Қалмахан Ержан Сейтұлы асылдың сынығы имам матуриди астана 2014



жүктеу 326.34 Kb.
Pdf просмотр
бет2/4
Дата11.02.2017
өлшемі326.34 Kb.
1   2   3   4

ИМАМ МАТУРИДИДІҢ 

ЕҢБЕКТЕРІ

15


Имам Матуридидің еңбектері

Имам  Матуриди   өз   кезегінде   сенім   мәселелерін   талқылау   әрі   қамту 

тұрғысынан Әбу Ханифаның ілімінен көп сусындаған. Өз дәуірінің кемеңгер 

ойшылы   Әбу   Мансур   әл-Матуриди   артына   бірнеше   кітап   жазып   қалдырған. 

Олардың бірі «Китабу  Тәуилати Әһли Сунна» (немесе «Тәуилату-л Қуран»). 

Бұл еңбек Құран кәрімнің тәпсірі. Оның бірнеше нұсқасы бар. Көпшілігі әлем 

кітапханаларында   қолжазба   ретінде   сақталған.   Олардың   бірқатары   Түркия, 

Германия, Британия, Египет, Өзбекстан және Дамаск кітапханалары. 

Бұл − Матуридидің Құран тәпсіріне байланысты жазған ең құнды еңбегі, 

өз   сөзімен   айтқанда,   «Құран   тәуилі».   Мұнда   имам,   орайы   келгенде   ақида 

мәселелеріне тоқталып, бидғатшылардың пікірлеріне жауап беріп, оларға қарсы 

өз ойын айтып отырған. Өзге классик ғалымдардан өзгеше әр аятты жеке бөліп, 

ақылдық тұрғыда түсіндіре білген. Әһли сүннетті қорғай отырып, мүшәббиһа 

(мүжәссима)

, мұғтазиланы сынға алған. 



Имам Матуриди өзінің Құран Кәрімге жасаған түсіндірмелерінде (тәпсір) 

бұл   тәсілді   өмірлік   ұстаным   етті.   Десекте,   имам   Матуриди   Құран   Кәрімге 

түсіндірме   жасағанда,   мутәшаббих   (мағынасы   құпия)   аяттарға   мұхкам 

(мағынасы анық) аяттардың негізінде жорамал (тәуил) жасады. Оның пікірінше

егер,   мүміннің   ақылы   тәуил   жасауға   күші   жетпесе,   ол   мәселені   Аллаһқа 

қалдырған жөн. Имам Матуриди мүмкіндігінше Құран Кәрім аяттарының мәнін 

ашуға   тырысты.  Сондықтан   да,   бұл   маңызды   еңбекті   көптеген   ғалымдар 

зерттеген. 

Әбул Муин ән-Нәсафи, Әбул Йуср әл-Бәздауи, Ибн Әбил Уафа, Хаджи 

Халифа, Муртада әз-Зәбиди секілді ғалымдар Матуридидің бұл еңбегін жоғары 

бағалаған. 

Матуриди бұл еңбегінде семантикалық тәсілді қолданған. Құранды Құран 

аяттарымен   түсіндірген.   Екінші   қайнар   ретінде   хадисті   (тек   сахих   болған 

хадистерді) пайдаланған. 

Матуриди   хадис   риуаяттарының   сенімділігіне   өте   көп   мән   берген. 

Сонымен қатар, ақылға да кереғар болған риуаяттарды алмаған. Бұған мысал 

ретінде «Бақара» сүресінің 67-аятын айта аламыз: Онда «Бірде Мұса (а.с.) өз 

қауымына: «Аллаһ Тағала сендерге бір сиыр бауыздауды бұйырады» деп еді. 

Олар: «Сен бізді тәлкек қылып тұрған жоқпысың?» деді». Матуриди мұндағы 

мазақының надандықтан туындағанын айта келе, Мұса (а.с.) олардың «Сен бізді 

тәлкек қылып тұрған жоқпысың?» деген сөздеріне «Мен надандардан болмас 

үшін, Аллаһқа сыйынамын» деп жауап берген еді. 

Матуриди «Аллаһ Тағала оларға бауыздау керек болған сиырдың түр-түсін 

білдірмеген еді. «Егер де олар ең арық немесе сиықсыздау сиырды бауыздай 

салғанда, олар үшін жеткілікті болар еді. Алайда, олар өз-өздеріне қиындық 

туындатты. Аллаһ Тағала да олардың басына қиындық берді» деген хабарды 

сахих емес дейді. Яғни, осы секілді еңбегінде хадистердің сахихтығына өте көп 

мән бергендігін көруге болады. 

 Сөздің тура мағынасын негізге алып, Аллаһты басқа жаратылғандарға ұқсататын ақидадағы жаңсақ ағым.



16

Матуриди   Құрандағы   Мұсаның   (а.с.)   басынан   өткен   секілді   оқиғаларды 

кеңінен   түсіндеретін   қайнар   ретінде   Пайғамбарымыздың   хадистеріне   ғана 

жүгінеді.   Егер   де   қиссалар   жайлы   Пайғамбарымыздың   айтқандары   болмаса, 

қиссаны   дәлме-дәл   қабылдауды   жөн   санайды.   Сонымен   қатар,   Құрандағы 

бұрынғы   үмбеттер   туралы   айтылған   қиссалар   Пайғамбарымыздың 

пайғамбарлығына бірден бір дәлел болмақ. Ал егер де осыған сенімсіз хабарлар 

қосылатын болса, қиссалардың жаңылыс түсіндірілуіне себеп болады дейді.

Сондай-ақ, Матуриди Салихтың (а.с.) мұғжизасы ретінде танылған аруана 

туралы асыра сілтеп айтылған риуаяттарды терістейді. 

Жоғарыда   аталмыш   екі   мысалдан   түсінгеніміздей,   имам   Матуриди 

Исрайлұлдары   туралы   қиссалар   мен   олардың   тарихы   жайлы   риуаяттарға 

күмәнді әрі «Исрайлиятқа»

 мейлінше сақтықпен қарағандығын көреміз. 



Имам Матуриди кез келген хабар/хадистің мазмұны аятқа сай келіп тұрса 

да, оны аятқа «Көмекші» етіп көрсету дұрыс емес дейді. Негізі бұл ұстаным 

қазіргі заман үшін де маңызды. Әуелі хадисті толықтай зерттеп болғаннан кейін 

ғана ол туралы «Құранға көмекші» үкім беруге болады. Сондықтан да асығыс 

қабылдаған үкімнің нәтижесі оң бола бермейді.

Имам Матуриди мысал ретінде «Ағраф» сүресінің 204-аятын баяндайды. 



«Құран оқылғанда құлақ қойып тыңдаңдар, үндемеңдер». Бұл аятты 

тәпсірлеу   барысында   намаз   оқып   тұрған   жамағаттың   Құран   аяттарын   оқып 

оқымау   керектігі   мәселесіне   тоқталады.   Матуриди   бұл   жайында 

Пайғамбарымыздан   жеткен   көптеген   риуаяттарды   жинап,   арнайы   зерттейді. 

Соңында «Намазда имамға ұйыған жамағат, Құран аяттарын оқымай үндемей 

тұрады» деген қорытындыға келеді. Осылайша, пікір білдіргеннен кейін оның 

Құран, сүннет және сахабалардың ижмасына



 да қайшы келмейтіндігін айтады. 



Ал   «Құран   аятын   оқуға   болады»   деген   риуаяттарды   теріске   шығармайды, 

керісінше ол риуаяттар намаздың жеке оқылуына қатысты айтылған деп түйеді. 

Яғни, имам Матуриди тәпсірінде тақырыптарға қатысты Құранның басқа 

да   аяттарын   дәлел   ретінде   келтіреді.   Құран   аяттарымен   қатар   хадистерге   де 

орын берген. Бірақ, хадистерді толық зерттеп алмай тұрып қолданбаған. 

Имам Матуридидің фиқһ әдістемесіне қатысты бірқатар еңбектері де бар. 

Олар: «Китабу Мәһази-ш Шарай фи Усули-д-дин», «Китабу Мәһази-ш Шарай  

фи   Усули-л   фиқһ»,   «Китабу-л   Жәдал   фи   усули-л   фиқһ»,   «Китабу-л   Усул»  

немесе «Усулу-л фиқһ» және «әт-Тәһзиб фи Шәрхи-л Жамии-с Сағир».

Кәлам   ғылымына   қатысты   еңбектері:  «Китабу-т   Таухид»  (таухид   – 

Аллаһты   бір   деп   тану   кітабы),  «Китабу-л   –   мақалат»  (мақалалар   кітабы), 

«Китабу-р әр-Рәдду әла-л Қарамита» (Қарамиттерге қарсы жауап), «Китабу-р 

Рәдд   әла-л   Усули-л   Карамита»  (Қарамиттердің   әдістемесіне   қарсы   жауап), 

«Рәдду-л   усули-л   хамса   ли   Әби   Мухаммад   әл-Баһили»  (Әбу   Мухаммад   әл-

Баһилидің «Бес негіз (принцип)» атты кітабына қарсы жауап), «Китабу-л рәдди 



әуаилил-Әдилла   ли-л   Каъби»  (Кағбидің   «Дәлелдердің   әуелгісі»   атты   еңбегіне 

 Исрайлият: Әһли кітап деректері.





  Ижманың   фиқһ   әдіснамасындағы   мағынасы   –   Пайғамбарымыз   Мұхаммед  (саллаллаһу   аләйһи   уә   сәлләм) 

үмбетінің мужтахид ғалымдарының Пайғамбарымыз қайтыс болғаннан кейінгі қандай да бір кезеңде белгілі бір 

діни үкімге бір ауыздан келісуі.

17


қарсы жауап кітабы),  «Китабу рәдди тахзиби-л жәдал ли-л Каъби»  (Кағбидің 

«Тартысты түзету» атты еңбегіне қарсы жауап кітабы),  «Рәдду китаб уаиди-л 



фуссақ ли-л Каъби» (Кағбидің «Пасықтардың барар орны» атты кітабына қарсы 

жауап),  «Рәдду   Китаби-л   Имәма   ли   Бадир   Рауафид»  (Бадир   Рауафидтің 

имамдық   кітабына   қарсы   жауап),  «Китабу   бәяни   уәһми-л   –   муътазилә» 

(Мұғтазилердің қиялын баяндау кітабы). 

Матуридидің   ақидаға   байланысты   сақталып   қалған   кітабы   –   «Китабу-т 

Таухид».   Бұл   еңбектің  негізгі   нұсқасы   қазір   Англияда   қолжазба   қорында 

сақталған. «Китаб-ут Таухид» кітабын алғаш рет 1970 жылы Бейрутта басылып 

шыққан.


Аталмыш   еңбек   кәлам   ілімінің   қайнар   көзі   болғандықтан   зерттеушілер 

оған ерекше мән берген. Еңбекті тіпті әл-Матуриди ілімінің негізгі жиынтығы 

деп атауға болады. Автор көптеген еңбектерге сүйенген және оларды жүйелі 

түрде меңгерген.

Сондай-ақ,   онда   сол   кездегі   пікірталастар   мен   талқыланған   күрделі 

мәселелер қамтылған. 

Имам Матуридидің күнімізге дейін жеткен осы еңбегінен-ақ, оның кәлам, 

тәпсір, мәзһабтар тарихы, құқық және құқық әдістемесі ғылымдары бойынша 

терең білім игергендігін байқауға болады. 

18


ИМАМ МАТУРИДИДІҢ 

НЕГІЗГІ КӨЗҚАРАСТАРЫ

19


Имам Матуридидің көзқарастары

Имам   Матуридидің   пікірлері   көбіне   каррамийлер

1

,   шийіттер   және 



мұғтазилаларға   қарсы   болған.   Әсіресе,   мұғтазила   мәзһабымен   келіспейтін 

пікірлері   көп   болды.   Имамның   Самарқанд   пен   одан   тысқары   жатқан 

мемлекеттердегі   айтыстары   мен   пікір   додалары   көбіне-көп   сәттілікпен 

аяқталып отырды. 

Имам Матуриди Ислам шариғатын дұрыс түсіндіру үшін ақыл-ойға сүйену 

керектігін   алға   тартты.   Бұл   жағынан   алғанда,   ол   діни   мәтіндерді   тек   тура 

мағынасында түсінуді құптайтын кейбір ғұламалардың әдістемесінен басқаша 

жолды ұстанды. Мәселен, «Ақыл-ойдың жаңылуы мүмкін, сондықтан нақылды 

(Құран аяты мен хадисті) тек сөзбе-сөз түсіну керек» деген пікірдің иелеріне 

Матуриди «Китабу-т Таухид» атты еңбегінде: «...Бұл пікір (ақылмен ойлаудан 

қашу)   –   шайтанның   қатерлі   тұзақтарының   бірі.   Өйткені   ақылды   қолдануға 

қарсы келушілердің өздері ұстанымдарын ақтайтын ақылдан басқа ешқандай 

дәлел   келтіре   алмайды   (олар   осы   қарсылықтарының   өзінде   ақылға   жүгініп 

отыр).   Мұның   өзі   оларға   ақылмен   ойлаудың   аса   зәрулігін   мойындатуға 

жеткілікті.   Олар   қалайша   ақылға   салып   ойлауды   жоққа   шығарады.   Аллаһ 

Тағала құлдарын ойлауға шақырады, оларға ой топшылау мен ақыл ізденісін 

жасауды бұйырады, сол арқылы ғибрат пен үгіт-насихат алудың қажеттілігін 

көрсетеді. Асылында ой-пікір мен ақылға салу ғылымның қайнаркөздерінің бірі 

екендігін дәлелдейді» деп, нақты әрі қисынды тұжырымдарын алға тартады.  

Алайда, мұның екінші жағы тағы бар. Егер кімде-кім аят пен хадистерге 

сүйенуді теріске шығарып, адамның ақылы жете алмайтын дүниелерді, Аллаһ 

Тағаланың бүкіл иләһи хикметтерін өзінің шектеулі ақылымен түсінуді қаласа, 

өз ақылына қиянат жасап, көтере алмас шоқпарды беліне байлағандық болады. 

Олай   болса   ақылға   сүйенгенде   де   шариғат   шеңберінен   шығып   кетпеу   имам 

Матуридидің ұстанымы болған. 

Матуриди   ақылдың   жаңылысып,   адасатынынан   қорқып,   «Шындықты 

нақылдың   тысынан   іздемеу   керек»   деген   ғалымдардың   көзқарастарымен 

келіспеген.   Аллаһ   Тағала   Өз   құлдарын   ойлануға,   өмірге   үңіліп   одан   ғибрат 

алуға   шақырғанын   алға   тартып   нақылмен   қатар   ақылды   да   дәлел   ретінде 

қабылдаған. 

Мұғтазилит пен Матуриди мектебінің ақылды қолдану әдісінің арасында 

үлкен   айырмашылық   бар.   Мұғтазилиттер   сенімге   байланысты   аяттар   мен 

хадистерді қате түсініп, тәшбихке (ұқсату, теңеу) ұрынған және ақылды мүлдем 

жоққа   шығарған   ағымдарға   қарсы   шыққандықтан,   ақылға   шектен   тыс 

сүйенетінді   шығарды.   Тіпті,   ақылды   негізгі   төреші   етіп   алды   деуге   болады. 

Оларға   классикалық   әдіспен   төтеп   беру   біршама   қиындық   тудырды.   Осы 

себепті,   «Әһли   сүннет»   сенімін   қорғау   мақсатында   жаңа   әдіс   тауып,   иман 

негіздерін түсіндіруде аят пен хадиске қоса, ақылға да орын беруге қажеттілік 

туды.   Матуриди   мен   Әшғари   мектептері   осы   негізде   қалыптасты.   Имам 

1

  IX-XIII   ғ-ларда   Бағдат   халифатының   орталық   және   шығыс   аймақтарына   тараған   теологиялық   бағыт. 



Каррамияның негізін Әбу Абдулла  Мұхаммед  ибн Каррам қалаған. Мұхаммед ибн Каррам Аллаһ Тағалаға 

заттық бейне бергендіктен, Мужассима (Аллаһты жаратылғандарға ұқсатушылар) ағымынан саналды. Сондай-

ақ Исламның сенімдік және ғибадат негіздерін өз көзқарастарына сай жорамалдады.

20


Матуриди ақида саласында аят пен хадиске қоса, дінді түсіндіруде ақылды да, 

қажетті  қағида  ретінде  пайдаланғанмен, ақылды  өз орнымен қолданып, оған 

шектен тыс басымдық бермеуге тырысқан. 

Ақыл,   Матуриди   ұстанымының   негізі   болып   саналады.   Оның   ойынша, 

жақсылық пен жамандық ақылда топтасқан. Ақыл осы дүниеде оларды ажырату 

факторы. Адам ақылы жаратылғандардан үстем тұрады. Себебі, ақылы болғаны 

үшін   оны   қалай   қолданғаны   жөнінде   Аллаһ   алдында   жауапқа   тартылады. 

Сондай-ақ, Ислам ақидасы нақылға (аят пен хадистерге) негізделеді. 

Матуриди   дінді   тануға   мүмкіндік   туғызған   екі   негіз   ретінде   уахи   мен 

ақылды   атап   көрсетеді.   Сонымен   бірге,   «Ғалымдар   нақылға   ғана   жауапты 

болмайды»   деген   көзқарасты   сынайды.   Бұдан   ғалымның   аят   пен   хадиске 

ерекше мән бергенін көруге болады. Ақыл – діннің негізгі қайнары. Ақылды 

адам   міндетті   түрде   мынадай   қорытынды   шығарады:   сезімге   ие   болған 

жаратылыстың міндетті түрде хикметі бар. Тіпті, әлемнің өзі белгілі бір мақсат 

пен   хикметпен   жаратылған.   Олай   болса,   ақыл   мен   әлемдегі   хикметтер   бір 

арнада тоғысады дейді.

Адам   баласын   таухидқа   (Аллаһтың   жалғыздығына)   жетелейтін   бір   жол 

бар.   Ол   –   ойлану.   Ал   бұл   ақыл   арқылы   іске   аспақ.   Құран   Кәрімнің   «Әли 

Имран», «Әнғам» сүрелерінде «Ойланбайсыңдар ма?», десе «Бақара», «Хұд» 

және   «Жүсіп»   сүрелерінде  «Ақылға   салмайсыңдар   ма?»  деген   аяттар 

кездеседі.

Әрбір   адам   ақылын   дұрыс   қолданса,   хақ   жолды   табады.   Өйткені,   адам 

болмысының   бірден-бір   ерекшелігі   −   оның   ақылдылығында.   Демек,   адам 

баласы ақылын қалай қолданса, сондай нәтижеге қол жеткізеді.  



Иман жайлы 

Иман сөзі «сену», «нану», «сенімді болу» деген мағыналарды береді. Діни 

термин   ретінде   Аллаһ   Тағаланың   өсиеті   мен   оның   елшісі   Мұхаммед 

пайғамбардың айтқандарының барлығын жүрекпен толық қабыл алу. 

Қазақ   тілді   сөздіктерде   көбіне   осы   діни   терминдік   мағынасында   Ислам 

дініне қатысты қолданылып: «Иман – сенім, мұсылман дінінің құрамдас бөлігі. 

Иман ұғымы – исламдағы ең қасиетті нанымдардың бірі...»; «Ислам дініндегі 

бес   парыздың   бірі,   Аллаһ   Тағаланың   жалғыз,   біреу   екеніне,  Аллаһтан   басқа 

құдайдың   жоқтығына,   Мұхаммед   пайғамбар   оның   елшісі   екендігіне   сену, 

мұсылмандықтың негізгі шарты...» деп түсіндіріледі. 

Абайша   айтқанда   иман   –   Аллаһтың   шәриксіз,   ғайыпсыз   бірлігіне, 

барлығына   және   пайғамбарымыз   (саллаллаһу   аләйһи   уә   сәлләм)   арқылы 

жіберген   жарлығы   мен   білдіргеніне   мойынсұнып   иман   ету.   Яғни,   Құдіреті 

шексіз Ұлы Жаратушының ешқандай серігі болмағанына, оның жалғыз екеніне, 

бастауы мен соңы болмаған, мәңгі бар екеніне, одан әрі өз елшісі арқылы бізге 

кітап жібергеніне қалтқысыз сену.

Сондай-ақ, жүрегімен толық қуаттамай тек тілімен ғана айтып мойындаса 

мүмин бола алмайды. Иманды қолмен ұстап, көзбен көру мүмкін емес. Ол тек 

жүрекпен сезіледі. 

21


Діни дүниетаным бойынша, иман көзбен көріп, қолмен ұстап көретін тек 

теориялық түрде расталатын мəлімет емес, керісінше көзге көрінбейтін, қолмен 

ұсталмайтын бірақ бар екендігін адам ақылы жоққа шығармайтын көмескіге 

сену, оны шын ықыласпен қабылдап, күмəнсіз жүрекпен бекіту деген ұғымды 

білдіреді.

Осыған   байланысты   Құран   Кәрімде   шынайы   иман   тікелей   жүрекпен 

байланыстырылады:

«...Ей,   Елші!   Саған   тек   ауыздарымен:   «сендік»,-   деп   айтып,   бірақ 

жүректері   сенбегендермен   күпірлікке   жарысқандар   сені   кейітпесін» 

(«Майда» сүресі, 41-аят).



«Бәдәуилер: «Иман келтірдік», - деді. (Уа, Мұхаммед! Сен) оларға айт: 

«Сендер иман келтірмедіңдер, тек, «біз мойынсындық» - деңдер. Өйткені, 

иман   әлі   жүректеріңе   кірмеді   де...»  («Хұжрат»   сүресі,   14-аят).   Міне,   осы 

секілді   аяттар   жүрегіне   иман   орнықпаған,   әрі   толық   қуаттамаған   адамның 

жағдайы баян етелуде. 

Иманның жүректің қуаттауынан тұратындығы туралы айтылған хадистер 

де бар. Олар:

«Кісінің тілі мен жүрегі тең болмайынша ол иман келтірген болмайды...» 

(Кәнзул ирфан, 1001 хадис, 18);



«Аллаһтан басқа тәңір жоқ екендігіне және Мұхаммед Аллаһтың елшісі  

екендігіне шын жүрегімен куәлік еткен кісіге Аллаһ жәһәннәмды харам еткен»  

(Муслим, Иман-17).



«Аллаһ   жәннәттықтарды   жәннәтқа,   жәһәннәмдықтарды   жәһәннәмға  

тастайды. Содан кейін: «Қараңдар, жүрегінде титтей иман болған біреуін  

тапсаңдар,   оны   жәһәннәмнан   шығарыңдар»,   -   дейді».  (Бұхари,   Иман-15; 

Муслим, Иман-82).

Имам   Матуриди  бойынша   иман   тек   тілмен   айту   ғана   болғанда   Аллаһ 

Тағала   Құранда   екі   жүзділер   мен   «бәдәуилер»   туралы   былай   демес   еді. 

Матуриди, екі жүзділердің жүрегінде  иманы жоқ бола тұра,  тілдерімен ғана 

иман еттік деуі Аллаһты алдау әрі ол иман еткенге жатпайды деп қарастырады. 

Сондықтан да иман етудің негізгі қағидасы –  жүрекпен бекітіп, тілмен айту 

дейді. 


Сондай-ақ,   Имам   Матуриди   ешқандай   қиыншылыққа   тап   болмаса   да 

сенімін тілімен айтпаса, яғни иманын жасырған кісі мүмин бола алмайды дейді. 

Өйткені,   ешқандай   кедергісіз   сенімін   тілмен   айтпау   жүректегі   иманын 

бекітпеген болып есептеледі. Иманның мекені жүрек болғандықтан, жүрекке 

орныққан   иманға   үкім   етуге,   яки   оны   күштеп   шығаруға   ешкімнің   құдіреті 

жетпейді.

Имам   Матуриди   «Китабут   Таухид»   атты   еңбегінде   «Жүрегі   иманмен 

орныққаннан   кейін   зорлық   көрген   адамнан   басқа   жандар   иман 

келтіргеннен   кейін   Аллаһқа   қарсы   келсе,   сондай-ақ   біреу   көңілін 

имансыздыққа   берсе   оған   Аллаһтың   ашуы   және   оларға   зор   азап   бар»,- 

деген   «Нахыл»   сүресінің   106-аятында  жүрегі   иманға   толы,   бірақ   өлімнен 

қорқып тек тілмен шарасыздықтан дінсіздердің қалауын орындаған адам кәпір 

22


болып   саналмайды.   Өйткені   оның   жүрегіндегіні   Аллаһ   біледі,   сол   себепті 

ақыретте мүмин есебінде болады. 

Оған ислам тарихында Ислам үшін ауыр қиындыққа душар болып, ақиқат 

жолында азапталған Аммар ибн Ясир есімді сахабаның басынан өткен оқиғаны 

айтуға   болады.   Құрайш   мүшриктері   Ясир   мен   отбасын   діннен   бас   тартуға 

мәжбүрлейді. Өйткені ислам дінін қабылдаған алғашқы мұсылмандар болатын. 

Діннен бас тартпаған Ясир мен Сумәйяны мүшриктер ыстық құмның үстіне 

жатқызып, дінінен қайту үшін әбден қинаса да «Аллаһтан басқа тәңір жоқ», – 

деп,   айтқандарынан   қайтпайды.   Соңында   жауыздықпен   қол   аяғын   түйеге 

байлап   тартқылап   төртке   бөлді.   Әкесімен   шешесін   көрген   Аммар 

шарасыздықтан   «Менің   құдайым   Лат,   Манат,   Узза»,   деп   мүшриктердің 

пұттарына бас иіп қалауларын орындаған еді. Бұл оқиға Мұхаммед пайғамбарға 

(саллаллаһу   аләйһи   уә   сәлләм)   айтылғанда:   «Сен   сол   сөзді   айтқанда   шын 

жүрегіңмен айттың ба, әлде жүрегіңде иманың бар ма еді?», - деп сұрайды. 

Аммар: «Ол кезде менің жүрегім иманға толы еді, бірақ мен жанымды құтқару 

үшін олардың айтқандарын істедім», - деп жауап береді. Осы оқиғадан кейін 

Аммардың   кәпір   болмағаны,   керісінше   мүмин   екендігі   баян   етілген 

жоғарыдағы аят түскен еді. 

Иман – адам баласын екі дүниеде де бақытты ететін тылсым қазына.

Мұхаммед   Мұстафа  (саллаллаһу   аләйһи   уәс-сәләм)   иман   негіздерін 

Аллаһқа,   періштелеріне,   кітаптарына,   пайғамбарларына,   ақырет   күніне   және 

тағдырға   иман   деп   алты   негізбен   түйіндеген   (Муслим,   Иман,   1;   Әбу   Дәуд, 

Сүнен,   15).   Жибрил   хадисінде   иман,   ислам   және   ихсан   үшеуі   бірге 

қарастырылған. Ихсан – Аллаһты көріп тұрғандай құлшылық ету сезімі. Адам 

баласы   осы   сезімге   ие   болу   үшін   әуелі   өзінің   ойын,   діннің   негіздерін   нық 

жүрекке отырғызуы керек. Ал иманды намаз, ораза сияқты исламның амалдық 

қағидаларымен тереңдетеді.

Ішкі және сыртқы дүниемізде Оның құдыретіне арқа сүйемей әрекет ете 

алмаймыз. «Әрбір нәрсенің жаратушысы Аллаһ»  («Әнғам», сүресі, 102-аят; 

«Рад» сүресі, 16-аят; «Зумәр» сүресі, 62-аят; «Ғафир» сүресі, 62-аят). Айналада 

болып   жатқан   өзгерістер   Аллаһтың   жаратуымен   болып   жатқан   дүние. 

Жүрегіміздегі иманды бар еткен де Аллаһ Тағала. Құран бұл сөздерді «Аллаһ 



сізге иманды жақсы көрсетіп оны жүректеріңізге зейнеттеді»  («Хұжурат» 

сүресі,   7-аят),  «Аллаһ   Тағала   қалағанын   адастырады,   қалағанын   тура 



жолға салады. Ол – шексіз құдірет иесі – Азиз, әр істі орынды істейтін, еш 

нәрсені   бекер   жасамайтын   –   Хаким»  («Ибраһим»,   сүресі   14-аят)   деген 

аяттармен растайды.

Аллаһ Тағала иманға бейім болмаған адамның жүрегіне мәжбүрлеп иман 

қоймайды. Әһли сүннет ғұламаларының айтқаны секілді иман адам баласының 

әрекеті және Аллаһ оның жүрегіне қойған нұры.

Имам Ағзам Әбу Ханифа «Фиқһул Әкбарда»: «Иман тілмен иқрар (айту), 

жүрекпен тасдиқ (қуаттау)»,- деп түйіндейді. Бұл екеуінің бірі кем болса, иман 

еткен   болып   саналмайды.   Себебі,   жүректегі   сырды   адамдар   біле 

23


алмағандықтан,  оны тілімен де айтып жеткізуі тиіс. Сонда ғана ол адамның 

айтқан сөзіне қарап тоқтам жасалады. 

Құранда жүрекпен сенбестен, жәй тілімен иман еткендерді мүмин демейді: 

«Адамдардың   кейбіреуі   екі   жүзді:   «Аллаһқа   ақырет   күніне   иман 

еттік» деп айтады. Бірақ олар иман етушілерден емес» («Бақара» сүресі, 8-

аят).   Ханафилер   тілмен   айтуды   иманның   негізі   емес,   тек   оның   шарты   деп 

қабылдайды.

Иман  ету  туралы  мәзһабтар  арасында  түрлі  көзқарас  бар.  Олардың   бірі 

иман – сенілуі қажет діни тұжырымдарды жүрекпен білу деген көзқарасты алға 

тартқан, ал енді бір топ иман – тілмен айтудан тұрады десе, келесі бір топ иман 

– өз сенімін жүрекпен бекітіп, оны тілімен айту деген. Ал енді бірі – иман – 

адам   өз   сенімін   жүрекпен   бекітіп,   оны   тілімен   айтып   əрі   осыған   орай   амал 

етуден тұрады деген көзқарасты ұстануда. Əрине, бұлардың əр қайсысының өз 

дəлелдері бар.  Мәселен каррамия иман тек тілмен бекіту ғана, жүрекпен тану 

иманның рүкінінен де, шартынан да емес деп біледі.

Егер де бұл көзқарас дұрыс деп қабылданатын болса онда мунафық (екі 

жүзді) мүмин деп саналуы керек. Алайда бұл Құранға қайшы. 

Жаһм ибн Сафуан (жәһмия мәзһабы) бойынша, иман – тек таным ғана. 

Яғни,   жүрекпен   қуаттамай-ақ   Аллаһтың   және   Пайғамбардың   айтқан 

хабарларын жүрекпен білсе, сезсе жеткілікті деп есептейді. 

Харижиттер, мұғтазилиттер, зәйдия  мен сәлаф ғалымдары «иман тілмен 

айтып, жүрекпен бекіту және діннің негізі саналған амалдарды орындау деп 

қабылдады. Егер осы үш негіздің біреуі кем болса, пенде иман еткен болып 

саналмайды»,- деген.



жүктеу 326.34 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет