Алашшыл жа с студенттердің әдеби-танымдың журналы



жүктеу 0.81 Mb.

бет7/9
Дата09.01.2017
өлшемі0.81 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Аударған:  Индира Қожаназарова

ҚазмемқызПУ Қазақ филологиясы жэне элем 

тйідері факулътетінің 4-курс студенті

Артық қылам деп тыртық қылма (Жыланга аяқ салу)

(Қытайдың халық мысалы)

Аударған:  Фариза  Айтлеуова

ҚазмемқызПУ Қазақ филологиясы жэне элем 

тілдері факультетінің 4-курс студенті

45


ашшыл жас

3  № 3-4  (5-6)



И М А Н И   Г Ү Л

Бүгінгі амал-эрекеттеріміз қайда апарар екен?

Бір  ғана  ғұмыр  кешуғе  келген  жұмыр  басты  пенде  кеудесіндегі  жұдырықтай  жалғыз 

жұрегін отқа да, суға да салуға құмар-ақ. Қуансақ та, қайғырсақ та, ашуланып, һэм қорықсақ та 

барлық  салмақты  жүрекке  әкеп  саламыз.  Мұның  бэрі  ссзім  арқылы  байқауға  болатын 

факторлар.  Бұдан  бөлек  көзбсн  коріп,  колмен  ұстап  тұрып  жасап  жатқан  киянатымыз 

каншама...

Біздің  өміріміздің  барлык  өткен-кетксн,  қазір  болып  жатқан,  эрі  кслсшектс  болатын 

барлық  нәрсслерді  бұгс-шүгссінс  дсйін  Аллаһ  Тағаланың  білетіні  хак.  Кұлдарының  да  бұл 

дүнисдс жаксы, жаман нс істсйтіндерін, эрі кімнің тозақтык, кімнің жұмақтык скснін білс тұра, 

Алла  Тағала  оларды  мына  дүниеге  сынак үшін  жіберген.  Хак  Тағаланың  кұлдарын  сынаққа 

алуы  олардың  жағдайын  білмегендіктен  емес.  Бұл  мэселенің  біз  бірден  байыбына  бара 

бермейтін  басқа  да  даналық  тұстары  жетерлік.  Айуб  пайғамбар  былай  деген  екен:  «Әйелден 



туылган адалтың омірі цысцсі және қайгыга толы: ашылып шыгатын жэне солып қаяатын гүл 

тэрізді, тоқтамай еріпжүретін колеңкесекічді...».

Расымен де, мына біртұтам қысқа ғұмырда біз мэңгі жасамаймыз, ертен, болмаса, арғы 

күні  мэңгілік  мекенге  аттанатынымыз  ақикат.  Өлгеннен  кейін  бізге  не  болады?  Біз  мүлдем 

жойылып кетеміз бе? Өмір дегеннің өзі не? Адамдардың өзінін жеке атағын шығару үшін жер 

бетіне кезекпен-кезек  келіп-кетіп тұруы ма? Біз өлгеннен кейін эр түрлі жерге барамыз ба, элде 

барлығымыз бір жерде боламыз ба? Осы сұрақтар кез-келген жанның көкейінде жүрері сөзсіз. 

Әркім  өзінің  мэңгілік  қайда  болатынын  осы  жер  бетінде  өмір  сүрген  кезінде  тандау  керек. 

Қүдайдың алдында ақталғандар мэңгілік өмірге ие болып жұмаққа барады, ал оған сенбегендер 

тозаққа  тасталып  мэңгілік  азап  шегетін  болады.  Жұмақ  пен  тозақ -   адамның  өлімнен  кейін 

қандай  қалыгтта  болатынын  сипаттайтын  сөздер  ғана  емес,  олар  шынымен  де  бар  орындар. 

Тозақ -  сенбеушілердің Құдайдың тоқтамсыз  қаһарына тап  болатын орны.  Бұл жайлы  атакты 

ақын Майлықожа Сұлтанқожаұлы бір өлеңінде:

Насихат созім казаққа,

Жаманныңжаныазапта 

Азырак ынсап көрінді,

Жасауылдар айдап азапқа.

Тэубс қылған асылдар,

Арманда кетпей тозаққа.

Ісің кстіп тозаққа.

Келе алмай жүрме бұл жаққа.

Андып жүрген жау жакын,

Түспеймін деме тозакка!- 

дейді.  Ақын бұл өлеңінде ұрлык кылып, жалған сөйлеген имансыз жандардың күндердің күні 

Аллаһ алдында жауап беретінін, сол істеген  күналары үшін тозақ отына күйетіндерін айтады. 

Ал  Құран-Кэрімде  адамның  бойындағы  жаман  касиеттер  оны  тозақ  азабына  жетелейтінін 

жазады.  Пайғамбарымыз  былай  деген:  «Бұл  дүниедегі  екіжүздйіердің  қиямет  күнінде  отқа 



оранган екі басы болады» (Әт-Тэбэрани). Яғни, иманын үркітіп, шүкіршілігін ұмытып, тәубеге 

келмей, небір қасиетсіз қылықтарға жол берген жандардың о дүниеде ахирет азабын тартатыны 

хақ.

Иә, эркімге өмірінің соңы жайлы ойлану қажет-ак. Адамдар өліммен бетпе-бет келгенде, бет 



пердесін  шешіп,  Құдай  алдында  жауап  береді.  Кезінде  Мұса  пайғамбардың:  «Бізге 

гүмырымыздың  аз  күндерін  есептеуді  үйрете  көр.  Осылайша  жүректерімізге  даналық 

үяласың!» -  деген дұгасы баршамыздың есте ұстауымызға тұрарлық дүға.

Әрбір адам құрсақгың кұрсауынан қу тірліктсгі күл шағына жеткешне  адам боп өмір сүріп, 

адам  боп  өлуі  керек.  Аллаһ  Тағала  біздің  іс-амалдарымызды  дұрыстап,  тозақ  отынан 

сактасын,  бізді  күнэ  істерден  сактап,  тек  жақсы  амалдар  жасап,  жэннатқа  кіруімізді 

нәсіп  етсін.  Пайғамбарымыз  бір  хадисінде:  «Жэннатта  көз  коріп,  қүлақ  естімеген, 

адамның ойына келмейтін нэрселер бар», -  деген. Жэннатка бұл дүниеде Аллаға иман келтіріп,

46


И М Л Н И   Г Ү Л

млаш ш ыл жас

2013  № 3-4  (5-6)

Алланың ақжолында жүрген жандар ғана кіре алады. Тұрмағамбет Ізтілеуұлы Аллаһтың сүйген 

күлдарына ғана нәсіп етілген жүмақ элемі жайлы былай дейді:

Дүние деген күрделі,

Жүрмейтін жаман мэні бар.

Осыларға алданбай,

Өткендердің ол күнде,

Көретін небір мэні бар.

Хауыз, кәусар, хор, ғүлман,

Халуамен біраз ішіп, жер 

Неше алуан асы бар.

Саған да солар сақтаулы,

Күдайдың өзі кеуілді,

Қылмасаң кара, я шүбар,- 

деп толғайды. Жүмак төрі -  иман нүрына бөленген гіенденікі. Ол жерде барлык нәрсе адамның 

көңіліне  карай  болады.  Онда ауру,  коркыныш,  кайғы-мүң жоқ. Ол жерде адам мэңгі-бақи жас 

болып  қалады,  картаймайды.  Бүл  ғажайып  мекенге  кіретін  қүлдарын,  пенделерін  Субхана 

Аллаһу  Тағала  Қасиетті  Қүранда:  «Шынында  иман  келтіргендер  цүтылады.  Олар  сондай 



мүминдер  намаздармен  іштей  жалбарынады.  Олар  бос  нәрседен  аулақ  болады.  Олар 

а.\іанаттарын,  уәделерін  қоргаушы,  олар  намаздарына  ұқытпы.  Міне,  солар  -  мүрагерлер. 

Онда олар мәңгі қалатын  Фирдаус жэннатына мүрагер болады»,  -  дсйді.  Бес күндік өмірдің 

кызығына  бола,  мэңгілік  өмірдегі  дайындалған  жүмақ  рахатынан  алыстап,  өз-өзімізді  тозақ 

отына тастамас үшін.  иманымызды элсіретіп алмауымыз керек. Ақірет қамын қазірден ойлап, 

жүмакка апарар жолды қазірден бағдарлауымыз кажет.

Қорыта  келе айтарым,  Аллаһ Тағала  баршамыздың  санамыз  бен  жан-дүниемізді  түрлі 

шэк-шүбадан арылтып, иман нүрына бөлесін демекпін!



Мөлдір Қыдырбай

эл-Фараби атындагы Қаз¥У  Филология, эдебиеттану жэне 

элем тілдері факультетініц 4-курс студенті

Қурбан иіалу

(Мүсылмандар мерекесіне қатысты кейбір мэселелер)

Қүрбан шалу Ибраһим пайғамбардан (ғ.с.) жалғасып келе жатқан жол екені баршажүртқа 

мэлім.  Ибраһим (ғ.с.) баласы Исмайлды күрбаидықка шалуға не себепті бұйрылғаны хақында 

мазмұны  жакын,  себеп-салдары  өзгешелеу  бірнеше  түрлі  қиссалар  айтылып  жүр.  Сол 

киссалардын бірі -  «Дұратүн насихин» дсгеп кітапта төмсндегідей баяндалады.

Ибраһим (ғ.с.) Алла жолында дүние-мүлкін аямайтын еді. Бір жолы құрбандық үшін  1000 

кой,  300  сиыр,  100  түйе  шалады.  Мұндай  телегей  жомарттыкка  періштелер  жэне  көз  көрген 

қауым таңдай қағып, таң калысады.

Сонда Ибраһим (ғ.с.) «Егер менің балам болса, оны да Алла жолында кұрбандыққа шалар 

едім»,-деп, риясыз көңілін паш етігтті (Ол кезде Ибраһимның (ғ.с.) баласы жоқеді).

Кейін  ол  Алладан  үмітін  үзбей:  «Раббым,  маган  жақсысынан  бір  ұл  бер!»  («Саффат» 

сүресі,  101  аят), - деп, жалынып-жалбарынып бала сұрайды. Ақыры тілегі қабыл болады. Оның 

дәлелі мынау: «Оны өтемүлэйім бірұлмен қуантты» («Саффат» сүресі, 102-аят).

Баланың  былдырлаған  тілі,  балдай  қылығымен  білінбей  жылжып  жаткан  жылдар 

Ибраһимның (ғ.с.) баяғы уағдасын да ұмыттырып үлгереді. Бала әкесіне қолғанат болуға жарап 

(7-13  жас  шамасында)  қалган  ксзі  сді.  Бір  күні  Ибраһим  (ғ.с.)  түс  көреді.  Түсінде:  «Сен

47


3  №3-4  (5-6)

И М А Н И   Г Ү Л

уағдаңа  опа  етпедің»,  -  деғен  аян  келеді.  «Мен  қайсы  бір  уағдама  опа  етпедім»,  -  дегі  аң-таң 

болған  Ибраһимның  (ғ.с.):  «Бүл  Алладан  болды  ма,  элде  шайтаннан  болды  ма?»,-  дегі 

күдіктеніп,  қалай  жорудың  жөнін  таппай,  әр-сәрі  болыгі,  көңіліндегі  шек-шүбадан  арыла 

алмайды. Бүл күнді «Яумүт-тэруйя», яғни  гүс көрген күн емес «шек келтірген күдікті күн» деп 

агайды.  Екінші  күні оның кешегі түсі жэне қайталанады. Ол бүл түс Алладан келген аян деген 

тоқтамға келеді. Бүл күнді «Яумүлғарафа» немесе «тану күні» деп агайды. Үшінші күні элгі түс 

және қайталанады. Ибраһим (ғ.с.) неде болса бір бекімге келіп, көрген  түсін баласы Исмайлға 

егжей-тегжейлі баяндайды.

Қүранда бүл жайлы: «¥лы (Исмайл) әзімен біргежүругежеткен кезде: «Балацайым! Сені 



түсімде бауыздаганымдьі квремін:  назар аудар,  квзқарасың не?»,— деді.  Ол: «Әй,  әкетайым! 

Өзіңе не әмір етйісе, оны орында. Алла қаласа, мені сабырлардан табарсың» («Саффат» сүресі 

103-аят), - делінеді.

Ибраһим (ғ.с.) отбасымен ақылдаса отырып, түсінде корген эмірді өңінде атқаруға шешім 

кабылдайды. Шайтан лағнет Адам баласына деген каскүнемдігін аялдатқан ба? Әке, шеше, бала 

үшеуі  арасындағы  қимастык  сезім-дертін  коздатып,  ізгі  ниеттерінен  қайтаруға  жанталасады. 

Тіпті,  Исмайлды  анасымен  коштастырған  соң,  қүрбандыққа  шалуға  жол  алғанда,  эке  мен 

баланың  соңынан  калмай  ілесіп  эр  алуан  сикырлы  сөздер  айтып,  жан-тэнімен  азғыруға 

гырысады. Сол сэіте Исмайл жерден тас алып лақтырғанда, шайтанның көзін ағызып жібереді. 

Сөйтіп, эйтеуір шайтанның шырмауына шалынбай, нәпсінің қалауына бағынбай көздегенжерге 

де  жетеді.  Ибраһим  (ғ.с.)  Исмайлдың  кол-аяғын  мықтап  байлап,  оны  бауыздаудың  қамына 

кіріседі. Айтуға жеңіл болғанымен, атқаруға келгенде Ибраһимның (ғ.с.) қолы қалтырап жүрегі 

дауа  таппай,  әттең  осыншама  ауыр  сынакка  тап  болғаным-ай:  «Я,  Тэңірім,  бүл  істі  баска 

біреудің колымен істетсең еді?»,- деп жалбарынады. Дэл осы мезетте Ибраһим (ғ.с.) гана емес- 

ау,  бүкіл  періштелердің  озі  «енді  не  болар  екен,  қандай  бір  көрмеген  сүмдыққа  куә  болар 

екенбіз?» деп жан әлемдері астаң-кестең болып аласапыран күйгетүседі.

Бүйрықтың бүлжымасын  білген Ибраһим (ғ.с.) нар тәуекелге бел буып, баласының кекіл 

шашынан кайыра үстап, тамағынан бауыздап жібереді. О, Құдірет! Ештеңе болмағандай, бэрі өз 

калпында.  Ибраһим  (ғ.с.)  өз  козіне  озі  сенбей  аң-таң.  Исмайыл:  «Менің  жүзіме  қарап  қолың 

батпаған болар. желкемнен бауыздаңыз», - деп  етпетінен жатады.  Пышак желкесіне де өтпеді. 

Ибраһим (ғ.с.) пышакты ашуланыптасқа үрған еді, оны баушатіліп түсірді.

Дэл осы сәтте Алланың әмірімен Жэбірейілдің (ғ.с.) күрбандық шалу үшін кошқар алып: 

«Аллаһу  Акбар,  Аллаһу  Акбар»,  -  деп  тэкбір  айтып,  аспаннан  түсіп  келе  жатқанын  көріп 

куанышында  шек  қалмаған  Ибраһим  (ғ.с.):  «Лэ  илээһа  илла  Аллаһу  Аллаһу  Акбар»,  -  деп 

жалғастыра Алланы үлықтай жөнеледі. Ал Исмайыл да экесіне үн қоса: «Уа лиллаһи Алхамду»,

-  деп Аллаға мадақ айтады.  Бүл турасында касиетті Қүранда: «Сөйтіп,  екеуі де үнап, экесі оны 

маңдайының  үстіне жатқызады.  Біз оган:  «Әй,  Ибраһим»,-  деп  дыбыстадық.  «Рас түсіңді 

іиынга  шыгардың.  Күдіксіз  ізгі  іс  істегендерді  осылайиіа  сынаймыз».  Шын  мәнінде  бүл  бір 

аіиық  сынау  еді.  Оны  ірі  бір  қүрбандыққа  ауыстырдық  (бір  қүрбандық  қошқар  берілді)»,- 

делінген.

Осылайша Ибраһим (ғ.с.) жанұясымен Алланың аса ауыр сынағынан сүрінбей өтеді.  Бүл 

күн «Яумүн нахыр», күрбандық шалынған күн, яғни күрбан айттың бірінші күні еді.

Білген  адамға  күрбандық шалу шығын емес.  Оның шексіз сауабы туралы Қүранда жэне 

хадистерде  айтылған.  Онын  үстіне  өзімізге  Алла  берген  байлыкты  сол  Жаратушы  Иемізге 

шүкіршілік ретінде қүрбан шалу -  адамдык іс.  «Шүкір етсең маған, тағы берем саған,  - депті 

Тәңірім», - деп түйіндеген ғой дана халқымыз.



Ақжүлдыз  Әлібек

ҚазмемқызПУ Жаратылыстану факулътетінің



4-курс студенті

Тілге абай болу

«Баска пәле-тілден» демекші, адам баласы тілінс абай болу ксрск. Адамдар көп нәрсені 

гілден табады,сөз арқылы адамды режітіп те, қуантып та тастауға болады. Біздер барлық жерде 

тілімізді  қолданамыз,онсыз  сөйлейде  алмай  қаламыз.  ІІайғамбарымыз  (с.а.с)  Муғазға  (Алла 

оган  разы  болсын)  айтқан  өсиетін  осы  барлык  істерді  басқараіын,  реггейтін  жэне  оларды 

жетілдіретін амал ретінде -  өз тіліне абай болу жэне оны түрлы жамандыктан сақтап, тізгіндеп 

үстау  керектігін  түсіндірумен  тэмамдаган.  Мүның  қаншалықгы  маңыздылыгын  айтқанда 

I Іайғамбарымыз  (с.а.с)  «Кімде-кім  Аллага  жэне  ақырет  күніне  сенетін  болса,  жақсы  сөз 



свйлесін немесе үндемесін»

 

деген сөздерді келтірген.



Тілді  орнымен  пайдаланып,  мәдениетті  түрде  сөйлеуіміз  керек.  Әбул-Юср  (Алла оган 

разы болсын): «Бір адам «Уа, Алланың еліиісі!Мені жэннатқа кіргізетін амач туралы айт», 



деп өтінеді.  Пайгамбар (с.а.с) «Мынаган сақ бол»,

  -  


деп тііін көрсетеді. Ақиқатында адам өз 

создерімен  жақеылықты  да,  жамандықты  да  себеді.  Жақсылық  сепкен  жэне жақсы  амал 

істеген  адам  қүрметке  ие болады,  жаман  амал  істеп,  жамандық сепкен  адам өкінішке тап 

болады».

Мугазға  (Аллаһ  оған  разы  болсын)  айтылған  адамдар  көп  жағдайда тозаққа өз сөздері 

себепті түсетіні аңғарылады.  Әбу һурайра (Аллаһ оған разы болсын):  «Пайгамбар (с.а.с) «Көп 

жагдайда адам()ар тозаққа екі нарсе  тіл ж-?>нежынысмүшелерісебентітүседі»,—деді.

Зэйд ибн Аслам экесінен риуаят еткен хадисте: «Бір күні Омар Эбу Бэкірдің (Аллаһ оган 



разы болсын) үйіне кіріп,  оның оз тілін қолмен үстап алып тартып отырганын квріп: «Аллаһ 

кешірсін, тоқтат!»,  -деген. Сонда  ӘбуБакір: «Меніапатқаүшырататыносы»,

 

-депті.



Адамдар күндслікті  емір тіршілігіндс осы тіл аркылы бірсуді  куантып,  біруді ренжітіп 

жатады. Өз ауыздарынан шыккан сөзге есегі бере бермейді. Ислам дінінде де осы тілге абай болу 

ксректігін  дәлелдер аркылы  ескертсді.  Әр жсрдс  тск  жаксы  сөз сөйлесең табысқа жетссің,  ал 

жаман  сөз  сөйлесең  азапқа  душар  боласың.  Тілімізді  жақсы  сөзбен  Аллаһты  еске  алуға,тіл 

аркылы Аллаһқа мадақ айтуға жүмсауымыз ксрск. Әр сөздің о дүниеде сүрауы бар. Тілге абай 

болсақ, достарымызды.жакындарымызды ешқашан ренжітпейміз. Адамдар ашуланғанда тілге 

ие  бола  алмайды,  сабырлы  болып  содан  сақтану  керек.  «Бас  кеспек болса да тіл  кеспек жок» 

демекші, ата-бабаларымыз да созге тоқтаған.

Исламда  тілден  шығатын  күнэлі  сөздердің  бірі  -   көпқүдайшылдық,  ал  бүл  -   аса 

Қүдіретті  де  ¥лы   Аллаһтың  алдында  өте  үлкен  күнэ.  Мұндай  сөздердің  қатарына 

көпқұдайшылдыкка үнемі  байланыста болатын білімсіздікпен  айтылған  Аллаһ тағала туралы 

сөздер жэне аса Құдретті де Үлы Аллаһка серік қосуға тең болын есентелінетін жалған куэлік 

беру,сондай-ак  ауыр  жэне  ұсақ  күнэларға  жататын  өсек-аяң,  сикыр  мен  дуалау,  жала  жабу, 

ғайбаттау, жалган айту сиякты создср кірсді, осының бэрі осы тілден шығады.

Ибн  Бурайда:  «Мен  бір күні  ибн Аббастың  (Аллаһ  әкесі екеуіне разы  болсын)  оз  тілін 

үстап  түрып  «Ей,  сорың  қүргыр,  жақсы  созді айт,  сонда  табысқа  жетесің  немесе жаман 

айтна, сонда аман қаласың, біліп қой, ал басқаіиа болганда өкінетін боласың», -  дегенін көрдім. 

«Ей,  Ибн Аббас! Ие себептен  бүлай деп айттың? ”

  -


 

деп сүрасты.  Ол  "Қиямет күні адам оз 

дене  мүшелерінен,  егер  ол  жақсы  нэрсе  айтпаган  бюлса,  өз  тілінен  басқа  ешбір  мүшесіне 

соншаіықты қатты ашуланбайтыны туралы естігенім бар»,

 

-д е п  айтты.



Сымбат Тұрсынова

ҚазмемқызПУ  Қазақ филологиясы жэне элем тілдері

факулътетінің 3-курс студенті

Зәки Ахметов 85 жаста

Ақаделшк Зәки Ахметовтің Н5 жасқа толуына орай Қазақ 

мемлекеттік  қыздар  педагогикалық  университетінің 

ұйымдастыруымен  2013  жылдың  22  қараіиасында  откен 

«Зэки Ахметов және ңазіргі қазаң әдебиеттануының даму 

оагыттиры»  атты  студенттер мен магистранттардың 

ЖОО  аралық  гылыми-практикалық  конференциясында 

пленарлық  жэне  «Қазіргі  эдебиеттанудың  теориялық 

мэселелері»,  «Қазақ эдебиетінің  бүгінгі даму багыттары», 

«Тіл білімі жэне аударматану мэселелері» атты  үш секция 

бюйынша  83  гылыми  баяндама  жасалды.  Журналымыздың 

осы  саныпда  пленарлық  баяндамалардың  қысқартылган 

нұсқасын ұсынып отырмыз.

Зэки Ахметов -  терминолог

Зэки Ахмстов казақтыц әдсбиеттану ғылымына айрыкша еңбек сіңіргсн, үлксн іүлгалардын 

бірі де  бірегейі  екені сөзсіз.  Саналы  ғүмырын  әдебиетті  зерттеу ісіне  арнаған  ғалым  қазақтың 

өлең  күрлысының  теориялык  негізін  жасап,  өлеңтану  іліміне  қатысты  барлық  толғақты 

мэселелерді  жан-жақты  қарастырған.  Өлең  қүрылысын  терең  зерттеумен  қатар  қазақ 

әдсбиетінің  тарихы  мен  бүгінгі  эдсби  процссс  туралы  да  көлсмді  колемді  сцбсктср  жазды. 

¥лттық әдебиеттану ғылымының арналы бір-бір саласына арналған абайтануға, әуезовтануға 

қатысты  терен  зерттеулері  өз  алдына  бір  төбе.  Зэки  Ахметов  қазақ  эдебиетіне  байланысты 

қандай  озскті  мэссле  болса  да  өз  пікірін  білдіріп  отырған.  Әдебисттану  ғылымының  кай 

саласында  болсын  қазак  әдебиетінің  көкейтесті  мэселелері  турасында  қүнды  теориялық  ой- 

пікірлерін  салып,  эдебиеттану  саласындағы  термин  мэселесіне  де 

арнайы  тоқталған 

ғалымдардың бірі...

Зэки  Ахмстов  «Тсрмин  дсгеніміз  не?  Ол  калай  жасалады,  оның  қолданылу  аясы  қандай 

деңгейде болады? Жаңа терминнің өміршендігі неге байланысты?» деген сан салалы сауалдарға 

кеңінен  тоқталады.  Мэселен,  терминдер  белгілі  бір  ғылыми  пэннің  аясында  қалыптасып, 

нақтылы мағына алған, сол пэннің өзінс тэн үғымды білдірстін сөздср (Ахмст Байтүрсыновша 

айтсак  «пәнсөз»)  десе,  ал  термин  дегеніміз,  былайша  қарағанда,  бір  үғымды  ғана  білдіретін 

немесе бір нәрсенің атауы сияқты сөз болып көрінуі мүмкін. Ал бірақ сол үғымнын өзі, мысалы, 

көркем  өнер,  ауыз  эдебиеті,  лирика,  жыр,  роман,  айтыс,  ақын,  жыршы  деген  сияқты 

терминдердің  кайсысын  алсақ та,  жүздеген  эдеби  шығармаларды  қамтигын,  не бір  халықтың 

эдебиетіндегі  үлкен  бір  ерекшелікті  танытатын,  эдеби  күбылысты  сипаттайтын  сөз  болып 

шығады. Ал осындай талай арнайы, көлемді зерттеулер жазып, талдауға түратын күрделі эдеби 

кұбылысты  кыскаша  ғана  баяндап,  оның  мән-мағынасын,  басты  өзгсшеліктсрін  жан-жақты 

айқындап беру, әрине, оңай емес, гүжырымды түсінік, мағлүматберу ғана мүмкін. Әрбір үғымға 

ғылыми дэл аныктама беру үшін онын жүйесін табу қажет.

Әдеби терминдерді қалыптастыру, зерттеу мәселесі сөз қолдануға ғана катысты мәселе емес, 

эдебиеттану  саласындағы  ғьшыми  ұғым-түсініктердін  мағынасын  тереңдеп  айқындай  түсіп, 

олардың  тұтас  жүйесін  аныктап  жіктеу,  топтау  тәсілдерін  жетілдіру  мақсатымен  тығыз 

байланысты. Ғылымның өсіп-дамуына байланысты кейбір ұғымдардын бұрынғы айрыкша мэні 

солғын  тартса,  осыған  орай  кейбір  терминдер  де  сырылып  шыға  береді.  Оның  есесіне 

кандай  жаңа  ұғымдар  кажет  болса,  солар  ғылыми  ойлау  жүйесінде  басты  орынға  ие  болып, 

жаңаша  мағына  алып,  сол  ұғымдарды  білдіретін  жаңа  терминдер  қалыптасып,  кеңінен  орын 

тебеді. Қандай  терминді  болсын  алу,  алмау  түптеп  келгенде  оның  ғылымға  қажеттілігіне 

байланысты,  ал  терминнін  орнығу,  орнықпауы  оның  көпшіліктің  үғымына  қаншалықты


2013  №3-4  (5-6)

Л Л Л С І Ш Ш О І Л   ЛЧСІЬ

жакындығына,  жасанды  болмай,  көңілге  конымды,  табиғи  болып,  айтуға,  қолдануға  женіл, 

тілге оралымды, жатық келуіне байланысты.

3.Ахметов термин жасау барысында әдебиеттану саласындағы жанр  жэне біздің халыктың 

әдеби  проңесс  пен  тарихи  даму  кезен  ерекшеліктерін  ескеріп  отырған.  Оның  айтуынша, 

әдебиеттану  ғылымындағы  терминдер  мағыналық  ауқымы  мен  сыйымдылығы  жағынан  эр 

алуан.  Оларды  категориялық  тұрғыдан  шартты  түрде  болса  да,  атау  терминдер  жэне  ұгым 



терминдер  деп  бөлуге  болады. 

Сонымен  қатар  жүптас  терминдер  де  кездеседі.  Атау 

тсрминдергс көпшіліккс бірден түсінікті сөздср (абзац,  көнерген сөздер, мақала, монография) 

жатса, үғым тсрминдср бслгілі бір үғымныц, сол үғым аркылы танылатын әдеби кұбылыстың 

өзгсшслігін  айқындап,  түсін  түстсп,  атын  атап  корсстсді. 

Мысылы,  көрксм  өнср,  жазба 

эдебиеті,  көркемдік  эдіс  (романтизм,  реализм),  эдебиеттің  идеялылығы,  халыктығы,  эдеби 

жанр  (эпос,  лирика,  драма),  эдеби  процесс  жэне  т.б  үғымдарды  жатқызуға  болады.  Жүптас 

терминдерге мазмүн мен түр, дэстүр мен жаңашылдык, үлттық жэне интернаңионалдық сипат 

секілді үғымдарды жатқызуға болады.

3. Ахметовтың басқаруымен жасалған «Әдебиеттану терминдерінің сөздігі» кітабына төрт 

жүзден  аса  әдеби  үғымға  қатысты  терминдер  енгізілген,  оның  ішінде  жүз  отыздан  аса 

терминдерге түсінікті ғалымның өзі жазады.

Академик  С.Қирабаевтың пікіріне сүйенсек, Зэки Ахметов нағыз «эстет» адам.  Оның өмір 

сүріп өтксн жолына карасақ сүлулык псн адалдыкқа толы. Ол адамдарға ғана емсс эдебисткс дс 

адал болды.  Ол әдсбиетті кэсіпкс айналдырмаған.  Себсбі, «эдсбист -  ардың ісі» екснін жаксы 

білген.

Қазак  поэзиясының  алтын  түғырынан  самғап  ұшып,  шексіз  әлемге  қанат  қакқан,  сөз 



патшасының  шынайы  касиетін  таныта  білген  үлы  ақын  Абай  Қүнанбайүлы  бүгінде  күллі 

халықтың  рухани  жан-дүниесіне  айналып,  сарқылмас  сағынышымен  бірге  самғап,  мөлдір 

махаббатымсн  өріле,  ғасырлар  қойнауындағы  тасқа  жазьшған  тарихымсн  қауышып,  бітс 

қайнасып кстксндігін мақтанышпсн айтуға хақылымыз...

Зэки Ахметовты ғалым ретінде таныткан -  оның алғашқы кітабы «Абай жэне Лермонтов». 

Еңбекте  қазак-орыс  әдеби  байланыстары  Абайдың  Лермонтовтан  жасаған  аудармалары 

негізінде нақтылы эңгімеленеді. 

¥лы   акынның  аударма  саласындағы  үздік  өнеріне,  сөз 

таңдау,  сөз  сақтау  шеберлігіне,  көркемдік  ойлау  жүйесінің  тегеурін-қуатына  барынша  терең 

талдау жасайды. Ақынның Лермонтовты ыкыласпен аударғанының себебін ол «ерекше ызаның 

ақыны, махаббаты ашумен уланған ақын» ден өте-мөте бүйрегі бүрылып, ынтасы ауып, жүрегі 

калап жақын тұтқанын зсрдслілікпсн таразылап түсіндіреді...

Зэки  Ахметов  Абай  шығармаларын  орыс  тіліне  аударуда  ешкандай  жетістік  жоқ деп  те 

айтпайды.  Тэуір аударылған аудармаларды  да  атап  өтеді.  Бірак,  аудармасы  тэуір деуге  мүлде 

ауыз  бармайтын  өлендер  бүдан  әлденеше  көп  екеніне  налиды.  П.Карабанның  аударуымен 

жарыққа шыққан «Сабырсыз,  арсыз,  ерітиек» («Бесчестный,  зверя жадней») өлеңін ең сәтсіз 

шыққан аударма ден баға береді. Одан эрі қарай әлеңнің шумактарын талдауға кіріседі. Олеңнің 

ең басындағы шумағын:




1   2   3   4   5   6   7   8   9


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал