  –  16  Кб  кем  емес,  СР/М  сәйкестігі  жүйелік 
шақырулар  деңгейінде, ішкі  жинақтағыштағы  файл  форматы  бойынша  DOS 
сәйкестігі  майысқақ  магнитті  дискілерге  негізделген,  Бейсик,  Си,  Фортран 
және Лисп тілдерінің трансляторы болу. Сонымен, бұл MSX-DOS атын алған 
операциялық жүйе, СР/М үшін жасалған кең бағдарламалық қамтамасыз ету 
қажеттілігі  еске  алды    және  бір  уақытта  DOS  байланысты  сол  уақыттағы 
жаңа құрылуға хабардар болды. 
Графикалық интерфейске негізделген операциялық жҥйелер 
Сәйкес  пайда  болатын  стандарттар  бойынша  жобаланатын  кең  кӛп 
таралған  машиналардан  басқа  қандай  да  бір  қасиетімен  ерекшелінетін 
машиналарда  жиі  жасалады.  Сонымен  ,  80-жылдардың  басында  және 
ортасында  ӛзінің  графикалық  мүмкіншіліктерімен  Macintosh  и  Amiga 
машиналары ең үлкен назар аудартты. Біріншісінде дисплейі – монохромдық, 
ал  екіншісінде  –  түрлі  түсті  болды,  бірақ  олар  жоғары  рұқсат  беруші 
қабілеттілікпен 
және 
дисплейге 
графикалық 
ақпаратты 
шығару 
жылдамдығымен ерекшелінетін. 
Бұл  машиналарға  арналған  операциялық  жүйелер  графикамен  жұмыс 
жасау  мүмкіншіліктері  барынша  кӛп  қолдану  үшін  жобаланған.  Оларда  кӛп 
терезелі интерфейс және " тышқан " манипуляторы қолданылады. Қандай да 
бір  оерацияны  немесе    жұмыс  объектісін  таңдау  үшін  экранға  бірнеше 
шартты  графикалық  символдар  (пиктограммалар)  шығарылады,  олардың 
ішінде таңдауды " тышқанның " кӛмегімен жасалады. 
Дербес  компьютерлердің  дамуының  бастапқы  периодында  USCD  p-
system  операциялық  жүйесі  жасалған  болатын.  Бұл  жүйенің  негізін 
гипотетикалық  әмбебап  есептеу  машинасына  сәйкес  келетін  П-машана  деп 
аталатын  бағдарлама  құрайды.  П-машина  П-код  деп  аталатын  арнайы 
командаларды  орындай  отырып,  процессор,  жады  және  сыртқы 
құрылғылардың  жұмысын  еліктейді.  Пи  -  жүйенің  бағдарламалық 
компоненттері ( құрастырушылар соның ішінде ) П - кодта құрастырылған , 

 
 
107 
 
қолданбалы  бағдарламаның  сонымен  қатар  П  –  кодта  құрастырылады.  
Сайып  келгенде  ,  жүйе  негізгі  айырмашылығы  –  оның  ДЭЕМ 
аппаратурасынан  минималды  тәуелділікте  болуы.  Осы  айырмашылығы  Пи-
жүйесін  әр  түрлі  үлгідегі  машиналарға  кӛшіруді  қамтамасыз  етеді.  П  - 
кодының  тұтастығы  және  ыңғайлы  іске  асырылған  шайқалту  механизмы 
салыстырмылы  түрде  аз  кӛлемді  шапшаң  жадылы  бағдарламаларды  ДЭЕМ 
жасауға мүмкіндік береді. 
Бірақ  бұл  жүйенің  принципшіл  ерекшелігі  болып    қолданбалы 
бағдарламаларды  интерпретационды  айрықша  атқару  тәртібі  табылады,  ол 
шапшаң жады мен  сыртқы жинақтағыштармен қарқынды ақпарат айырбасын   
тартады. Нәтижесінде жұмыс маңызды баяулануы болды. 
Кіші-ЭЕМ  сәтті  қолдануына  байланысты  UNIX  жүйесі  улкен 
танымалдылыққа ие болды. Бұл сәттілігі дербес компьютерлерге де осындай 
ұқсас  жүйе  жасауға  түрткі  болды.Осы  отбасыға  қатысты  ОЖ  әр  түрлі 
болжамалары  ӛз  аттарына  ие,  бірақ  негізінде  бірақ  UNIX  ерекшеліктерін 
қайталайды. 
UNIX  –  кӛп  пайдалынатын  және  кӛп  мақсатты  тәртіпте  жұмыстардың 
орындалуы  жүзеге  асыруға  мүмкіндік  беретін  операциялық  жүйе  .  Ол 
бастапқыда  MULTICS  ауыстыру  үшін  үлкен  ЭЕМ  арналды.  UNIX  - 
бағдарламашы  қолдарында  ӛте  қуатты  құрал  болып  табылады,  бірақ  кең 
кӛлемді ОЗУ және тегеріш кеңістіктерін талап етеді. Бұл операциялық жүйені 
стандарттау 
әрекеттеріне 
қарамастан, 
бағдарламалаушылар 
ӛзінің 
мұқтаждықтарын  модификациялау  үшін  Си  тілінде  жазылған  бағдарлама 
түрінде таралғандықтан оның кӛптеген болжамалары бар. 
Бұл  жүйенің  негізгі  айырмашылығы  –  оның  модульдылығы  және 
қолданушы  -  бағдарламашыларға  арналған  қолайлы  жағдайды  жасауға 
рұқсат ететін жүйелік бағдарламалардың кең жинағы болып табылады. UNIX 
жүйесі ӛзінің модульдерінің 90% кӛбі Си тілінде жазылғандықтан ол онымен 
органикалық  түрде  сыйысады.  Жүйенің  командалық  тілі  Си  тілімен  сәйкес 
келеді,  себебі  үлкен  қолданбалы  жүйелерді  жасау  кезінде  әртүрлі 
бағдарламалар ӛте жеңіл косуға рұқсат етеді. 
UNIX  қолданушы бірлесіп әрекет жасайтын " қоршау"  және компьютер 
әрекеттерін басқаратын " түйін "  болады. Компьютер командаларды енгізуге 
шақыру  ретінде  долларлық  белгіні  шығарады.    Бұл  операциялық  жүйенің 
пайдалану  ұзақтығына  байланысты  командалардың  саны  ӛте  үлкен.  Кез-
келген  операциялық  жүйеде  болатын  файлдарды  басқару  командаларына 
қоса,    UNIX  кем  дегенде  бір  мәтіндік  редактор,  сонымен  қатар  мәтіннің 
форматері  және  қажеттілігіне  қарай  "  қабықты  "  модификациялау  арналған 
Си тіліндегі құрастырушысы болады. 
UNIXтен  басқа  да  кӛптеген  операциялық  жүйелер  қайта  тағайындау, 
канал  және  сүзгі  сияқты  функциялады  ӛздеріне  алды;  бірақ  UNIX  сӛзсіз 
ерешелігі  – бастапқыда кӛп пайдалынатын және кӛп мақсатты операциялық 
жүйе  сияқты  жасалынғаны.  Файлдардың  аттары  14  белгіні  тұра  алады  , 

 
 
108 
 
дегенмен  файлдардың  аттарында  бас  және  жолды  әріптерді  айырады  . 
Операциялық  жүйе  командаларының  алғашқы  жинағы  7.0  болжамасында 
143-ке кеңейді; System III болжамасында тағы 71 команда қосылды , тағы 25 
команда    Berkeley  4.1  және  114  команда  Berkeley  4.2  болжамаларында 
тілдердің  ең  ыңғайлыларына  жатпайды  .  Егер  графикалық  қолданушылық 
интерфейс  қолданса,  жұмыс  жеңілденеді  ,  бірақ  командалардың  кӛлемі 
сондай  үлкен  болғандықтан  олар  жадының  үлкен  болуы  керек,  оған  қоса 
интерфейсте  қосылды.  Мұндай  команда  молдығынан  UNIX    қолданушыға 
арналған жадының және тегеріш кеңістігінің кӛлемді болуын талап етеді.  
Linux операциялық жүйесі Unix тәріздес жүйелерге жатады, Intel 80386 
және  80486  компьютерлерінде  жұмыс  істей  алады  және  кез  келген 
компьютерді жұмыс станциясына айналдыра алады. 
Негізгі әдебиет 1 [14–37, 77–85],  9 [21-32]. 
Қосымша әдебиет  15 [114-157], 19 [174–176] 
Бақылау сұрақтары 
1. Операциялық жүйенің түсініктемесі 
2. Универсалды операциялық жүйелер 
3. ОЖ-нің серверлерінің негізгі тағайындалуы. 
4. ОЖ-нің серверлерінің негізгі тағайындалуы.
 
 
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ 
 
 
АЛМАТЫ ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ СТАТИСТИКА АКАДЕМИЯСЫ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚТАРҒА ӘДІСТЕМЕЛІК НҦСҚАУ 
 
 
 
 
«Операциялық жҥйелер» пәні бойынша 
5В070300 - «Ақпараттық жҥйелер» мамандығына арналған 
 
 

 
 
109 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Алматы 2012 
ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚТАРДЫҢ ЖОСПАРЫ 
№1 ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚ 
Жҧмыстың  мақсаты:  MS  DOS  операциялық  жҥйесіне  талдау  және 
негізгі командалармен жҧмыс. 
КІРІСПЕ 
Компьютер  ақпаратты  беруге,  сақтауға  және  түрлендіруге  арналған 
құрылғы болғандықтан, ондағы  ақпараттар қпндай  түрде беріледі,  нақтырақ 
айтқанда қандай жерде, қалай сақталады, осыған байланысты файл, каталог-
директориялар  дегеніміз  не?  Операциялық  жүйе  дегеніміз  не?  Қарапайым 
тілмен  есептеу  техникасы  саласының  мамандарына  алғашқыда  қалай 
түсіндіріп жеткізуге болады? Жұмыс осы туралы болмақ. 
Операциялық жүйе  (ОЖ) дегеніміз бұл  - компьютер жұмысқа қосылған 
кезде  жүктелетін  программа.  Орындамалық  жүйесіз  компьютерді  босқа 
тұрған  темір-терсек  десе  болады.  Ол  компьютердің  жаны.  ОЖ 
қолданушымен  диалогты  жүргізеді,  компьютерді,  оның  ресурстарын  (жедел 
жадыны,  дискідегі  орындарды  және  т.б.)  басқарумен  қатар  басқа  да 
(қолданбалы)  программаларды  орындауға  жібереді.  Орындамалық  жүйе 
қолданушыларға 
және 
қолданбалы 
программаларға 
компьютер 
құрылғыларымен ыңғайлы қатынас құру тәсілімен қамтамасыз етеді. 
1. ҚҰРАМДАС БӚЛІКТЕРІ 
1.1 BIOS енгізу - шығарудың базалық жүйесі 
Компьютерлерді функционерлеу мәтінін қамтитын ақпараттарды  (жады 
жұмысын  және  компьтер  құрылғыларын  тексеру)  енгізу  -  шығаруды 
басқарады, операциялық жүйені жүктеушіні шақыру программасын қамтиды. 
1.2 IO.SYS 

 
 
110 
 
BIOS енгізу – шығару базалық жүйесінің кеңейтілген модулі.  
1.3 ОЖ- жүктеу процесі. 
Компьютерлерді жұмысқа қосқан кезде басқару BIOS  енгізу/ шығарудың 
базалық жүйесіне беріледі. 
BIOS  базалық  жүйесі  компьютер  аппаратуларын  тексеруді  жүзеге  асы-
рып,  үзу  векторлары  кестесінің  бастапқы  бӛлігін  қалыптастыруда  да, 
құрылғыны анықтап, ОЖ- ні жүктеу процесін бастайды 
Жүктеу мынадан басталады:  
BIOSА: дискі қондырқышына қойылған дискетаның (Жүйелік дисектада 
бұл сектор ОЖ- ні жүктеушіні қамтиды.) бірінші секторын оқуға тырысады. 
Егер  дискі  қондырғышқа  жүелік  дискета  қойылған  болса,  онда  оның 
бірінші  секторынан  жүктеуші  оқылады.  Сонан  соң  оған  басқару  мүмкіндігі 
беріледі.  Егер  жүйелік  дискета  болмаса,  яғни  жүктеуші  жазбаларды 
қамтымаса,  онда  экранға  дискетаны  ауыстыруға  сұраныс  жасайтын  хаьар 
шығады. 
Егер  А:  дискі  қондырғышында  дискета  мүлдем  болмаса,  онда  BIOS  С: 
дискінің басында орналасқан негізгі жүктеуші жазбаны (Master Boot Record) 
қоиды.  Бұл  дискідегі  бірінші  сектор.  Басқару  мүмкіндігі  осы  сектордағы 
жүктеушіге  беріледі.  Жүктеуші  бӛлімдер  кестесінің  құрамына  (бұл  кесте  де 
бірінші секторда орналасқан ) талдау жасап, активті бӛллімді тақайды да, осы 
бӛлімнің  жүктеуші  жазбаларын  оқиды.  Активті  бӛлімнің  жүктеу  жазбасы 
(Boot Record) жүктеуші жазбалар сияқты жүйелік дискетаның бірінші секто-
рында орналасқан. 
Активті  бӛлімнің  жүктеуші  жазбасы  дискіден  IO.SYS  және 
MS DOS.SYS(осы  тәртіппен)  файлдарын  оқиды.  Сонан  соң  MS  DOS-  та 
тіркелген драйверлер оқылады және жүктеледі. 
CONFIG.SYS файлының құрамы талданады. 
IO.SYS  файлы  BIOS  (BASIC  INPUT/  OUTPUT  SYSTEM)  енгізу/ 
шығарудың  базалық  жүйесін  жүктейді  және  BIOS  пен  компьютер 
аппаратурасының арасындағы интерфейс қызметін атқарады. 
1.4 MS DOS.SYS 
MS DOS.SYS. файлыDOS – тың жоғарғы деңгейлі қызметін қамтамассыз 
етеді. Бұл ОЖ- нің ядросы. 
1.5 COMMAND.COM 
COMMAND.COM.Файлы  –  бұл  команданың  процессор  компьютер 
қолданушыларымен диалог ұйымдастыру үшін белгіленген. 
1.6 CONFIG.SYS 
MS DOSконфигурациясын анықтау үшін және драйверлер мен резидентті 
программаларды жүктеу үшін белгінген мәтіндік файл. 
1.7 AUTOEXEC.BAT 
Жүйені  алғашқы  жүктеу  жән  анықтауда  (инициялизациялау)  CONFIG. 
SYS.ӛңдеуінен  кейін,  ОЖ–  де  жүйелік  дискінің  түпкі  каталогынан 
AUTOEXEC.BAT. файылын табуға тырысады да, оны автоматты түрде ӛңдей 

 
 
111 
 
бастайды. AUTOEXEC.BAT.файлында жүйенің күйін келтіруге қажетті және 
қолданушының ыңғайына қарай түрлі командаларды негізу қолайлы. 
2. MS DOS  КОМАНДАЛАРЫМЕН ЖҰМЫС 
Қолданушының енгізген әрбір мәліметі файлда, ал файлдар директория-
ларда сақталады деп түсінсек, сол файлдармен және директориялармен түрлі 
жұмыстарды  қалай  атқаруға  болады?  Файлды,  директорияны  қалай  құруға 
болады деген сұра қеріксіз туындайды, Ол үшән жүйеде арнайы командалар 
қарастырылған.  DOS командалық процессоры қолданушы енгізген команда-
ларды ӛңдейді. 
MS  DOS  командаларын  ӛңдеу  екі  түрде  жүргізіледі:  ішкі  және  сыртқы 
командалар. 
2.1 Ішкі командалар 
MS DOS командалық процессорының ӛзі арқылы орындалады. 
Жоғарыда  атап  ӛткендей  компьютерде  негізгі  ақпараттар  файлдарда,  ал 
файлдар директорияларда сақталатыны белгілі. Бұл командалар осы файлдар 
мен директориялар жұмысына арналған. 
Жүйеге енген кезде экранда қара түскен терезе пайда болады да, тӛменгі 
жағында жыпылықтаған курсорды кӛруге болады. Осы курсор тұрған жерден 
белгілі бір әрекеттерді орындайтын командаларды енгізуге болады. DOS ко-
мандасынан кейін міндетті түрде бос аралық қалдыруды (пробел) ұмытпаған 
жӛн. 
DІR командасы. Ағымдағы дискінің ішіндегі арлық директориялар тізімін 
экранға  шығарып  береді.  Егер  белгілі  бір  компьютерде  бұрыннан  сақталған 
директорияны  кӛру  қажет  болса,  онда  сол  директорияның  мазмұнын  кӛру 
ұшін мынадай команда береміз: 
DІR ААА 
ААА  -  бұрын  құрылған  директория.  Сонымен  қатар  ӛзіміз  директория 
құра аламыз, командасы: 
MD ААА 
Директорияның құрылғанын кӛру үшін командалық қатарда мына коман-
даны енгізсек жеткілікті: 
DІR ААА 
Директорияның  ішкі  директориялардан  тұруы  мүмкін.  Ӛзіміз  бір 
директорияның ішінен бірнеше директория құруымыз керек болса, команда-
сын мына түрде бере аламыз: 
MD ААА\ВВВ 
MD ААА\CCC 
Бүл ААА директориясының ішінен ВВВ және ССС деген екі директория 
құрылды дегенді білдіреді. 
MS DOS- та командалар форматын беру ӛте қарапайым. Командалар С:\> 
шақыруынан  кейән  жазылады.  Командадан  кейін  міндетті  түрде  пробел 
қойылып,  сонан  соң  құрылатын  директорияның  аты  жазылады.  Егер  дирек-
тория  бірнеше  ішкі  директорияны  қамтитын  болса,  сол  ішкі  директорияны 

 
 
112 
 
кӛрсету  үшін  жолы  берілуі  керек.  Жоғарыда  айтып  ӛткендей  жолындағы 
барлық  директориялар  аттар  “\”  белгісімен  бӛлініп  тұрады.  Сонымен  қатар 
директорияның атын ӛзгертуге, құрылған уақыты арқылы қарауға, кӛшіруге, 
ӛзгертуге  және  т.б.  әрекеттерді  орындауға  болады.  Ішкі  директориялардың 
бірінде  отырып  кез  келген  деңгейдегі  директорияға  нақты  бір  команданың 
кӛмегімен де мүмкіндік бар. 
Мысалы, 
MD ААА 
MD ААА\ВВВ 
MD ААА\ВВВ \CCC 
MD ААА\ВВВ \CCC\DDD 
Осы  команданың  нәтижесінде  курсор  DDD  каталогының  соңында 
тұрады. Сіз ААА каталогына кӛшкіңіз келсе CD командасын пайдалана ала-
сыз. Ол үшін жолдағы каталогтардың аттарынан орнына “..” белгісін “\” ай-
рымымен кӛрсетіп отыру қажет. Ӛзімізге қажетті директорияға дейін қанша 
директория бар, сонша белгі қойып отыру керек. Форматы: 
С:\> ААА\ВВВ \CCC\DDD cd..\..\.. 
Осы командадан кейін курсор ААА каталогының соңында тұрады. 
Біз жоғарыда тек қана бір файлмен немесе бір директориямен орындала-
тын  операцияларды  қарастырдық.  Файлдарды  топтап,  сол  топталған  файл-
дармен түрлі әрекеттер орындауға болады. Файлдардың кеңейтулері бойын-
ша  таңдап  алуға  (мысалы:  .txt,  .pas  )  немесе  барлық  файлдарды  бірдей 
белгілеп алуға  (*.*) да болады. 
2.2 Сыртқы командалар 
Бұл операциялық жүйемен бірге қойылған жеке файл түріндегі програм-
малар.  Бұл  программалар  дискетаны  форматтау,  дискіні  тексеру  және  т.б. 
осы сияқты қызметтерге тән әрекеттерді орындайды. 
C:\>md AAA 
C:\>md AAA\BBB 
C:\>md AAA\CCC 
C:\>md AAA\BBB\B1 
C:\>copy con AAA\BBB\bbb.txt 
Мәтінтеру 
Ctrl+Z 
(терілгенмәтінді) 
сақтау. 
Осыданкейәнфайлқұрылдыдепесептеугеболады.  
C:\>md AAA\CCC\C1 
C:\>md AAA\CCC\C2 
C:\>md AAA\CCC\C3 
C:\> copy con  AAA\CCC\C1cc1.txt 
C:\> copy con  AAA\CCC\C1cc2.txt 
C:\> copy con  AAA\CCC\C1cc3.txt 
Жоғарыдаберілгениерархиябойыншадиректорияларменфайлдарқұрылыпб
олды. 

 
 
113 
 
Файлдармендиректорияқұруиерархияныңжоғарғыдеңгейіненбасталады. 
Әрфайлдықұрғаннанкейінкурсортұрғанжерденбастапмәтіненгізукерек. 
Мәтіненгізілгенненкейінміндеттітүрде 
Ctrl+Z 
пернелерінбасуарқылыфайлдысақтағанжӛн. 
Сақтамағанжағдайдафайлқұрудақатекетуімүмкін. 
Кейбіркомандалардаосыберәлгенмәліметтергеқолданыпкӛрелік: 
CLS (экрандытазарту) 
C:\>DІR AAA 
Файлдыбасқакаталогқакӛшіру: 
C:\>copy  AAA\BBB\bbb.txt AAA\BBB\B1 
B1 директориясыныңішінқарау: 
 C:\>DІR AAA\BBB\В1 
БұлкомандаданкейінВ1 
директориясыныңішінде 
bbb.txt 
файлыныңорналасқанынкӛругеболады.  
Файлдыңмазмұнынқарауүшінмынадайкомандаформатықолданылады: 
C:\>type  AAA\BBB\B1\BBB.TXT 
Каталогатынӛзгерту. 
C:\>ren AAA AAS 
 
 
Директория мазмұнының экрандағы кӛрінісі. 
Мұндағы  AAA  -  бұрыннан  бар  каталог.    AAS  -  каталогтың  ауыстыруға 
ұсынған  жаңа  аты.  Біздің  иерархиямызда  ӛзгеріс  болды.  Біз  кез  келген 
файлдың  немесе  ішкі  каталогтардың  жолын  кӛрсеткенде  ААА  деп  береиін 
болсақ, жүйе ол команданы қате деп табады. Себебі ондай каталог жоқ. 
Файлды біріктіру. Біз екі файлды қосқанда ол файлдар жоғалып кетеді де 
үшінші  жаңа  файл  пайда  болады.  Алғашқы  қосылған  екі  файлдың 
құрамындағы  деректер  жаңа  атпен  берілген  үшінші  файлға  жазылады. 
Ӛзімізге ыңғайлырақ болу үшін ағымдағы каталогты ауыстырған дұрыс. 

 
 
114 
 
C:\>cd C1 
Екі файлды қосу форматы: 
C(AAS|CCC\C1>cоpy cc1.txt+cc2.txt cc5.txt 
cc1.txt+cc2.txt=cc5.txt 
Жою (ӛшіру) командасы да қарапайым: 
Del cc5.txt 
 
 
Негізгі әдебиет: 2 нег.[11-19], 3 нег.[91-98] 
Бақылау сҧрақтары: 
Директория дегеніміз не? 
Файл дегеніміз не? 
Операциялық жүйе дегкенді қалай түсінесіз? 
MS  DOS  операциялық  жүйесінің  командалары  қандай  бӛліктерден 
тұрады? 
Ішкі командаларға жататын командаларды атаңыз, атқаратын қызметтері. 
Сыртқы  командаларға  жататын  командаларды  атаңыз,  атқаратын 
қызметтері. 
Команда форматын қалай жазуға болады? 
Дискіні форматтау дегенді қалай түсінуге болады? 
№ 2 ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚ 
Жҧмыстың  мақсаты:  Norton  Commander  (NC)  программалық 
қоршауының жҧмысымен танысу. 
Norton Commander (алдағы жұмыстарда қысқаша NC деп кӛрсетеміз) мы-
надай функцияларды орындауға мүмкіндік береді: 
дискідегі каталогтарды кӛрнекті түрде кӛрсету; 
файлдарды кӛшіру, атын ӛзгертуге, ауыстыруға, ӛшіруге ыңғайлы; 
дискідегі каталогтарды бұтақ түрінде кӛрсету; 
мәтіндік, графиктік, архивтік файлдарды, дерекқорды, кестелерді кӛру; 
мәтіндік файлдарды редакциялау; 
DOS - тың кез келген командаларын орындау; 
Функционалды  пернелермен  жұмыс;  кілтжиынның  кез  келген 
пернелерімен  арнайы  әрекеттер  орындау  және  т.б.  NC  программасын 
командалық қатарда NC сӛзін жазып жұмысқа қосуға немесе программаның 
жарлығын тауып жұмысқа қосса да болады. 
Программа  жұмысқа  қосылғаннан  кейін  экранда  екiге  бӛлінген  терезе 
пайда  болады.  Бұл  терезелерді  панельдер  деп  атаймыз  (оң  жақ  панель,  сол 
жақ панель болып бӛлінеді). 
Панельдердің  тӛменгі  жағында  DOS  шақыруы  кӛрсетіліп  тұрады.  Бұл 
жерде  командала  енгізуге  болады.  Одан  тӛменіректе  функционалды 
пернелердің қызмет түрлері берілген. 
 
 
 

 
 
115 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Меню пункті  F9  пернесін басқан кезде терезенің жоғарғы жағын алып 
орналасады.  Бұл  программаның  бір  артықшылығы  бір  операцияны  бірнеше 
әрекетпен  орындауға  мүмкіндік  бар.  Мысалы:  қолданушы  менюін  шақыру 
үшін  F2  пернесiн  немесе  Файл    меню  пунктінен  Вызов  меню  пользователя 
меню опциясын тауып басу қажет. 
Программадан  шығу  үшін  F10  пернесін  басу  қажет  немесе  Файл  меню 
пунктінен Выход (шығу) опциясын таңдау керек болады. 
Функциональды пернелер қызметтері: 
F1 - программа туралы толық анықтама алу
F2 - қолданушылар менюін шақыру; 
F3 - файл мазмұнын кӛру; 
F4 - файлды редакциялау; 
F5 - директорияны, файлды кӛшіру; 
F6 - файлдың (директорияның) атын ӛзгерту; 
F7 - каталог құру; 
F8 - ӛшіру; 
F9 - NC менюіне шығу; 
F10  - программадан шығу. 
Меню пункті 5 бөліктен тұрады: 
Сол жақ панель ; 
Файлдар ; 
Диск (тегеріш); 
Командалар, Күйін келтіру ; 
Оң жақ панель .  
мынадай меню опцияларын қамтиды: 
қысқа формат - тек файлдар аттары беріледі; 
толық формат - файлдар атрибуттарымен (аты, ӛлшемі, 
құрылған күні және уақыты) беріледі; 

 
 
116 
 
күйі - ағымдағы каталог, диск және жедел жады (ЖЖ) 
туралы ақпаратты кӛрсету (Ctrl+L); 
каталогтар бұтағы - ағымдағы дискінің каталогтары бұтақ 
түрінде кӛрсетіледі; 
кӛру - кӛру; 
архив - қатталған файлдармен жұмыс; 
байланыс - жұмыс порттарын және компьютер 
жұмысының режимін таңдау; 
қосу/ажырату - Ctrl+F1 - сол жақ панельді басқару, Ctrl+F2  
- оң жақ панельді басқару; 
аты - Ctrl+F3 - аты бойынша сұрыптау; 
типі (кеңейтілуі) Ctrl+F4 - типі бойынша сұрыптау; 
уақыт - Ctrl+F5 - құрылған уақыты бойынша сұрыптау; 
ӛлшемі - Ctrl+F6 - ӛлшемі бойынша сұрыптау; 
сұрыптаусыз - Ctrl+F7 - сұрыптаусыз шығару; 
панельді жаңарту - Ctrl+R - бейнеленіп тұрған ақпараттың 
нақты каталог мазмұнымен сәйкестігін қалыптастыруды қамтамасыз ету. 
 
Жұмыстың орындалу тәртібі: 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Осы берілген схема бойынша жұмыс жасап кӛрелік: 
F7 пернесін басқаннан кейін экранда пайда болған терезеде құрылатын 
каталогтың  атын  беру  керек,  яғни  ААА.  Команданы  енгізгеннен  кейін 
Enter  пернесін  басу  қажет.  экрандағы  курсор  тұрған  панельде  құрылған 
директорияға  назар  аударыңыз.  ААА  директориясының  ішінен 
директориялар  (ішкі  директория)  құру  үшін  құрылған  ААА 
директориясына курсорды апарып Enter пернесін басу қажет. Біз енді сол 
директорияның ішінде отырмыз деп есептеген жӛн. Әрі қарай тағы да F7 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
AAA
 

 
 
117 
 
пернесін басу арқылы пайда болған терезеде ВВВ директориясының атын 
енгізгеннен  кейін  Enter  пернесін  басқаннан  кейін  экраннан  осы  ішкі 
директорияның  құрылғанын  кӛреміз.  Осылайша  ССС  директориясы 
құрылады.  Ендігі  кезекте  ВВВ  директориясының  ішінде  В1 
директориясын  және  bbb.txt  файлы  құрылуы  керек.  Ол  үшін  ВВВ 
директориясының  ішіне  жоғарыдағы  тәсіл  бойынша  кіру  қажет.  Енді 
файл құру жолын қарастырайық. Ол үшін ӛзімізге қажетті директорияға 
кіріп  Shіft+F4  пернесін  басу  кезінде  экранда  пайда  болған  файлды 
редакциялау  терезесінде  файлдың  атын  беру  қажет  (мысалы,  bbb.txt 
мәтіндік файлын құрамыз). Экранда таза терезе кӛрініс береді. Әрі қарай 
ӛзіңізге  қажетті  деректерді  кілтжиыннан  енгізе  беріңіз.  Файлдан  шығу 
үшін ESC пернесін басу қажет. Экранда файлды сақтау, сақтамау жӛнінде 
сұраныс  береді.  Сіз  әрине  сақтайсыз.  Осылайша  берілген  құрылым 
бойынша барлық директориялар мен файлдар құрылып болды дейміз. NC 
программасының  артықшылығына  осы  жерде  кӛз  жеткізуге  болады. 
Құрылған  файлдар  мен  директориялар  сол  құрылған  сәтте-ақ  терезеде 
кӛрсетіліп тұрады. Оны кӛру үшін арнайы командалар енгізудің қажеті де 
жоқ. 
Әрі  қарай  барлық  функционалды  пернелер  мен  меню  опцияларының 
қызметтерін осы құрылым бойынша былайша тексеріп шығуға болады: 
bbb.txt файлының (немесе директорияның) атын ӛзгерту: 
F6 пернесін басу, жаңа файл атын енгізу, Enter пернесін басу; 
bbb.txt  файлын  (немесе  кез  келген  директорияны)  ССС  директориясына 
кӛшіру: 
ССС  директориясын  кӛрші  терезеде  ашу,  курсорды  кӛшірілетін  файлға 
апару, F5 пернесін басқаннан кейін  Enter пернесін басу; 
 
құрылған файлды кӛру: 
құрылған файлға апарып F3 пернесін басу; 
құрылған файлды түзету: 
құрылған файлға апарып F4 пернесін басу; 
құрылған файлды (немесе директорияны) жою: 
керекті файлға немесе директорияға апарып F8 пернесін басу. 
Осы  функцияларды  менюдің  Fіle  пункті  арқылы  да  орындауға  болады. 
Сонымен қатар бірнеше пернелер жиынын біріктіріп кӛптеген әрекеттер 
орындауға болады: 
 
Негізгі әдебиет: 2 нег.[21-48], 3 нег.[101-120] 
Қосымша әдебиет: 2 қос. [19-36] 
Бақылау сҧрақтары.  
NC мүмкіндіктері? 
NC программасын қалай жұмысқа қосуға болады? 
Программадан шығу жолы? 

 
 
118 
 
Программа  туралы  кӛмекті  қайдан  алуға  болады,  қандай  пернені басқан 
жӛн? 
 
№  3  ТӘЖІРИБЕЛІК  САБАҚ.    Командалық  интерпретатор  және 
командалық жол. 
Тапсырма:  
1.
 
Суперқолданушы  ретінде  жүйеге  тіркеліңіз.  Командалық  жолға  root 
енгізіңізде    пернесін  басыңыз.  Пароль  енгізуге  сұраныс 
алыңыз. 
2.
 
Пароль енгізіңіз және  пернесін басыңыз. 
3.
 
Қолданушының  есеп  жазбасын  жасаңыз.  Командалық  жолға 
adduser<атау> енгізіңізде  пернесін басыңыз. 
4.
 
Есеп  жасбасына  пароль  қойыңыз:passwd<  атау  >  және   
пернесін басыңыз. Парольды растау үшін оны қайталап енгізу керек. 
5.
 
Қолданушының  жаңа  есеп  жасбасына  қосылу  үшін  және  жаңа  терми-
нал  терминал  терезесіне  ауысу  үшін  пернесін  басыңыз. 
Суперқолданушының  есеп  жазбасына  ауысу  үшін  пернесін 
басыңыз. 
6.
 
Қолданушының  есеп  жазбасына  тіркеліңіз.  Тіркеуші  жолына 
қолданушы  атауын  енгізіңіз  және  пернесін  басыңыз.  Егер 
командалық  жолдағы<имя@localhost><  атау  >$  болса,  онда  сіз 
командалық интерпретаторда жұмыс істеп отырсыз. Сонымен қатар,  
атау > есеп жазбасы үшін /home/< атау >жұмыс каталогы жасалды. 
7.
 
echo $SHELL  енгізіңіз және пернесін басыңыз. 
8.
 
bash  бағдарламасының  анықтама  функциясын  шақырыңыз.  help 
енгізіңіз және  пернесін басыңыз.  
9.
 
history  командасын  оқып,  оның  мазмұнын  талдаңыз.    Командалардың 
хронологиялық  тізімін  парақтап  шығару  үшін  history|less  командасын 
қолдану  керек.  Парақтап  кӛру  бағдарламасынан  пернесін 
қолданыңыз. 
10.
 
Кез келген команда туралы ақпарат алу үшін man командасын шақыру 
арқылы анықтама басшылығын қолдануға болады.  
11.
 
Жұмысты аяқтап, жүйеден шығыңыз. 
12.
 
Орындалған жұмыс туралы есеп беріңіз. 
 
Әдістемелік нұсқаулар: Linux ОЖ-сін оқып, командалық интерпретатор-
мен  жұмыс  бастаудың  алдында  қолданушының  есеп  жазбасы  үшін  тіркеу 
жазбасын  жасау  және  қолданушы  атауын  таңдау  қажет.  Бұл  жерде  атаулар 
ережелерін есте сақтап отыру керек: атау кіші әріптермен теріліп, 8 символ-
дан  аспайды.  Келесі  қадамда  пароль  таңдалады.  Пароль  ретінде  сӛздікте 
кездесетін сӛздерді қолдануға және бір әріпті қайталап енгізуге болмайды.   
Негізгі әдебиет: 2 нег.[26-33], 3 нег.[155-157] 

 
 
119 
 
Қосымша әдебиет: 1 қос. [22-25] 
Бақылау сұрақтары: 
1.
 
Командалық интерпретатор нені білдіреді?  
2.
 
Интерпретатордың  кірістірілген  командаларымен  сыртқы  командалар 
арасында қандай айырмашылықтар бар? 
3.
 
Linux жүйесінде атаулардың қандай ережелері бар?  
4.
 
Қолданушы паролін қалай таңдауға болады? 
5.
 
BASH интерпретаторы командасының синтаксистік құрылымы қандай? 
 
№ 4 ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚ. Файлдық жҥйемен жұмыс. 
Тапсырма:  
1.
 
Енгізуге  шақыру  алып,  жүйеде  ӛзіңіздің  есеп  жазбаңыз  арқылы 
тіркеліңіз.  
2.
 
pwd командасы арқылы қандай каталогта тұрғаныңызды анықтағыз.  
3.
 
ls командасы арқылы экранға файлдар листингін шығу керек. 
4.
 
Ӛзіңіздің  «домашний»    (/home/username/)  каталогыңызда  mydirectory 
директориясын mkdir командасымен құрыңыз. сd командасы кӛмегімен 
жасалған каталогқа ӛтіңіз. 
5.
 
touch командасын қолданып   mydirectory каталогында myfile1 файлын 
құру. 
6.
 
Жасалған фаулға рұқсатты білу керек.. 
7.
 
mydirectory  директориясында  myfile2,  myfile3,  …,  myfile5    және    hip, 
hop и help файлдарын құру. 
8.
 
mydirectory директориясында mydir2 директорисын жасау. 
9.
 
ls  командасы–F  параметрі  арқылы    mydirectoryкаталогында  қанша 
файлдар және директориялар бар екенін анықтауға болады.  
10.
 
Арнайы  «?»  символын  қолдану  арқылы    hip  және    hop  файлдарының 
атауларын экранға шығару.  
11.
 
Арнайы  «*»  символын  және  cp  командасын  mydir2  каталогына  myfile 
әріптерінен басталатын файлдардың кӛшірмесін алу.  
12.
 
«  []»  символы  кӛмегімен  myfile1  –  myfile4  файлдар  атауларын  эранға 
шығару. 
13.
 
«Домашний» директориясына „~/‟ арқылы кӛшу.  
14.
 
mydirectory  каталогына  кӛшу  және  chmod  командасы  арқылы  myfile1 
файлын қолдану үшін оның иесіне рұқсат құқығын беру.   
15.
 
Командалық 
файл 
жасаңыз, 
мысалы, 
Hello 
              #/bin/bash 
              echo Hello 
16.
 
Жасалған  файлмен  символдық  байланыс  орнату:  ln  –S,  мысалы,  ln  –S 
Hello Hi 
17.
 
ln командасы кӛмегімен екінші символдық байланыс орнату, мысалы ln 
–S Privet Hi. 

 
 
120 
 
18.
 
./Privet    командасы  командалық  файл  түрінде  жұмыс  істетініне  кӛз 
жеткізу. 
19.
 
Символдық байланыстар (сілтемелер) тізбегін ls командасымен кӛру. 
20.
 
Нәтижені  талдау,  қандый  файл  символдық  сілтеме  болмайтынын 
анықтау. 
21.
 
rm  командасы  арқылы  лабораториялық  жұмыс  барысында  жасалған 
барлық файлдармен каталогтарды ӛшіру.   
22.
 
Жұмысты  аяқтап,  жүйеден  шығыңыз.Орындалған  жұмыс  туралы  есеп 
беріңіз. 
 
Негізгі әдебиет: 2 нег.[49-53], 3 нег.[121-133] 
Қосымша әдебиет: 2 қос.[36-41] 
Бақылау сұрақтары: 
1.
 
Сілтеме деген не? «Қатты сілтеме» кемшілігі неде? 
2.
 
Символдық байланыс нені білдіреді? 
3.
 
Жоқ файлға символдық байланыс орнатуғы боладыма? 
4.
 
Абсолютті  және салыстырмалы жолдық атау деген не?  
5.
 
Файлға рұқсат ережесі деген не? Оларды ӛзгертіге боладыма? 
 
№ 5 ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚ 
Midnight Commander (mc программасымен жұмыс). 
Тапсырма:  
1.
 
Енгізуге  шақыру  алып,  жүйеде  ӛзіңіздің  есеп  жазбаңыз  арқылы 
тіркеліңіз.  
2.
 
mc бағдарламалық қоршауды қосып, оның жұмысымен танысыңыз.  
3.
 
Ӛзіңіздің каталоыңызда ішкі каталог құрыңыз. 
4.
 
Берілген  каталогтармен  жаңа  каталогқа  оқытушы  берген  файлдардың 
кӛшірмесін алыңыз.  
5.
 
Алынған файлдарға рұқсат режимін ӛзгертіңіз. 
6.
 
Каталог  түрін  панельдердегі      ақпарат  бейнеленуінің  әртүрлі 
форматтарында кӛріңіз.  
7.
 
Оқытушы тапсырмасы бойынша кейбір файлдарды кӛріп редакциялау.  
8.
 
Бір панельде «быстрый просмотр» режимін орнатып, екінші панельде 
қандай файл мәтіндік екенін кӛру.  
9.
 
Оқытушы берген файлмен символдық байланыс орнату.  
10.
 
Жасалған ішкі каталогты ӛшіру 
11.
 
Жұмысты аяқтап, жүйеден шығу.Орындалған жұмыс туралы есеп беру. 
 
Әдістемелік нұсқаулар:Бағдарлама қосу үшін  mc командасын теруқажет. 
Бағдарлама қосылғаннан кейін экранда рамкамен шектелген екі терезе пайда 
болады  (бұл  терезелер  панельдер  деп  аталады),  экрандағы  қоршаудың 
командалық жолы шығады. (мысалы, bash) , ал соңғы жолда функционалдық 
пернелер қызметтері туралы ақпарат болады. 

 
 
121 
 
 
Негізгі әдебиет: 2 нег.[95-102], 3 нег.[129-131] 
Қосымша әдебиет: 2 қос. [32-35] 
Бақылау сұрақтары: 
1.
 
Midnight Commander бағдарламасы не үшін арналған? 
2.
 
Басты менюді қалай шақыруға болады?  
3.
 
Панельдерде бейнеленген ақпарат түрін қалай таңдауға болады? 
4.
 
Файдармен  жүргізілетін  енгізгі  операциялардың  орындалу  реті  қандай 
(кӛшірмелеу, орын ауыстыру, атын ауыстыру, ӛшіру)? 
 
№ 6 ТӘЖІРИБЕЛІК САБАҚ.  
Мәтіндік редактормен жұмыс істеу. 
Тапсырма: 
1.
 
Енгізуге  шақыру  алып,  жүйеде  ӛзіңіздің  есеп  жазбаңыз  арқылы 
тіркеліңіз.  
2.
 
«Домашний» директориясында жаңа катаолог жасау.  
3.
 
man командасы кӛмегімен  vi анықтама басшылығын ашып, оқу. Редак-
торда  жұмыс  істеу  кезінде  қиындықтар  болса    :help  командасын 
шақыру қажет. 
4.
 
Жүйеде тағыда қандай мәтіндік редакторлар орнатылғанын анықтау. 
5.
 
vi  командасымен мәтіндік  редакторды шақыру. 
6.
 
Жаңа директорияда скрипт файлын құру.  
7.
 
Мәтін  енгізу  режиміне  кӛшу  және  бірінші  жолда  /bin/sh  командалық 
интерпретаторды кӛрсету. 
8.
 
echo командасы арқылы мәтінді экранға шығару.  
9.
 
Редактор командаларының кӛмегімен мәтін бойынша орын ауысуларды 
(мәтін басына және соңына, жолдың басына және соңына). 
10.
 
Редактор командасы кӛмегімен мәтінде берілген сӛзді табу.  
11.
 
Файлды жазып, vi редакторынан шығу. 
12.
 
Жасалған  скрипті  қосу,  шығарылған  қателерді  жазып  алу  және 
жағдайды талдау.  
13.
 
Скрипт файлын орындалатын түрде жасау.   
14.
 
Скрипті қайталап қосу. 
15.
 
Жасалған  файлды  редакциялау  үшін  ашу  және  ауыстыру  командасы 
кӛмегімен берілген сӛзде басқа сӛзге ауыстыру.  
16.
 
Ӛзгертілген файлды жазу. 
17.
 
«|»    конвейерін    және  wc  командасын  параметрлермен  (берілген 
файлдағы 
жолдар 
санын 
шығаратын) 
қолданып, 
ағымдағы 
директориядағы  файлдар  санын  экранға  шығаратын  жаңа    скрипт  жа-
сау. 
18.
 
Жұмысты аяқтап, жүйеден шығу.Орындалған жұмыс туралы есеп беру. 
 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет