Алашшыл жа с студенттердің әдеби-танымдың журналы



жүктеу 0.81 Mb.

бет8/9
Дата09.01.2017
өлшемі0.81 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Әлия  Бостанова

эл-Фараби атыпдагы ҚазҮУ  Филология, әдебиеттану жэпе 

әлем тілдері факультетінің 4-курс студенті

Зэки Ахметов Абай аудармалары туралы

Бесчестный, зверя жадней, 

Грязный в словах и делах -  

Такой герой наших дней, 

Правит тобою, казах, -

деп аударылып,одан эрі қараи:

51


деп  келтіргендіктен,  Абайдын  бейнелеп  отырған  «еабырсыз,  арсыз,  еріншек»  адамын  ел 

билеуші  (правитель)  етіп  жіберген.  Ал  аударманын түпнұсқаға  мағынасы  жақындайды  деген 

түстары солғын шыққан, эбден жауыр болған жаттанды сөздерге көбірек үксайды.

Келесі бір өлеңі «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да» («Вовекмоя дуіиа не рассветет» -  



аударган М.  Замаховская).  Абайдың махаббат лирикасының озык үлгісі болып саналатын осы 

әдемі өлең аудармада мағынасы бүзылып, мүлде өзгеріп шыққан:

Дүниеде сірэ сендей маған жар жоқ 

Саған жар менен артық табылса да, -

деген жолдардың:

Тсбя одну люблю я в целом свстс 

А ты влюблснным потсряла счст, -

деп  аударылғанын  қайтерсің.  Сонда  кол  жетпейтін  армандай  болған  ғашықтың өзі  кім  болып 

шыкты?  Келссі  шумақта  сүйіктімніц  эурссіис  көнсмін  («возлюблснной  продслки  я  тсрплю») 

деумсн тағы соныц жацағы қылыгын актайтынын кайтсрсін?!

Зэки Ахметовтың мақаласындағы осындай мысалдардан, талдаулардан-акаудармаларға 

тэн,  көбіне  ортақ  кемшіліктер  кандай  екенін  аңғардық дей  аламыз.  Жок жерден  жалпылама 

шындықты  айта  коюға  бсйімділік,  Абайға тэн  смсс, орынсыз ақылгөйлік  сарындағы  сөздсрді 

әкеліп  жабыстырғап  аудармашылар  ақынныц  бсйислі,  көрікті  создсрін  солғындатып,  тсрсц 

сезіммен айтылған ойларын таяз, үстірт түрде жеткізгенін сынға алады.

Корыта айтқанда,  акадсмик Зэки  Ахмстовтыц сцбектсрі  заман  көші  ілгсрі озган  сайын 

тамырын  тсрснгс  жібсргсн  бэйтсрсктсй  жайқалып-жасарып,  мэцгіге  коктсп,  үрпақтарыиыц 

аузында  жүрері  хак.  Ардақты  азаматтыц  тағылымы  қазақ  үшін,  қазактың  жарқын  болашағы 

үшін қызмет ете беретін болады.

Мөлдір Қыдырбай

эл-Фараби атындагы ҚазҮУ  Филология, эдебиеттаиу жэне 

злем тілдері факулыпетінің 4-ку-рс студенті

Зәки Ахметов Абай олеңдеріндегі гылым-білім, аңыл-парасат хаңында

Зэки Ахметов өз еңбегінде Абайдың акындық әлемін тақырыптык-идеядық, өнерпаздық 

шеберлік, көркемдік куаты аукымында алып жан-жақты зерделейді. Ғалым ең әуелі акын өмірі 

мен мүрасын  гану тарихын тілге тиек етіп, өз тарапынан ақын  мүрасын  ганып, танытуды акын 

түлғасы  мен  оның  адамгершілік  мақсат-мұратын  зерделеумен  жалғастырып  кетеді.  Кейінгі 

тарауларында  ақынныц  табиғат,  ғашықтық,  сыршылдык,  ойшылдық,  элсумсттік  эусндср 

сскілді бағыт, мазмұндағы өнсрпаздык срскшсліктсрін талдап, саралауға күш салған. Ал біз өз 

макаламызда ғалымнын ақындағы ғылым-білім, ақыл-парасат туралы көркемдік ой-пікірлерін 

саралаудағы үлесін танып-білуді максатеттік...

Оку-білім, ғылым мәселесі  көбіне ақын  өлеңдерінде  өскелең ұрпақ, жастарға  катысты 

жырланады.  З.Ахметов  Абайдың  оку-білім,  ғылымды  насихаттаған  туындылары  ішінен  екі 

өлеңін  бөліп  алып,  олар  жөніндсгі  өзіидік  пайымдауларын  баяндайды.  Ғалымныц  ойынша, 

«Интернатта оқып жүр» жэне «Ғ ылым таппай мақтанба» өлеңдерінің тұтас, бір бүтіндік сипаты 

мен ерекшелігі басым көрінеді.  Ғалым өз ойынын дэлелі  ретінде осы екі өлеңніц  1909 жылғы 

жинақ пен  1922  жылы  Қазанда  жарық көрген  басылымда косылып,  біртұтас  шығарма  болып 

келгенін  дерек  етіп  ұсынады.  Ғалымның ойынша,  Абайдың  «Ғылым  таиай  мақтанба»  өлеңін 

«Интернатта  окып  жүр»  өлснінін  жалғасы  дсп  қабылдау  кисынды  болмақ.  «Ғылым  таппай 

мактанба»  дейтін  өлең  түгелдей  ғылым  үйренуге  талпынған  жастарға  айтылған  акыл-кеңес 

тұрінде  келсе,  «Интернатта  оқып  жүр»  атты  өлеңде  осындай  ақыл-кеңес,  насихат  сөздердің 

алдында  сол  оқушы  жастарға  тұжырымды  синаттама,  мінездеме  беріледі.  Ғалым

52


ЖАС  ҒАЛЫМ  МІНБЕРІ

/  V I  і г  л   і  и   і  і  і  л   і  |  / і \ и  V

2013  №3-4  (5-6)

«Ингернаіта окып  жүр» өлеңінде кейінгі  өлеңде көбірек эрі  кеңірек сөз болатын гылым жайы 

мен  оны  насихаттау такырыбы  ерекше  орын  алатынын  атап  өтеді.  Ғалым  тұжырымдағандай, 

бүгіндеекі түрлі өлеңретінде саналыи жүрген акын шығармаларындаортақтақырып, яғни оқу- 

білім  мен  ғылымды  дэріптеген  негізгі  желі  бар  екені  байқалады.  «Интернатта  оқып  жүр» 

олснінде:

Пайда ойлама, ар ойла,

Талап кыл артық білугс.

Артық ғылым кітапта,

Ерінбсй окып  көруге, -

деп  жырлаған акын «Ғылым таппай мактанба»  өлеңінде  енді сол ғылымның мән-мағынасы, 

оны  игерудің пайдасы  мен жолы,  ғылым мен адамдық касиеттін байланысы тұрғысынан  кең 

танытуға  ойысады.  З.Ахметовтың  пікірінше,  екі  өлеңдегі  мэн-мағына  мен  мазмұн,  ойдың 

түйдектеліп  айтылуы,  сөздердің  үйлесімі  ұксас,  ортақ  болып  келеді.  Ғалым  екі  өлеңнің  мэн- 

мазмұнын өз тарапынан талдай түсіндіріп, окырманның да осы туындыларды тереңдей тануына 

жағдай жасайды...

Ғылым-білім, ақыл-парасат жайлы ойлардың ақын тарапынан қалай жырланғаны жөнінде 

ой толғайды. Ғалым түйіндеп жазғандай, ескілікке, кертарпалыққа қарсы тұрған Абай халыкты 

сңбекке, өнер-білімгс ұмтылуға шақырды. Сөйтіп, З.Ахмстов Абай елсңдсріндсгі ғылым-білім 

мен  ақыл-парасат жайлы ойларды эртүрлі байланыс, түрлі кырдан танып түсіндіруге зор үлес 

қосқан.

Таншолнан  Тохтағанова

ҚатемқызПУ Қазақ филологиясы жэне элем 

тілдері факупьтетінің 3-курс студенті

Зэки Ахметов жэне улттық сөз өнерінің дамуы

...Академик Зэки Ахметовтің ғылыми табысы -  қазақ поэзиясының тілін екі түрлі ыңгайда 

байланыстыра қарастырғаны деп айтуға болады.  Ол ғалым ретінде, бір жағынан, жалпы казақ 

поэзиясының  тілінс  ортақ  срскшсліктерді  аныктаса, 

с к і і і ш і  

жагынан,  поэзиямыздың  бслгілі 

өкілдері тілінің сипатын талдайды.  Сонымен  катар,  менің пікірімше, ғалым-зерттеуші  халық 

тілі  мсн  ұлы  тұлғалар  тілінің  арасындағы  жүйслі  сабақтастықты,  тілдік  кұбылыстардың 

түрлену  сипатын,  үлттык  тйідін  ішкі  табиғатын  ашу  принңиптерін  талдаған.  Бұл  бірден  бір 

дұрыс  принңип  скспі  зсрттсудін  ұзын  ырғасында  әбдсн  дэлслдснсді.  Автор  тарихи  дамудың 

негізгі кезеңдерін айкындау үшін халық поэзиясының ауызекі айтылатын түрлерінін, бүрынғы 

жазба  эдебиеттің  жэне  қазіргі  поэзиямыздың  тілін  танытатын  факторларды  сөз  етеді. 

Зерттеулерде  қазак эдебиетінің ұлттык түрін зерттеудің айрыкша мэні  бар екендігі  айтылады. 

Ғалым  өлеңдегі  поэтиканың  ұлттык  колоритін  танытатын  жағына  баса  назар  аудару  кажет 

екенін аса мэн беріп айтады...

Өлеңтанудың жэне жалпы поэтиканың  түбегейлі мэселелері Зэки Ахметовтің “Өлең сөздін 

теориясы” деи аталатын келелі кітабында барынша дэл қарастырылады. Өлеңтеориясыныңекі 

үлкен тармағын “Тіл кестесі” жэне “Өлең өрнегі” деп екіге бөле отырып, өлен сөздің бейнелеу 

кұралдарына тоқгалады.  Бірінші бөлімде автор сөз бсйнслілігі дсгсн ұғымға назар аудартады. 

Оның  ерекшелігі  неде,  сөзді  бейнелей  қолдану  эдісі  қандай  деген  сүрақтарға  жауап  беріп, 

оқушыға  жалпы  поэзияныи  табигаты,  оны  басқа  жанрлардаи  оқшауландырып  түратын 

қасиеттері туралы көп мағлұмат береді. Поэзияда қорытындылап-жинактау мен даралау, ортақ 

сипаттар  мсп  жскслік  сипаттар  ұштасып,  ұласып  жатумсн  қатар  көрксмдік,  бсйнслі  түрдс 

сииаттау,  суреттілік  басым  болатыны  өте  түсінікті  де  дәлелді  айтылған  жэне  күрғак,  жалаң 

сөздермен  емес,  накты  мысалдарды  талдау  арқылы  дэлелденген.  Мэселен,  Абайдың  белгілі 

лирикалық  өлеңі  “Желсіз  түнде  жарық  айының”  талдау  барысында  өлең  табиғатын  өзінше 

талдайды.  Мұндай  өлеңді  қалай  талдау  керек,  эр  лирикалық  шығармадан  нені  көріп,  ненің 

негізгі мәселе екенін ажырата біл у - оқушы қауымның бұл галдаудан алагын тэлімі...

53


З.Ахметовтін  ғылыми-теориялық  зерггеулерінің  мэн-маңызын  дер  кезінде  жоғары 

бағаланды.  Мэселен,  Академик  В.М.Жирмунскийдін  өз  пікірінде  З.Ахметовтің  «Өлең 

күрылысының теориясы» еңбегін  «...тюркология ғылымына жэне олең қүрылысы теориясына 

қосылған ірі ғылыми жетістік», - деп жоғары бағалауы тек қана бір ғалымның емес, бүкіл түркі 

тектсс халықтардың,  онын  ішіндс казақ үлттық әдебисттану ғылымына  қосылған сүбслі үлсс 

екені сөзсіз.

Қанша ғасыр отсе дс, мән-мағынасын жоймайтын, соңына сэулесін шашатын, қын 

түбінде жатқан алмас кездіктей жаркырай түсетін рухани мүралар болады. Уакыт өткен сайын 

тарих  толқынына  ілесіп,  «кслсшск  жағалауына»  жол  тартып  жаңара  бсреді,  жаңгыра  бсрсді. 

Сондай  рухани  күндылықтардың  бірегейі  -  З.Ахметовтың  үлттық сөз өнері  мен  эдебиеттану 

ғылымына қоскан үлесі.

Г. Байғабылова

С.Демирел университетінің 

1 -курс студенті

Зяки Ахметов -  эдебиеттанушы галым

Зэки Ахмстов -  қазак әдебиеттану ғылымы ғана емсс сол ксзсңдсгі ксңсстік рсспубликаларга 

да  өзінін  биік  ғылыми  өресімен,  берік  үстанымымен  жақсы  таныс  болған  әдебиеттанушы, 

абайтанушы, әусзовтанушы, псдагог, акадсмик.

1964  жылы  «Казахское  стихосложение»  атты  көлемі  25  баспа  табақ  монографиясы  жарық 

коргендс Зэки Ахмстов  36-ак жаста сксн.  Бүл үлттык әдсбиеттанудағы  ірі жстістік кана смсс, 

бүрынғы  Одақ,  эйтиесе,  бүкіл  түркі  элемінде елеулі  маңызы  бар  еңбек саналады.  Алайда сол 

уақыт үшін кітаптың орыс тілінде жариялануы казақ ғалымының есімін кең аймакка жария етті. 

Академик  З.Ахметов  “Өлең  сөздің  теориясы”  (1973)  атты  еңбегінде  “Өлең  тіліне  коркемдік 

сипат дарытатын, қуат беретін сол ой-сезім тереңдігі, откірлігі, эсерлігі. Поэзия өмір шындығын 

асқан  ойшылдыкпен, ерекше сезімталдықпен  ашып  көрсетеді,  бейнелеп  суреттейді.  Өлең сөз 

кестесіндегі,  поэзия тіліндегі  көп  ерекшеліктерді дүрыс  түсіну үшін,  ақындық ойдан,  көркем 

ойдың  өзгешелігін,  дүниені  эстетикалық  жағынан  кабылдап-танудың  өзгсшслігін  жаксы  үғу 

шарт.  Өмірді  көркемдік  жолмен  кабылдап,  сезіну,  эстетикалык,  ақындық  сезім,  айрықша 

эмоңионалдык, сезімталдык-поэзия тілінің басты срекшеліктсрі. Өлең тілінің бейнслі, корксм, 

кестелі  болып  келуі  поэзиядағы  ой-сезімінің  әсерлі  көркемдігін,  бейнелілігін,  сүлулығын 

танытады“  дегсн  тсориялык  түжырымын  үсынады.  Осы  сңбсгіндс  олең  создің  бейнелеу 

қүралдарын,  халық  поэзиясы  тілінің  байлығын,  қазақ  өлеңінің  өлшем-орнектерін,  күрьшыс 

жүйесін,  Абайдың  тіл  үстарту  өнегесін,  поэзия  тілінің  біздің  дэуірімізде  өркендеуін,  қазіргі 

поэзиядағы  ізденістерді  байыппен  бағдарлап,  гыңғылықты  талдан,  теориялық  түйіндермен 

тиянактап,  қорғасындай  корытып,  ғылыми  терең  түжырымдар  жасайды.  Бүл  зерттеу -   қазақ 

поэзиясын теориялыктүрғыдан тереңталдаған еңбектердің бірі жэне бірегейі.

Академиктің осы еңбегімен “Поэтикалык тіл теориясы”  атты  кітабы  сабактаса үштасады. 

«Современное развитие и традиңии  Казахской литературы» (1979) атты  кітабында З.Ахметов 

әдебиетіміздің  барлық  жанрларын  түтас  алып,  көркемдік  үрдіс  сырын  тарихи,  теориялық 

аяларда катар саралау әдісін үстанды...

Зэки Ахметов туралы «ішкі мәдениеті өте жоғары, мейлінше кішіпейіл, жаны таза азамат еді. 

Көрініп  калуға,  жақсы  корінугс  үмтылмайтын.  Кісінің  қас-қабағына,  коңіл-күйінс  үлксн  мэн 

беріп,  жағдайын түсінуге тырысатын.  Жаксылық  істеуге даяр  түратын,  адамдарға  өзі  сияқты 

қарап, үлксн сснім артатын» деп сскс алады шәкірттері.



Қажыбекова Ақбота

Ш. Уэлихсінов  атындагы Көкшетау 

мемлекеттік  университетінің  І-курс студенті

Алашшыл жас 

2013  №3-4  (5-6)



Жазушы,  Халықаралық  ПЕН-клубы  ұйымы

сыйлыгының  лауреаты,  «Құрмет»  орденінің  иегері 

Смагұл  Елубайдың  өмірі  мен  шыгармашылыгы  туралы 

2013  жылы  «Иман  Республикалық  қоры»  баспасынан 

шыққан  «Дарабоз»  кітабында  (2-том,  67-79  бб.) 

Бейсенова  Гүлдананың  авторлыгымен  «Әр  созі  саф 

алтындай  мөлдіреген»  деген  тақырыпта  көлемді 

материал  жарық  корді.  Журначымыздың  осы  санында 

материалдың қысқартылган нұсқасын ұсынып отырмыз.

Әдебиетте де, кинодраматургияда да танылган ңаламгер

Смағұл Елубай -  әдебиетте де,  кииодраматургияда да өзіндік колтанбасымен танылған 

қарымды  каламғер.  «Ойсыл-Қара»,  «Саттар  соқпағы»,  «Білте  шамның  жарығы»,  «Жарық 

дүние» хикаялар жинағының және  «Ақ боз үй»,  «Мінэжат»,  «Жалған дүние»  романдарынын, 

«Қызыл отау», «Өтелмеген  парыз», «Ай астындағы үй», «Сүрапыл Сұржекей», «Батыр Баян», 

«Кек» жоне «Аңшы бала» көркем фильмдерінің сценарий авторы.

Жазушының  ұшкыр  қиялынан  туындаған  «Ақ  боз  үй»,  «Мінэжат»,  «Жалған  дүние» 

халықтың көңілінен шыққан кесек те тартымды, казақ руханиятына қосқан сүбелі еңбектерінің 

бірі  болып  табылады.  Қаламгердін  осы  шығармаларынан  бөлек  қазақ  кинодраматургия 

саласында  да  шоқтығы  биік  туындылары  бар  екені  барша  кауымға  белгілі.  Әдебиет  пен 

кинодраматургия  саласыныц  қос  тізгінін  бсрік  ұстап,  азаматтық  ұстанымыныц  өзінс  тэн 

айшықгы  бедері  айқын  қапамгер  казақ  әдебиеті  мен  казақ  кино  өнеріне  ата-салт  әдебі  мен 

қазақы ортаның шынайы көріністерін суреттей отырып, қаншама образдық бейнелерді экранға 

шығарды.


XX ғасырдыц 60-жылдарының ортасында «Туған күн» атты шағын эцгімесімен эдебиет 

айдынына  келген  жас  жазушы  уақыт  өте  келе  қанаты  қатайып,  суреткерлік  түғыры  биіктей 

берді. Әдебиет элеміне ұлтына қажетті халқының болашағына болжам болатын,  өткен тарихи 

ақтандақтарды  жастар  санасына  жеткізетін  құнды  шыгарма  «Ақ  боз  үй»  атты  трилогиясын 

өмірге алып  келді.  Әдебиет сүйер  қауым,  зиялы орта  бұл  шығарманы рухани  женіс,  ғажайып 

жацалық, айтылмаған ақиқат жэнс көзсіз ерлік деп бағасын берді. Акадсмик Зейнолла Кабдолов 

«Талантқа ең керегі екі нәрсе: еңбек жэне батылдық. Смағұл Елубаевта осының екеуі де түгел, 

тұтас.  Өзгс  шығармаларын  өз  алдына  койғанда,  Смағұл  аз  жылдар  ішінде  үш  роман  жазды. 

Бұлар -  күн демей, түн демей, үзақ сарылған үлкен еңбектің жемістері. Ал батылдыққа келсек, 

үш  роман  да  («Ақ  боз  үй»,  «Мінэжат»,  «Жалған  дүние»)  қаламгсрдің  кайсар  батылдығынан, 

керек десеңіз, тіпті батырлығынан туған. Алғашқы екі шығарма кеңес кезіндегі қазак атаулыны 

шыбындай  кырып  кеткен  аштыққа,  қуғын-сүргінге,  ату-асуға  арналған.  Тоталитаризм 

тұсындағы бұл тақырыпқа бару біздің жазушылардың ішінде жас та болса тек Смағүлдың ғана 

қолынан келді» деген  пікірін білдірді.

Шоқтығы биік шығармалар сол халыктын төлкұжаты іспстті. Мысалы, ұлы жазушымыз 

М.Әусзовтыц «Абай жолы» эпопсясы қазак халкын элемгс таныткан классикалық туыццы сксні 

даусыз.  Қырғыздың  көрнекті  каламіері  Ш.Айтматовтың  шығармалары  аркылы  әлем  халқы 

гүркі  дүниесін  таныды.  Ал  С.Елубайдың  «Ақ  боз  үй»  туындысы  арқылы  жас  ұрпак  өткен 

тарихымыздағы  айтылмаған  ақиқат,  ақгандақ,  зобалан  жылдар  қасіретін  еске  тұсіреді.  Осы 

шығарманың  құндылығы  жайлы  мэскеулік  танымал  жазушы,  кинодраматург  Олег

55


3  №3-4  (5-6)

ашшыл жас

Осетинскийдін  суреткердің  қаламынан  туған  «Ақ  боз  үй»  грилогиясына  қатысты  «Роман 

Смагула  Елубаева  есть  национальный  шедевр,  казахский  «Тихий  дон»  деген  пікірі,  орыстың 

қабыргалы жазушысы Михаил Шолоховпен  теңестіруі -  суреткерге берген  бағасы ғана емес, 

ұлтымызға, қазақ эдебиетіие берген бағасы, үлкен олжа.

Кииодраматург  Смагүл  Елубайдыц  сценарийлері  бойынша  түсірілгсн  фильмдердс 

күрылымдық  талдауларды  «Өтелмеген  парыздан»  (режиссері  С.Жармүхамедов)  бастауға 

болады.  1983  жылы  экранға  шыкқан  «Өтслмегсн  парыз»  фильмі  жазушы  Төлсн  Әбдіковтіц 

«Қыз-Бәтіш  Ерсейіт»  атты  повесінің  желісі  бойынша  түсірілген.  Фильмніц  бас  кейіпкері 

Қожабск қарт жалғыз үлынан айрылды.  Мсзгілсіз қайтыс болғаи үлыныц артында тігсрге тұяк 

калмағанына қатты  қайғырған кария тосын жаңалық естиді.  Картинада үлы Сүлтаннан қалған 

үрпағын  іздеп  қалаға  келген  қарияның  азапты  да  ауыр  күндері  туралы  баяндалады.  Өзі 

тәрбиелеген  өнегелі  үлының  соңында  калган  ащы  шындық,  адамшылык  парызын  өтеу 

жолындағы ар сынағы алдында Сұлтанның түрақсыздығы туралы есту қандай киын болса да, 

оның өтелмеген парызын өтеу барысында көрген азанты сэггері баяндалады.

Түйіні  көп,  шешімі  аз  осы  бір  жалғанда  күні  кеше  ғана  досы  түгілі,  қасы  да  кісілігін 

мойындайтын, пендешіліктен бір сүйем биік тұратын Қожабек қарияның шаңырағы бір күнде 

ойран-топыр болды.  Тосын окиға -  жол апаты. Кэрі қойдың жасындай жасы қалғанда жалғыз 

ұлынан  айрылды,  кураған  қу  бұтактай  бозарған  кос  мүнлык  қаралы  күндсрін  бастарынан 

өткізуде.  Жанарында тамшы жас қалмай,  қураған тіршіліктен кейіген қарттың өміріне өзгеріс 

снеді.  Сарғайған  сары  уайымныц  тұнғиығына  батып,  тобынан  бөлінгсн  ақсақ  қойдай 

есеңгіреген  карияның  көңіліне  шуақ  шашкан  жұбаныш  -   үрпақ  жалғастығы,  ұлынан  ұрпак 

калды  дсген  жылы  лсбіз  Қожабск  қартты  аяғынан  тік  тұрғызғандай.  Баласыныц  артында 

алданыш  болар,  шанырағын  көтерер  ұрпақ  қалғанын  естіген  Қожабек  карияда  ес  қалмады. 

Бейне  бір  құлындай  құлдырандаған  кішкентай  немересі  аталап  төсіне  секіретіндей,  асығы 

алшысынан  тұрып,  бүкіл  елді  ойран-асыр тамашаға  бөлейтіндей  тэтті  арман  қарияны  калаға 

карай  жетеледі.  Қаланың кайнаған  өмірі,  адамдарынын түрмыс-тірлігін  көреді.  Қожабек карт 

ұлының  достары  арқылы  Сұлтаннан  қалған  ұрпағын  іздеу  барысында  «Адамның  бір-біріне 

деген ықыласы, сүйіспеншілігімен шынайы болуы керек. Ол болмаған жағдайда, тұраксыздық, 

псндсшілік, өзімшілдік бслсң алып адамныц артында қалар парызы мен карызы көбсйс бсрмск» 

деген мэселелердің жауабын іздейді.

Смағұл  Елубайдың  сценарийі  бойыиша  1983  жылы  «Ай  астындагы  үй»  (режиссері 

Б.Омар) жарыққа шықты.

Фильм оқиғасы қызыкты да қым-қуыт. Ол кала өмірін тэрк етксн Дэуіт жұбайы, қаланың 

кызы  Салтанат  пен  ұлы  Бекарысты  алып,  алыстағы  ақ  шағыл  ішіндегі  ауылға  келуінен 

басталады.  Кіндік  қаны  тамған  туған  топырағына  келіп,  айдалада  табиғаттың  небір  сұрапыл 

дауылды  күндерін  бастарынан  өткізеді.  Бұл  -  осындай  өмірдің  қиыншылык  сәттерінде  ауыл 

өмірін  көрмеген  қаланың  кызы  Салтанат  жұбайы  Дэуітке  серік  бола  білді.  Ашуын  акылға 

жеңдірген  жас  шаңырактың  бірлігі,  табиғаттыц  сүрапыл  мінездеріне  де,  адамдардың  небір 

китұркы  іс-әрекеттеріне де,  малшы  өмірінің үлкен  ауыртпалығына да  қарсы  тұрып,  қиыннан 

жол таба білгсн сәттерін баяндайтын мслодрама.

Жазушы С.Елубайдың «Ак боз үй» атты трилогиясының алғашқы кітабының негізінде 

рсжиссер Дамир Манабай 1991 жылы «Сұрапыл Сүржекей» фильмін түсірді.

Алыста жатқан  бір  мемлекеттің  ішінен  басталған  үлкен  қоғамдык өзгерістің ұшқыны, 

онын озбыр саясаты, құм ішіндс жайбаракат жатқан ауылға да ксліп жстті. Тіршіліктің дәстүрлі 

калыбы бүзылып, адам санасына күштеп енгізілген таптық тартыстын салдары ағайын арасына, 

ауыл  адамдарының  психологиясына  жік  салып,  бір-біріне  айдап  салып,  ауылдын  берекесін 

кеііреді. Ауыл бірлігін ыдыратып, халықтұрмысын түралатады. Сол заманның сұркылтайлары

жаңа қоғам өкілдері Сұржекей, Жорға Күреңдердің озбырлығы, қиянаты халықты тығырыққа 

тірейді.  Қолындағы  бар  малынан  айрылган  ел  ашаршылыққа үрынады.  Қазақ ауылы тоз-тозы 

шығып,  босып  кетеді.  Кинофильм  зүлмат саясаттың кесірінен  тұтастай бір халыкты  қынадай 

кырған нәубет кезеңнің ашы шындығын айтады.

56


Алаш ш ы л жас

2013  №3-4  (5-6)

Жаз жайлауына шығып, көктеуі мен күздеуі бар, қые қыстаған, төрттүлік малдын бабын 

тауып,  тіршіліктің  адамзатка  тэн  нәрімсн  омір  сүргсн  халыққа  зауал  келгендсй  болды. 

Табигаттың  осындай  бір  үндестігіне  сай  озіндік  орнегін  таба  білген,  ешкімге  киянаты  жоқ, 

конақжай,  иен даланың иееі -  мәрт халықтың  басына зобалаң заман  орнады.  Кер  заман  ауыл 

адамдарын  бір-біріне  қарсы  койып,  эке  мен  баласын,  ағасы  мен  інісін,  ері  мен  әйелін 

жағаластырды. Тарыдай шашылған, қынадай кырылған халық қасіреті, нэубет заман келбетінің 

бар  шындығын  айтқан  «Ақ  боз  үй»  шығармасының  кино  баламасы  «Сүрапыл  Сұржекей» 

фильмінің тақырып желісі -  осы.

« О

т ы з ы і і ш ы



 

жылдары адам қолымсн жасалынған кастандық -  ашаршылық жайлы тарих 

беттерінде  мүлде  жазылмаған.  Коллективтендіру  науканы  болды,  асыра  сілтеу  болды  деген 

дерсктср  ғана  жазылған.  Солакай  саясаттың  зор  зардаптары  туралы,  сол  кезеңдегі  қазақ 

халқының  оқыған,  зиялы  қоғам  кайраткерлері  Түрар  Рыскүлов  бастаған  Сталинге  жазылған 

«Бессудін хаты» халкына араша бола алмады, өйтксні бүл ашаршылық Коммунистік партияның 

қолдан үйымдастырған іс-әрекеттері еді»,-деп айткан еді суреткер бір әңгімесінде.

Халык  басына  түскен  ауыр  касіреттті  сол  кезеңдердегі  саясат  бүркемелеп,  озімізден 

жасырған ашаршылык жайлы әлем жүрты хабардар еді. Жазушы С.Елубай осы деректер туралы 

мына бір ойларын айтады: «Ал енді ашаршылык дегенге тоқталайық. Кезінде Роберт Конквест 

деі ен ағылшын зерттеушісі «Қасірет орағы» деген  кітап жазды. Батыста шыққан бүл кітаптың 

орыс  тіліндегі  аудармасында  казактардың  ашаршылыктағы  шығыны  1  миллион  деп 

көрсетілгсн, бүл өтірік, өйткені кітаптың түп нүсқасында қазақтардын шығыны 4 миллиондай 

делінген».

«Ақ  боз  үй»  атты  шығарманың  кинотуындыға  айналуына  себспші  болған  көрнскгі 

мәдениеттанушы  Мүрат  Әуезовтің  сол  кездердегі  ашаршылык  жайлы:  «1932  жылғы  халық 

трагсдиясынан  айналып  оту  аркылы  біздің  әдсбистіміз  озінің  халық  алдындагы  міндст 

-парызын  да  айналып  өтті.  Ол  сөйтіп,  өзінің  ар-ожданынан  да  айырылды.  Ал  ар-ожданын 

жоғалтқан әдебиеттің эрі қарай өсуі, өркендеуі екі талай», - деп айтқаны каламгердің «Сұрапыл 

Сұржекей» фильмінің сценарийін  жазуға себепші  болды.  Ал  осы  кездері  «Ак боз үй» романы 

баспадан жаңа шығып жатқан кезі еді.

Кинофильм  әдеби  нүсқадағы  зерделі  ой  мен  адам  психологиясының  күрделі 

суреттеулерін дэл бере алмағанымен, сценарий бойынша түсірілген фильм романдағы көптеген 

желі  мен  линияларды  сақтай  білді.  Бірак  екі  сағаттық  фильмге  үлкен  романды  салу  киянат 

болды,  кысқа-қыска  көріністер  шығарма  мағынасын  терең  бермегенімен  де,  талантты 

рсжисссріміз  Д.Манабай  уақыттыц  кслбстін,  сүмырай  саясаттыц  зымияндығын,  халықтыц 

көрген киянатын, қазактың бастан кешкен үлттық трагедиясын бере білді.

С.Елубайдыц  сценарийі  бойынша  1993  жылы  «Батыр  Баян» 

фильмін  рсжиссср 

С.Тәуекел түсірді. Қазақ елі -  эрқашан даналарға, халқының қамын ойлар хандар мен билерге, 

елін  сүйгсн  срлсрге,  ақындар  мен  батырларға  бай  халық.  Елінің  болашағын  корсгсндікпсн 

болжаған,  Алашым  деп  өз  басын  қатерге  тігіп,  елі  үшін  еңбектенген,  халқымыздың  ардақты 

ақын үлдарының бірі Мағжан Жүмабаевтың шоқтығы биік шығармаларынын бірі «Батыр Баян» 

дастаны  болыптабылады.

Ел  басына  күн  туғанда,  азаттық  жолындағы  Абылайдың  ак  туының  астына  жиналған 

халкымыздың  тарихи  түлғалары,  батырлар  мен  билері,  үш  жүздің  басының  қосылуы  жайлы 

баяндалады.  Елін  Жоңғар  шапқыншылығынан  азат  етуші  Абылай  хан  мен  оның  сардарлары 

Батыр  Баянныц батырлығы  жэне оның артынан ерген  жас  інісі Ноянныц ғашықтық хикаяты 

туралы айтылады. Батыр Баянның басындағы трагедиясы жайлы кинокартина.

Мағжанның  «Батыр  Баян»  дастаны -   ақ жалын  сезім,  батырлар  эпосына  жаны  жақын 

мүңлы көрксм туынды болып саналады. Ал киноэкрандықтәсілі поэманың осы бір қайталанбас 

табиғаттьщ  сұлу  көріністсрі  мсн  Батыр  Баян  ауылының  сән-салтанатып,  Абылай  ханның  ақ 

ордасы  мен  оның  батыр  мен  билерін  жэне  эпизодтарындағы  массовка.  көпшілік

57


3  №3-4  (5-6)

зшшыл жас



ЩШШЯЩ

катыскан  көріністер  аркылы  толыктырып,  халкымыздың  кошпелі  өмір  салтын  бейнелеген 

кинопозма болып экранға шыкқан жаксы кино туындыларының бірі.

Ә.Кскілбаевтын  «Күй»  атты  хикаятының  нсгізіндс  сценарист  С.Елубай  2006  жылы 



«Кек» атты фильмін режиссер Д.Манабаймен бірге түсірді.

Бүл кинотуынды көшпснді скі сл арасындагы түтанған жср дауы, барымта жэнс қарымта 

кайтару  атты  көнеден  келе  жаткан  даудың  соңы  өштесу,  кектесу  секілді  қайшылықтар 

барысында  өрбиді.  Фильмнің  нсгізгі  өзегі  скі  туысқан  халықтар  арасындағы  бәсекелестік, 

жаугершілік,  өшпенділіктің  соңы  -   қантөгіс.  Бір-біріне  қастасқан  батырлардың  үл-кыздары 

Ершора мен Жамал  арасындағы туындаған махаббат сезімдері туралы. Шығарманың шарықтау 

шегі  -  екі  жастың  арасындағы  мөлдір  махаббаты  екі  ел  арасындағы  түтанған  кекке-кек  атгы 

өшпенділіктің қүрбандығына айналуы.

Әдеби  шығармада  айгылмаған,  ал  киношығармаға  сценарист  С.Елубайдың  косқан 

аналар бейнесі -  өзіндік айтар ойы бар образдық түлғалар. Кинофильмде Дүйімқараның эйелі: 

«Батыр  балац  не  олі  емес,  не  тірі  емес,  бірдецс  болыпты  дсйді,  ец  күрығанда  сүйсгінс  ие 

болайын,  көмегінді  бер»,  - деп  ақ жаулығын  Уаптың  алдына тастап,  басына топырақ  шашуы 

«баламныц орнына топырақ болайын» дсгсн жан айқайын білдірсді. Ал Жөнейттіц әйслі кызы 

Жамалды  арашалау  үшін  алмас  кылышты  өндіршегіне тақап,  балам  үшін  жаным  пида деген 

сертін  корсстксн.  Осы  екі  көрініс  бір-бірінс  ұқсас,  дсмек,  баласы  үшін  шырқыраған  ана 

бейнелерініңтағдыры үқсас екені осы эпизодтардан байқапады. Бүл -  үтымды шешім.

Кинофильмдегі басты кейіпкерлердің бірі Жөнейт бейнесін түрікмен актері Ходжадүрді 

Нармиев  бейнелеген.  Дүйімқарамен  жекпе-жекте  жеңіліп,  окшау  тиіп,  оңашаны  тонайтын 

бөрібасарлығына салған Жөнейт женілгенін ел емес,  жел білмесін деген  арамза ой жетегімен 

жазықсыз  жандардың  қанын  төгіп,  жетім  қалған  баласы  Көкбөріні  асырап  алған.  Жау  десе 

жалақтаған жүрек түткан көкжүлын етіп торбиелеген.  Көкірегінде өшпеген кегі бар, сол  кегін 

алу  мақсатында  қандай  да  болсын  қатіғездікке  бара  алатын  образдық типті  жақсы  сомдаған. 

Мысалы, үй иесін, оның әйелін өлтіріп, баласын асырап алғаны әдеби нүсқада болмағанымен, 

кино  нұсқасындағы бұл  жағдай окиға  жслісі  мсн такырып  мазмүнының ширығып, сюжетініц 

басқаша өрнектеліп, кинотуындыға басқа бір тың арнаның косылғанын айғақтайды. Бұл арна -  

Жөнсйт  образын  толыктырып  тұрған  Көкбөрі  образы.  Бұл  образдық  бсйне  суреткср 

С.Елубайдың кинодраматургиялық айшықты тәсілдерінің бірі болып табылады.

Көрнекті  жазушымыз  Ә.Кекілбаев  «Күй»  атты  хикаятындағы  «мәнгүрт»  атты  ұғымды 

оқырман  назарына  өткен  ғасырдың  60-жылдары  енгізген.  «Моңгүрт»  атты  ұғымды  алғаш 

оқырман  назарына  ұсынған  жазушы  Ә.Кскілбаевтын  үлксн  жаналығы  еді.  Осы  жаңалык 

«мэңгүрт»  атты  ұғымнын  әлсмдік  әдсбистте  алар  орны  срскшс.  Бұл  ұғымды,  осы  терминді 

элемдік  әдебиеттегі  ұлы  түпғалардың  бірі  Ш.Айтматов  та  өз  шығармаларында  жан-жақты 

толықтырып, романына арқау етті.  Ал  кино  әлемінде осы  мәңгүрт деген  бейнені, оның кесір- 

кесапатын толыктай айта білген алғашкы кинокартина «Кек» екені даусыз. Бұл енбек көрнекті 

жазушымыз Ә.Кекілбаевтың жаңалығы, жаңа ашкан тың такырыбы болып қала береді. Ал осы 

тақырыптыц  ішкі  динамикасына  өз  өрнсгін  салып,  мэцгүрт  бсйнссін  тсрсңдетксн 

кинодраматург  С.Елубайдың  ашқан  жацалығы  казақ  кино  өнерініц  тарихында  өз  орнын 

алатыны  сөзсіз.  Кинофильмның соңғы  кадрларында  бұрынғы  көркем  жігіт  Ершора  адамдық 

болмыстан  ада,  елін,  жерін,  дос-дұшпанын,  сүйгенін  танымас  ой-санасы  өшкен  бейбақ. 

Бойында  адамдық қасиеттен  гөрі  иттік  инстинкт басым  мэңгүрт  бейнесін  эсерлі  бере  білген. 

Режиссер  Д.Манабаймен  бірге  түсірген  «Кек»  кинофильмінің  алғашкы  сценарийлік 

нұсқасында  драматург  С.Елубай:  «Фильмныц  сонғы  көріністсріндсгі  мэцгүрт  Ершора  экссі 

Дүйімқараны атып өлтіруі тиіс сді, өкінішкс орай, осы эпизодты рсжиссср кажст дсп таппады, 

менің  ойымша,  кысқартпау  керек  еді.  Мэңіүртгікіің  біздің  халыққа,  қоғамға  кандай  қауіпті 

екенін  тиянақты  түрде  жеткізу  керек  еді.  Мэцгүрт  деген  өз  ана  тілін  үмытқан,  ата  тәрбиесін 

үмытқан,  киналмай-ақ,  ойланбай-ақ  өз  экесін  өлтіруге  дайын  құбылыс  иесі  екенін  ашып 

көрсетсе  болар  еді.  Кез-келген  профессионал  сценарист  алдымен  өзі  қиялдайды,  өзі


2013  №3-4  (5-6)

Алаш ш ы л жас

кағаздын  бетіне  түсіреді.  Ал  кейбір  жағдайда  сол  жазған  дүниелері  экранға  бұрмаланып 

ш ығады  н ем есе  сол  к орін істср  мүлдс  алынып  тасталы н ады .  Бұл  корін істср 

кинодраматурғтердің режиссерлерге ренжіи жүретін классикапық жағдай. О бастан-ақ екеуі екі 

түрлі  тұлга,  дүниегс  екі  түрлі  көзкараста  болуы  мүмкін,  сондыктан  сцснариидсгі  дүнислср 

экранға  ешқашан  І00  пайыз  шықпайды.  Бірак  фильмнің  концепциясы,  окиғасы,  тақырыбы, 

айтатын ойы  100 пайыз сценарий авторының ой-толғауынан туындайды», - деп еске алады.

Дегенмен  де  кинофильмдегі  осы  бір  жан  шошырлық  көріністер,  мэңгүрт  бейнесін 

драматург  С.Елубайдын  шығарма  желісіне  қоскан  үлкен  жаңалығы,  елеулі  еңбегі  деп 

бағалағанымыз абзал.

Өткен  жылы  экранға  шыкқан  «Аңшы  бала»  фильмі  (режиссерлері:  Ерлан 

Нүрмұхамедов,  Бегарс  Елубай)  кинодраматург Смагұл  Елубайдың  кинодағы  жетінші  фильмі 

екен.  Ресейдін  Анапа  қаласында  өткен  Киношок  фестивалінде  жэне  Голливудте  откен  ІҒҒҒ 

кинофсстиваліндс  «Аншы  бала»  бас  жүлдсні  иеленді.  Бұл  окиға  жайлы  АКШ-тыц 

Казақстандағы  елшісінің  өкілі  Тристан  Перри  мырза:  «Ш.Айманов  атындағы  «Қазақфилм» 

киностудиясыныц «Аншы бала» фильмі Голливудтс отксн ІҒҒҒ кинофестивалінің бас жүлдссін 

женіп  алды.  Бүгін  мен  фильм  режиссерлеріне  сол  жүлдені  тапсырып  тұрғанымды  өзіме  зор 

мәртебе  санаймын.  Лондондагы  XXX  жазғы  олимпиада  ойындарында  7  алтын  медаль 

олжалаған Қазақстанның бұл әлемдік деңгейдегі жеңіп алған сегізінші алтын медалі деп айтуға 

болады»,- дсді, 28 тамыз (2012 ж.) күні Алматыда өткен прсмьсрасыңца сөйлеген созіндс.

Зиялы қауым дегеніміз өркениетіміздің, коғамымыздың каймағы.  Тәуелсіздік түғырын, 

казақ ұлтыныц рухын биіктсргс асқақтатып, халкымыздың асыл қасиеттерін бойына жинаған, 

жаны  таза,  рухани  санасы  жоғары,  елім  деп  туған  ерлер  эр  коғамда  болатыны  сөзсіз.  Қазіргі 

біздің омір сүріп отырган коғамымыздағы өркснисттің ұлы көшін оргс сүйрейтін үлтымыздың 

зиялы  кауымының  ішінен  ақиқатын  ашық  айтатын,  халқының  жогын  жоқтар  азаматтардың 

ішінен  қазақ  эдебиетіне,  қазақ  кино  өнеріне  жэне  коғамымызға  елеулі  еңбектерін  қосып, 

ұлтының сөзін сөйлеп жүрген каламгерлердің бірі -  Смағұл Елубай.

Американың  эйгілі  «Азаттық,  Азат-Еуропа»  радиосының  қазак  бөлімінде  дүниежүзі 

қазақтарына  1995-2004  жылдар  көлемінде  қазак  халқының  өзекті  мэселелерін,  тауқыметін, 

оның  ерлік дастандарын,  мұнын  мұңдап,  оиың  куанышты  сэттерін  күнделікті  күн  тэртібінен 

түсірмсй,  үлтын  ұлыктаған  істсрінің  өзі  бір  төбс,  зсрттслмсгсн  ксңістік.  Қаламгсрдің  қазіргі 

шығармашылық жұмыстарынан  бөлек  қоғамдық жұмыстарынын  бір  парасы  «Репрессия  мен 

ашаршылық  -   бір  ұғымы  смсс»  дсгсн  қоғамдық  пікірді  дұрыс  кабылдап,  шатастырмау 

керектігін  айтады.  Екеуі  екі  түрлі  жағдай.  Ашаршылық  кұрбандарына  Астана  мен  Алматы 

каласында  мсмориал-ксшен  ксрсктігін  айтып,  қоғамдық  пікір  қалыптастыруда.  Бұл  игі 

шараларды іске асыру үшін жылдағы 31  мамыр -  Репрессия кұрбандарын еске алу күніне орай 4 

миллионнан  астам  аштан кырылған қазақ ұлтына мемсортал -  ксшсн орнату,  халық жадынан 

шығармау -  коғам қайраткерінің алдыға қойған міндеттерінің бірі.

Қаламгсрдіц эдебист саласындағы,  кино  өнері  саласындағы  слеулі  ецбсктсрі,  халқына 

кажетті,  келелі  ой,  түйінді  толғамдары  көп.  Халқымыздың  салт-дәстүрге,  үлттық 

кұндылықтарға бай қазынасы каламгср шыгармаларыныц негізгі діцгсгі сксні анық.

Өнер бір күндік емес,  ол -  ғасырлар  қойнауына жалғасып  келе жатқан рухани  казына, 

бағалы байлық. Рухани қазынамыздың інжу-маржандарын ұлт игілігінс жарата алатын Смағұл 

Елубай сынды қаламгерлердің, киногерлердің көп болганы  казақ кино онерінің,  мәдениетінің, 

эдебиетінін үлкен байлығы демекпін.




1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал