Алашшыл жа с студенттердің әдеби-танымдың журналы



жүктеу 0.81 Mb.
Pdf просмотр
бет2/9
Дата09.01.2017
өлшемі0.81 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Фариза Адылбекова

ҚазмемқызПУ Қазақ филологиясы жэне әлем 

тілдері факулътетініц  1-курс магистранты

ЗЕРТТЕУ: А Л Л Ш  РУХТҺІ Ә Д Е БИ Е Т

¥лм  жанашыры

Небәрі  33  жыл  гүмыр  кешкен Смағұл Садуақасов -  ел  мүддесі  үиіін  мемлекеттік  істерге 

ерте араласып, үлт саясатынын жолында барынша табан тіресе күрескен алаш қайраткерлерінің 

бірі.  Ол  туралы  Әлихан  Бокейханов «Қазак деп  туган  екі  үл  болса,  соның -  бірі,  біреу  болса, 

соны ң- өзі» деп таныстыруы тегін емес еді.

16  жасында «Бірлік» үйымының «Балапан»  атты  колжазба журналынан  каламын үштай 

бастаган  Смағүл  Садуакасов  20-жылдардан  бастап  көсемші,  сыншы,  әдебиетші,  жазушы, 

публицист  ретінде  өзін  танытты.  Мәселсн,  оның  эдсби-сыни  мақалаларының  ішінде 

«Әдебиетті  калай  сынау  керек?»  деген  мақаласы  көлемі  жағынан  шағын  болса да бірсыпыра 

пікір  айтылған.  Әдсбисткс  сын  айту үшін  сыншы  алдымсн  білімді  болу  ксрск дсгсн  шартпен 

«білімді сыншы «мінсіз» деген эдебиеттен де мін тауып алыгі, жазушыға көміс жерін  күмәнсіз 

қылып  көрсетуді  біледі»  дейді.  Әдеби  сынның  кажеттілігін  айта  келіп,  «эдебиетке,  не  оқу 

қүралына мың сын  қойылса да, одан жазушынын еңбегі  аксамайтыны, кайта көркейе беретіні 

анық нэрсе» деген ойлар айтады.

Смағүп  Садуақасов  «Өмір  үшін  күресу»  (1918),  «Котеріл,  жастар!»  (1920),  «Қостанай- 

Торғай»  (1922),  «Өткен  күндер  һэм  болашақ»  (1922),  «Шарт  керек  пе?»  (1922),  «Орта  Азия 

өміріндегі  жаңа  дэуір»  (1924),  «Казіргі  дэуір  іс  дэуірі»  (1925),  «О  национальностях  и 

националах»  (1928), т.б.  макалаларында  қоғамдық-саяси  мэселелерді  сөз  етсе, «Нужды  аула» 

(1919),  «Бірінші  максаттарымыз»  (1920),  «Халык  ағарту  мәселслсрі»  (1925),  «Оқу  ісінің 

кемшіліктері, оларға қарсы шаралар» (1926), т.б. мақалаларында елдегі оқу-ағартудың зэрулігі 

туралы толғанады,  ал үлгілі тсатрды  калыптастыру мақсатымсн жазган «¥лт тсатры туралы» 

(1925), «Алғашқы тәжірибелер»,  «Баянды  еңбек  күтеміз»,  «Мэдениет тәрбиесі»  (1923),  «Үлт 

театрына  бір  жыл»  (1927),  т.б.  мақалаларында  театр,  пьесатану  мэселесінде  алғашқылардың 

бірі болып қалам тербейді.

1918 

жылы  жазылған  «Өмір  үшін  күресу»  атты  мақаласында  қазактар  мен  немістерді 



салыстыруы,  немістерден  үлгі  алу  керектігі  айтылады.  Ол  «Не  іске болса да эдіс  керек.  Жэне 

заман өткен сайын эдіс өзгеріп түрмакшы.  Мысалы түрмыс  жүзінде ең эдісшіл Германиядағы 

немістің һэм сң әдіссіз біздің казақты алайық. Нксуі дс омір үшін күреседі, бірақ нсміс эдіспсн 

күреседі  һэм  заманға  қарай  өзгеріп  отырады»,  -   деп,  немістердін  эдісшіл  касиеттерін  үлгі 

түтады.  Сол уақыттагы төңксрістің зардабынан  кауіптснетінін жасырмайды.  Мақала соцында 

автор «Бүрынғы уақытта біздің қазактын окыған азаматтары бірыңғай саясат жолымен жүруші 

еді.  Әлі  де  азаматтарымыз  сол  жолда  бүлай  жүрмеске  осы  күнгі  заман  ағымы  қоятын  емес. 

Сонда да шаруаны кейінге қалдыруға болмайды»,-деп ойын түжырымдайды.

«Еңбек  туы»  газетінің  1920  жылғы  13  карашасында  жарык  көрген  «Көтеріл,  жастар!» 

мақаласында  «Енді  бізде  кім  бар?  Алдымыздағы  асқар  таудай  жүкті  кім  арқалайды?  Үлттың 

ісін,  елдің  жүмысын  кім  атқарады?  Еңбекшілердің  кім  ақылшысы  болып,  кім  оларға 

жолбасшылык  етеді?»  деп  қойған  сүрағына  өзі:  «Жастар,  жастар,  жастар.  Бүлардан  басқа 

ешкімге сенім, ешкімнен үміт жоқ» деп жауап беріп, келешек жастарға сенім артса,  1920 жылы 

жазылған  «Біздің  жол»  атты  мақаласында  Смағүл  Садуақасов  алаш  зиялыларының  коғам 

жөніндегі түсінігінен сыр бөліседі. «Осы күнгі болып жатқан, үлкен  ауыр іс төнкерістен кейін 

қазақ  халкы,  онын  енбскшіл  тобы  түрмыс  жүзінде  қандай  орын  алмақ?  Соны  шешу  біздің 

бірінші мәселеміз. Ол алатын орынға жету үшін қандай іс істеуіміз керек? Бүны шешу -  екінші 

мәсслс.  Ол  істейтін  істсріміз  жсмісті  болып  шығу  үшін  нсндей  эдіс  түтамыз?  Бүл  -   үшінші 

мәселеміз.  һэм  жоғарыда айтылған үш  мэселені  шешу  үшін бізге жалпы бір  имам есім  керек. 

Бүл  иманымыздың  түрін  бслгілеу -   төртінші  мәселеміз»  деп,  жастарды  осы  жолмен  жүруге 

шакырын,  «міне,  осы  жолмен  жүргенде  баяғыдан  бері  тепкіде  жүрген,  караңгыда,  капаста 

болған қазак халқын біз адам қатарына косамыз» деген пікірін жасырмайды.

Смағүл Садуакасов «Қызыл Қазақстан» журналында 1922 жылы жарық көрген көсемсөздік 

сипаттағы  «Қостанай-Торғай»  мақаласында:  «Қазақ!..  Қазакты  білесіз.  Қазақтың



10

колынан  не  дәрмен  келеді?  Қойша  айдаған  жакка  жүре  беру.  Қырса,  үндемей  қойша  қырыла 

беру. Біз -  мал емес пе!..» деген сөзді жолаушының аузымен айтқызу арқылы оның шындыктан 

алыс емес екенін бірнеше мәліметтермен дэлелдей түседі де. Сондай-ак ол «Оның ойлауынша, 

...қазақ- мал. Казак-орыс -  касқыр. Қазак кырылу керек. Казак-орыс қыру керек.  Қазак жегізу 

керек,  казак-орыс  жеу  керек.  «Қырыла  береміз-дағы»  деген  сөз  жүрегіме  оқтай  тиді.  Бүл  не 

деген  жуастық.  Өлімге  мойынсүнғандық,  бүйте берсе  қашан  бүл  қазақ адам  болады!» деп  елі 

үшін ет жүрегі езіле қынжылады.  Казақ жүртының ауыр халін сипаттауда тісін батырған  өзге 

жүрттын  қитүрғы  іс-эрекеттерін  де  әшкерелейді.  «Қостанай  уезінің  қазағы  орыспен  сан 

жағынан  тепе-тең.  Қүқык  жағынан,  бостаншылдық  жағынан  Қостанай  қазағынын  халі  ескі 

замандағыдан  төмен.  Іс  басында  бір  казақ  жоқ  деуге  болады.  Бэрі  орыстар.  Олардың 

кейбіреулері  қазақтың  ескі  жауы,  кейбіреулері  пайдалы  жүмыс  істегісі  келсе  де  казақтың 

ғүрпын,  заңын,  түрмыс-жайын  білмейді...  Ел  іші  болса,  дікілдеген,  оң  мен  солға қарамайтын 

продагенттер.  Дүкілдеген  үзын  шашты  милитсиалар.  Істегендері  зорлық-зомбылық,  киянат, 

қырып  кету,  жойып  кету.  Ел  ішіне  жақсылык  сөзбен,  таза  пікірмен  барған  біреу  жок»,- деп 

көзбен көрген шындықты осылайша жайып салады көсемсөзші.

С.Садуақасовтың  осы  макаласында  «Қазақ жігіттсрінің  бүл  секілді  елеусіз орындарда 

отырған  мәнісі  олардың онср-білімі  сондайларға ғана жеткендіктсн  смсс.  Бүл  отаршылардың 

(колонизаторлардың)  істеп  койған  айласы»  деп  қостанайлық  қазақ  оқығандарының  тиссілі 

оры ндарда  жүмыс  істсй  алмай  оты рғандары ны ң  себсбін  де  ашып  көрсетсді. 

«Колонизаторлардың эдісі жақсы-ақ!» -  дсп  мысқылдап  алады да, -  «Бірсуді  «жалқау» дсйді. 

Жалқау бола қалды, екіншіні «контр» дейді. Контр бола қалды! Өздері оңды, баска жүрт жаман! 

Олар жазықты емес.  Қазақтың өздері  жазықты...» деп  олардың қазақтарға көрсеткен  «ерекше 

қүрметін» де сынға алады. Сондай-ақ аштыққа үшыраған қазактардың хал-жағдайы да назардан 

тыс қалмай, қасақана жасалған кейбір үйымдастыруларды, оларды  кімдер жасап отырғанын да 

айтып қана қоймай, оны кайтіп болдырмау керек деген мәселеге ерекше көңіл бөледі.

«Қазаққа  не  керек?»  (1922)  деген  мақаласында  қазак  түрмысының  нашарлығының 

себептерін  корсетіп  қана  коймай,  оны  қалай  түзеу  қажеттігі  туралы  ойларын  ортаға  салады. 

Шикізатты  сыртка шығармай,  қазақ жерінде өңдеу, ол үшін тезірек фабрик-зауыт, шойын жол 

салу керектігін айтады. «Оқусыз адам уықсыз тігілген үй секілді» дей отырып, ең алдымен, оқу- 

білімнің  ауадай  қажеттігін  жеткізеді.  «Қазактын  теңдігі  бес-алты  жігіттің  төре  болғанымен 

табылмайды,  осындай  жүрттын  тіршілігін  көркейтетін  жұмыстармен  табылады»  деп 

түжырымдауында да үлт теңдігінің ертеңгі жаркын болашағын ойлауы еді.

Түйіп айтканда, елінің болашағына үміт артқан қайратксрдің сснімі бүгіндс ақталғандай. 

Сол сенімді қалың қауымның, әсірссс, жастардың жүрсгінс үялата алған Смағүл Садуақасовтың 

сңбсктсрі,  эсіресе,  ұлт  мүддссінс  катысты  мэсслслсрді  халыққа  эрқашан  бүкпссіз,  ашық 

жсткізіп отырғандығымсн құнды.



Сания  Қырыкбай

ҚазмемқызПУ Қазақ филологиясы және элем 

тічдері факультетініц 3-курс студенті

11


аш ш ы л жас

3  № 3-4  (5-6)



¥ Л Ы   Д А Л А Н Ы Ң   Д А РА   Қ Ы ЗД А Р Ы

«¥лы  даланың  ұлы  қыздары»  энцикло- 

педиясыпда /2007,2008/ ана тәңірлері,  скиф-сақ 

дэуірі  мен  түркі-мұсылман  кезеңі,  қазақ 

хандыгы  дәуірінің  эйелдері  туралы  деректер 

қараст ырылган. Жу р н а  л ы м ы зды ц  от кеи 

сандарында Ана тэңірлері ііиінен  Үмай ана; сақ 

дэуірінің  эйелдерінен  Томирис,  Зарина;  көне 

түркі  кезеңі  эйелдерінің  іиіінен  Елбілге-Катун^ 

Себек-Қ ат ун;  т үркі-м үсы лм ан  кезеңі 

эйелдерінен  Айша  Бибі.  қазаң:.-хандыгы

дэуіріндегі  эйелдерден  Қүртқа,  Гүлбаршын, 

Ақжүніс, Баян-Сүлу, Ақбикеш, Айбике жайында 

сөз  етілді.  Сондай-ақ  энцикяопедияда  қазақ 

хандыгы  дэуіріндегі  эйелдерге  Рабига-сүлтан 

бегім,  Данагүл,  Дарабоз-ана,  Айганым  хашиа, 

Айтолыс-ана,  Күнімжан  ханым,  Фатима 

тоташ,  Бопай  ханым  да  жатқызылган. 

Журпалдыц  осы  саныпда  аталган  эйелдердіц 

іиіінен Бопай ханым, Айганым ханиіа, Күнімжан 

хаиым сыиды әйелдер қарастырылады.

ҚАЗАҚ ХАН ДЫ ҒЫ Д Ә У 1РІН Д ЕГІ  ӘЙЕЛДЕР

БОПАЙ ХАНЫМ. Бопай, Батима (1690- 

1780  ж.ж)  -   мәмілегер  эрі  ел  басқару  ісіне 

араласып отырған кайраткср ретінде тарихта 

өзіндік  із  қалдырған  әйел.  Әбілкайыр 

ханнынзайыбы.

ір а р и х и   деректерге  сүйенсек,  Боиай 

ханымның  1731  жылы  22  карашада  орыс 

патшайымы  Анна  Иоанновнаға,  1748  жылы 

іЦчазанда  Елизавста  Петровнага,  сондай-ак 

Орынбор  экімшілігіне  жазған  хаттарынан 

оның  Әбілқайыр  ханның  саяси  істеріне 

қолдау көрсетіп отыратындығы аңғарылады. 

Күйеуі  өлгеннен  кейін  де  Бопай  ханшайым 

ел  мүддесі  үшін  батыл  ұстанымдарымен 

көзге түсіп, өзіндік бағытымен саяси  істерді 

жалғастыра  түседі.  Баласы  Нұралыны  хан 

тағына  отырғызуы  да  Бопай  ханымның 

жасаған  ірі  жұмыстарының  бірі  болды. 

Мәселен,  орта  жүз  бен  кіші  жүздің  беделді 

билері  мен  батырларының  келісімін  алуы, 

Елизавета Пстровнаға отінішін жсткізу үшін 

бригадалык  гснсрал  А.И.Тсвкслсв  псн 

О ры н бор  гу б ср н ато р ы   И .Н сп л ю свкс 

х а т т а р ы н   ж о л д а у ы .  А л  Е л и з а в е т а  

Петровнаньщ   Бопай  ханымның  хатын 

негізге  ала  отырып,  «қырғыз-кайсақтардың 

ханы»  етіп  Нұралыны  тағайындау  туралы 

жарлық  шығаруы,  осы  жарлыкпен  коса, 

канңлер  А.П.Бестужев-Рюминнің  Бопайға 

арнайы  хат  жазып,  патшайым  атынан 

сыйлық  жолдауы  да  ханым  саясатының 

үлкен жеңістерінің бірі еді.

Бопайдың  зсрсктігі  мсн  тапқырлығы

жөнінде ағылшын  суретшісі Джон Кэстлдің 

кііабындағы  құжатгык  материалдар  мен 

Ә б іл к ай ы р   о р д а с ы н д а   болғаНт§ррыс 

шенеуліктерінің  жазбаларында  да  біршама 

дсректср  келтірілгсн  деседі  зерттсушілср. 

Сондай-ак  қазак-жоңгар  қатынастарына 

тигізген  ықпалы,  Қайып  хан  мен  Нұралы 

ханды бітістіругс бағытталған  әрсксттері де 

Бопайдың  ел  бірлігін  камтамасыз  етуге 

тырыскан  мәмілегерлік  ниетін  аңғартса 

керек.  Құжаттарда  көрсетілгендей,  Бопай 

ханым  қазак  ақсүйектерінің  құрылтайына 

қатынасып  қана  қоймай,  қалың  жұртка  вз 

ықпалын  жүргізе  алатын  беделді  ұйымдас- 

тырушы болған деседі.

Жалпы,  Бопай  ханым  -  тарихта  еліне, 

жсрінс  деген  сүйіспспшілігімсн  халык 

есінде к;алган дана қыздарымыздың бірі.

АИҒАНЫМ  ХАНША. 

Айғаным 

Сарғалдаққызы  (1783-1853  ж.ж)  -   ^ХІХ 

гасырдагы  казақ әйелдерінен  шыккан  когам 

қайраткері, орта жүздін сонғы ханы. Абылай 

ханның  келіні,  Уэли  ханның  эйелі,  Шокан 

Уәлихановтың  эжесі  болган  Айганым 

ханш аның  биыл  туғаны на  230  ж ыл, 

дүниеден өткеніне 160 жыл толып отыр.

Айганым Есіл бойын мскен стіп отырган 

атақты  Мэлім  қажының  үльт  Сарғалдақтың 

қызы. Кейбір деректер оны Әзірет Әлінің 43- 

ші  ұрпағы  деп  жазады.  Айғанымның  экесі 

Саргалдақ  Бұхарда  оқыган  білімді,  әулие 

адам болыпты. Қызы Айганым 6 тілді, соның 

ішінде  араб,  парсы,  шағатай,  орыс  тілдерін 

жетік  менгерген,  озық  ойлы,  алгыр  болып 

өскен.  Сол  ксздсрі  орыс  ақсүйсктсрінің


ҮЛ Ы   Д А Л А Н Ы Ң   Д А РА   Қ Ы ЗД А Р Ы

Алаш ш ы л жас

2013  № 3-4  (5-6)

сәніне  айналған  француз  тілін  де  ұйреніп, 

шығыс тарихы мен фәлсафасын жатқа білген 

сксн.  Сол  білімімсн  ол  Уәлидіц  әйслі  гана 

ем ес,  к ең е с ш іс і,  іш кі  ж эне  сы ртқы  

мәселелерді  шешудегі  бас  ақылшысына  да 

айналған екен.

Акылды да  парасатты  Айганым  күйсуі 

Уэли хан дүниеден өткеннен кейін ел мүдесі 

үшін ел тізгінін ұстамасына болмай,  ханның 

орнын /1821 - 1822/ басын хан сайланған...

А й ған ы м н ьщ   тұ л ғ а с ы   ж ай ы н д а 

Н .П .С еменов-Гянш анский  «Ш оқанның 

әжесі,  Уәлиханның  жесірі  Айғаным  өз 

балаларымен  бірге  Россияға  айнымас  адал 

досы болып қалды.  Алсксандр  1  Айғанымға 

қырғыз  сахарасында  үй  салдыруға  эмір 

еткен.  Ш.Уэлиханов  сол  үйде  туған»  деп 

ж а зс а ,  Ш .У э л и х а н о в гы ң   т а ң д а м а л ы  

жинактарында  «Ш.Уәлихановтың  эжесі 

Айғаным (1783-1853) парасатты, терең ойлы 

эрі  көреген,  өзінің  заманына  қарай  білімді 

болған әйел. Ол шығыстың бірнеше тілдерін 

білгсн,  орыс  мэдениетінс  мсйліншс  дсн 

қойып,  Сырткы  істер  министірлігінің 

азияльш, департаментімен жэне Петрбургтегі 

Сібір  комигетімен  хат  жазып,  байланыста 

болған.  Жсргілікті  халыктын  арасында  өте 

беделді  болған.  Архив  м элім еттеріне 

қарасак,  Айғанымның  қоғамдағы  орны, 

саяси  көзкарасы,  ойлаған  ой  мүделері  оте 

ауқымды  болғанын  аңғарамыз»  дегсн 

мэліметтер берілген.

Академик  Ә.Маргұлан  тауып,  зертеген 

Айғаным жазбаларының саны  100-ден асады 

екен.  Сондай-ақ  1828  жылы  Қызылжар 

қаласында  Батыс  Сібірді  рсквизициялауға 

келген  С ен ат  ө к іл д е р ім е н   к е зд е с іп , 

ж ергілікті  халы кты ң  талап  тілектері 

жазылған  хатты  үкіметке  жібертуі  сияқгы 

оныц  сцбектсрі  дс  дсрсктсрде  молынан 

кездеседі.

Айғаным  ханым -   казақ тарихында  өз 

беіінше билікке кол жеткізген өз заманының 

қоғам  кайратксрі,  сл  басқарған  хан, 

еуропаша білім алып, бірнеше тіл меңгерген, 

ұрпақ  тэрбиелеген  тэлімі  мол  ана,  эже 

ретінде оз ізін калдырған даратұлға.

КҮНІМ Ж АН ХАНЫМ.  Күнімжан -  бар 

ғұмырын  елінің  тәуелсіздіғі  үшін  күресге 

сарп  стксн  Кенссары  Қасымұлынын  әйслі. 

К үнім ж ан  азатты қ  кү р естегі  барлы қ 

окиғалардың  куәсі  болып  қана  қоймай, 

патша  үкіметінің  отаршылдық  озбырлығы 

мсн  сл  басына  түсксн  ауыртпашылыктыц 

бәрін Кенесары ханмен бірге көтере білген.

Күнімжан  ханымнын  орыс  тұткынына 

түсуі  жэне  одан  босауына  байланысты 

оқиғалар  архив  кұжаттарында  көптеп 

ұшырасады екен.

1844  ж ылды ң  акпаны нда  патша 

э к ім ш іл ігін ің   ж азалауш ы   о тр яд тар ы  

Кенесарыпы  жактаған  бірнсше  ауылга, 

соның  ішінде  ханның  жакын туыстары  мен 

әйелдері  тұратын  ауылдарға  тұткиылдан 

шабуылдар  жасап,  сол  кезде  Күнімжанды 

тұтқынға түсірген сксн. Осы сэттс үкіметгің 

сүйікті  эйелі  үшін  Кенесары  күресті 

токтатар деген үміті де зор болыпты. Алайда 

Күнімжан өлім  мен  өмірдің арасында жүрсе 

дс күрсстіцтоқтағанын қаламай, ханға озініц 

сенімді  адамдары  аркылы  ниетін  жеткізіп 

отырған.  Адал  жарынын  ісіне  риза  болған 

Кенесары  патша  үкіметіне  деген  қарсылық 

күрссін жалғастыра түссді...

Тарихи  деректер  бойынша,  Орскіде 

г е н е р а л - г у б е р н а т о р д ы ң   өз  а т ы н а н  

тұтқындағы  Күнімжанға  кәмшат  ішік  (ең 

ксмі  20-30  жылқыныц  құнына  татитын) 

тіктірген  екен...  Жалпы,  Күнімжанныц 

дүние-мүлікке  қызықпайтын  аса  ақылды 

эйел  екендігін  Герн  сапар  барысы  жайлы 

рапортында айрыкша атап көрсетіпті.

Ү к ім с т т ін   К ү н ім ж а н д ы   к ө з д іц  

қарашығындай күзетуі, оны еліне қайтарсақ, 

Кенесары  жуасуға  тиіс  деп  дэмеленгені  де 

архив  құжаттарының  сарынынан  анық 

ссзіл сд і  дейді  зсрттсуш ілср.  Ж алпы, 

'І?үш м ж ан  ханым 

тек  1845  жылдың 

мамырында ғана тұткыннан босатылыпты.

Сонымен,  акылды  да  эрі  ел  арасында 

сү й кім д і  істер ім ен   аңы зға  ай н алған  

Күнімжан ханым қазактың дара қыздарының 

бірі ретінде тарихта өз ізін калдырған екен.

Редакция алқасы


К ЕШ Е ГІ  СТУДЕН Т - БҮГІН ГІ  Г А Л Ы М

Әдебиетанушы галым

Ісімақова Айгүл Серікқызы  1958 жъиы Қараганды 

облысы Жаңарқа ауданы Атасу ауьиында  дүниеге келген.

1980  жылы  Қазақ  мемлекеттік  қыздар  педагогикалық 

институтының филология факультетін бітіріп,1981-1985 

жж.  М эскеу  қаласы ндагы   Д үние  ж үзі  әдебиет і 

институтының ізденуші-стажер, аспиранты бо.іды.1985- 

1994  жж.  Қазақстан  ҒА-ның  Әдебиет  жэне  внер 

институтында  гылыми  қызиеткер,  1994-2000  жж.  ага 

гылыми  қызметкер,  2001-2011  жж.  Әдебиет  теориясы 

және әдебиет методологиясы бөлімінің меңгеруиіісі болып 

қызмет  атқарган.  2011  жылдан  бастап  Абайтану  жәпе 

жаңа  дәуір  эдебиеті  бөлімінің  бас  гылыми  қызметкері 

болып еңбек етіп келеді.

«Казахская художественная  проза.  Поэтика,  жанр, 

стиль» (1998), «Алаіи әдебиеттануы» (2009),  «Асыл создің 

теориясы»  (2009),  т.б.  гылыми  еңбектердің  авторы, 

филология  гылымының  докторы,  профессор 

Айгүл 

Ісімақовадан сүхбат алган едік.

-  «Алаіи эдебиеттануы» атты  кітабыңыі -  біздің мамандықтагы студенттердің 

сабаққа  пайдаланатын  әдебиеттеріиің  бірі.  Осы  зерттеу  еңбегіңізді жазуыңызга  ықпал 

еткен себептер болдыма? Осы жайлы эңгшелеп берсеңіз.

 «Казіргі  қазак  прозасы» деген  такырыпта  1986  жылы  Мәскеуде диссертация  қорғап, 

1988 жылы елге кайтып келгенімде тарихи актандактар ашыла бастады.  М.О.Әуезов атындағы 

Әдсбист  жэнс  өнср  институты  Алаш  арыстарыныц  снбсктсрін  бірінші  болып  кириллицага 

аударып,  жариялады.  Мсн  сол  ксздс  Әлиханныц  аудармаларын,  әдсбиет  туралы  ғылыми 

макалаларын, Ахметтің «Әдебиеттаныткышын», Мағжанның Ақан сері, Базар жырау, Бернияз 

туралы,  Жүсіпбектің  «Мағжанның  акындығы  туралы»  атты  мақаласын  окыдым  да,  кайран 

калдым. Бүл тіпті мақала да емес, Жүсігтбектің  1923 жылы Ташкенттегі жастар алдында окыған 

баяндамасы  ғана.  Сонда  мынадай  тұжырымдар  айтады:  «Әлем  эдебиетінде  Мағжан  сияқты 

Гейне,  Гсте,  Байрон,  Фст,  Бальмонд,  Блок  бар»,  «Мағжанныц  ақындық  күші,  сөзгс  еркіндігі 

«Баянда»  көрінеді.  Абай  айтқан  «сөз  патшасы»  «Баянда»  бар.  Адамдардың  мінсзін  дүрыс 

келтіру,  биге  -   бише,  батырға  -   батырша,  ханға  -   ханша  баға  беріп,  әрқайсысының  аузына 

өздеріне  лайық  сөз  салуы,  сүлуды,  махаббагты,  багырды,  өлімді  суреттеуі  өмірді  түйе 

білгенді көрсетеді». Өзім пір түтып жүрген Михаил Михаилович  Бахтин жолда калды. Ол кісі 

1941жылы«Әр  үлттық  эдебиет  тек  диалогта  ғана  өмір  сүре  алады», «Кейіпкер жазушы 

өмір  сүріп  отырған  заманмсн,  окырманмсн  диалогқа  түксндс  ғана  қаһарман  болады»  деген 

пікірлсрді  айткан.  Сөйтссм,  дэл  осы  ойды  Ахмст  Байтүрсынүлы 

1926  жылы  қазақтың 

үғымына  сай  етіп,  жагыктырмайтындай  қылып,  күрделі,  түсініксіз  терминдерді  қоспай, 

өзінің  сөзімен  айтсак,  пэн  тілінде  жазып  беріпті.  Осы  кітап  менің  қазакша  сөйлеуіме 

ыкпал  етті.  Әйтпесе,  мектепті,  университетті  оқығанмын,  Мэскеуде  бес  жыл  оқуым,  элбетте, 

орыс тілінде еді. Сөйтіп, қазактық  кэсіби  эдебиеттану  тарихы  теренде  екеніне, эдебиетінің 

дсцгейі  биік  скснінс  козім  жстті  де,  осы  ғылыми  мәсслені  мэсксулік  деңгейде  дэлелдсп 

шыгуды  ғылыми  максат  сттім.  Содан  барып  «Казахская  художсствснная  проза:  поэтика, 

жанр, стиль» деген  тақырыпта  докторлык  диссертация  жазылды. Жүмысымның  эртарауы 

Мэскеуде  өзім  оқыған  институттың  теория  бөлімінде  талкыланып  отырды.  Ол  кезде 

Әлихан,  Жүсіпбек,  Мағжандардың  еңбектері  орысшаға  аударылмаған  болатын.  Өзім 

аудара  отырып,  сол  мэскеулік  ғалымдардың 

алдында  ойымды  дәлелдеп  шыктым. 

Сонымсн  катар,  мэсксулік  үстаздарымның  қойган  сауалдары  да  күні  бүгінгс  дсйін

14


К Е Ш Е Г І  СТУДЕН Т - БҮГІН ГІ  Г А Л Ы М

А лаш ш ы л жас

2013  № 3-4  (5-6)

өзекгі:  XIX  ғасырда  Оксфорд  пен  Сорбонада  ғылыми  макаласы  жарияланған  Әлихан 

Бөкейхановтай,  1926  жылы  «Әдебиеттанытқьіш»  атты  эдебиет  теориясын  жазған  Ахмет 

Байтұрсынұлы секілді ғалымы бар казақ-совет эдсбиеттанушылары жұмған ауыздарын ашпай, 

осының  бэрін  қалай  жасырып  келғен?».  Бұл  сауалға  жауап  беру  оңайға түспеді.  Қазір  Кеңес 

ксзіндс сол кісілерді окығанбыз, білгснбіз дсйтіңдср коп. Бірақ мен өз басым  1988 жылга дейін 

Әлихан  мен  Ахметтің  естіген  емеспін.  Кейін  біліп  жатырмыз.  Қайым  Мұхамеджанов, 

Тұрсынбск  Кәкішсв,  Рэбиға  Сыздықова,  Рымғали  Нұргали  сияқты  санаулы  адамдар  ғана 

шәкірттеріне  айтқан  екен.  «Тэртіпті  эдебиетшілердің»  аркасында  біздің  буынға  1988  жылға 

дейін  қазақ  әдебиетінің  бұл  классикалык  кезеңі  белгісіз  боп  келді.  Күні  бүгінге  дейін  Алаш 

тұлғалары еңбектерінің ғылыми деңгейін мойындамай келе жаткан академиктеріміз жоқ емес. 

«Ахмет  Байтұрсынұлының  «Әдебиеттанытқышы»  ескірген,  біз  ғылымды  элдеқайда  алға 

дамыттық»  деп  жүрген  академик  ағаларымызға  түсіністікпен  қараймыз.  Ал  енді  Әлихан 

академик  болмасын,  бірак  оның  ғылыми  зерттеулері  казақ  ғалымдарының  ішінде  тұңғыш 

болып  Оксфорд  пен  Сорбонада  жарияланғаны  ғылыми  дерек.  Мұстафа  Шоқай  да  академик 

емес, бірақ элі күнге дейін еуропалықтар пайдаланып келе жаткан саяси сараптамаларын қайда 

қоямыз? Бұл Алаш ғалымдарынан атақты да, абыройды да  қызғану - псндсшілік дср сдім.

Бүгінге дейін жас эдебиетшілерге ақынның шығармаларын зерттеуде Мағжанның Ақан 

ссрі туралы жазған мақаласын үлгі стіп көрсстемін.  Себсбі, эдсбистші, ақын Мағжанның сері 

ақан туралы  зерттеу  мақаласы тартылған  күй  сиякты.  Бірде-бір  артык сөз  қолданбаған.  Ақан 

ссрі туралы ксйін неше дисссртация корғалды, бірак бэрі де сол Мағжанныц макаласынан ксйін 

тұрады. Ахмет Байтұрсынұлы бір ғасыр бұрын Абайды қазактың бас акыны деп бағалады. Міне, 

бүгінге  дейін  сол  сөзі  шындығын  жоғалтқан  жок.  Мағжан  алгаш  рет  «хакім  Абай»  деп 

қолданды. Жүсіпбектің, Халелдің, Қошкенің Абай, казақ әдебиеті туралы жазған қысқа, накты 

зерттеулері  кэсіби  ғылымилығымен  таңғалдырады.  Бұл  зерттеулердің  ерекшелігі  -   сөздің 

қадірін  түсініп,  талғаммен  талғай  білуінде.  Осы  мәселелерді  зерттеймін  деп  жүріп  «Алаш 

эдебиеттануы» деген еңбегімді жазып шыққаным рас. Бірақ мен бұған уақытымды жоғалттым 

деп  өкінбеймін,  ксрісінше  қуанамын.  Парызымды  өтедім  ғой  деп  ойлаймын.  Жүсіпбсктің 

«Ақбілегінде»  мынадай  бір  жол  бар:  «Қазақ даласын  көмірдей  басып,  ақтар  өтті»  дейді.  Ақ 

деген қазақ ұғымында жақсылықтың түсі. Бірақ нисттсрі ақ смес екснін «көмірдей басып» дсгсн 

теңеумен түсіндіріп кетеді. Бұндай метафора әлем эдебиетінде көп емес.

-

 



«Алаш  эдебиеттаиуы»  еңбегіңізде Алаш  көсемі  Әлихаи  Бокеихаповты  тұңгыш 

абаитанушы  ретінде  багалайсыз.  Осы  жайында  қысқаша  тоңталып  отсеңіз.

 

Әлихан  Бөкейханов  Абай  шығармашылығын  жаңа  ұлттықәдебиеттің  басы  деп 

түсіндірген.  Сондықтан  ғалым  бұл  асыл  мұраны  жинап,  халыққа  таратуды  міндет  санаған. 

Абайдыц есімі мсн шығармашылығын орыс қауымына алғаш рст паш еткен. Ә.Бөксйхановтың 

Абай лирикасын суропалық үлгілсрмсн тсц қоюы сондықтан. Абайдың қайтыс болуына бір жыл 

толуына байланысты жазылған «Абай Құнанбайұлы» мақаласы күні бүгінге дейін абайтанудың 

тұңғыш  басты  зерттеуі  болып  келеді.  Әдебиетші  Ә.Бөкейхановтың  атсалысуымен  Абайдың 

тұңғыш  жинағы  1909  жылы  сол  кездегі  Ресей  астанасы  Санкт-Петербургте  жарық  көрген. 

Абайтанушы Ә.Бөкейханов макаласын бүкіл ел окысын деген мақсатта орысша жазған: «Абай, 

как это покажут его стихи, прсдставлял нсдюжинную поэтическую силу и составляет гордость 

казахского  народа.  Ещс  не  было  казахского  поэта,  так  возвысившсго  духовнос  творчсство 

народа,  как  Абай.  Чудные  его  стихи,  посвященные  чегырем  временам  года  сделали  бы  честь 

знаменитым поэтам Европы». Ә.Бөкейханов  1904 жылы Абайдың қайтыс болуына байланысты 

қазанама-мақала жазды. Бұл макала Семейдің «Семипалатинский листок» газетінде 1905 жылы 

қараша айында жарияланды. Мүнда зерттеуші ақынның шын есімі Ибраһим екенін айта кетіп, 

шешссі  Ұлжан  койған  Абай  ссімі  ел  ішінде  мойындалғанын  алға  тартады.  Абайдың  руы 

тобықты сксні, бабасы батыр жэне би Ыргызбай сксні, атасы Өскснбайдың да эділ би болғаны 

айтылады.  Әкесі  Құнанбайдың  Қарқаралы  аға  сұлтаны  болғаны,  оның  басқа  рулар  ішіндегі



жүктеу 0.81 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет