Алашшыл жа с студенттердің әдеби-танымдың журналы



жүктеу 0.81 Mb.
Pdf просмотр
бет1/9
Дата09.01.2017
өлшемі0.81 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

АЛАШШЫЛ ЖА С

Студенттердің  әдеби-танымдың  журналы

« О Д а м а т і г і і і Г ^



ч<к>ун>т^ды^уіаші

күҢ(Туды>558

ЙеУі т*жа нашьщы

Меншік иесі:

Казақстан Республикасы Білім жэне гылым министрлігінің «Қазак мемлекеттік кыздар педагогикалык 

университеті» 

іларуаш ылык 

жүргізу құкығындагы республикалық мемлекеттік кэсіпорны



Қазақ баласы 

бірігіп, тізе қосып іс 

қылса, халықтық 

мақсат сонда 

орындалады.

Әлихан Бөкейханов

М А 3 М ¥  Н Ы

ЗЕРТТЕУ:  А.1АШ  РУХТЫ  ӘДЕБИЕТ

Төлегенова  Ғ.  «ЛГун іт ды,  Алаш,  күн туды».......................................................................................4

Адылбекова  Ф.  «Азаматтың міндеті -   еіді қоргау ».......................................................................7

Қырыңбай  С.  ¥лт  жанашыры.............................................................................................................10

ҮЛЫ ДАЛАНЫҢ ДАРА КЫЗДАРЫ

Қазақ хандыгы  дэуіріндегі  әйелдер.................................................................................................... 12

КЕШЕГІ СТУДЕНТ -  БҮГІНГІ ГАЛЫМ

Ә()ебиеттанушы галым  ...................................................................................................................... 14

поэзия

Шерхан  Т.  Жыр  к}иделігінен...............................................................................................................18

Мәді  Б.  Жыр  кунделігінен.................................................................................................................... 20

Мурапюеков  А.  Жыр  күнделігінен.................................................................................................... 22

Сарқытова  Ә.  Жыр  күнделігінен........................................................................................................24

Жазаіі  Қ.  Жыр  күнделігінен.................. ............................................................................................. 26

Сейсенбаева  Н.  Жыр  күнделігінен  .................................................................................................... 28

ПРОЗА

Әбдімәлікова  Н.  Аялы  алақан..............................................................................................................29

Тоқтаиібай А.  Бір бөлменің  қыздары................................................................................................. 30

Айткаримов  Б.  Қираган  өткел............................................................................................................32

Әбішева М.  Бір үзім нанның  дәмі........................................................................................................34

АУДАРМА

Бижанова  Н.  Қайта  оралу..................................................................................................................37

Ердебекова  А.  Махаббат  әлде  ақша................................................................................................. 38

Қожаназарова  И.  Операдагы  елес.................................................................................................. 42

Айппеуова  Ф.  Артық  қылам  деп  тыртық  қылма.........................................................................45

ИМАНИ ГҮЛ

Қыдырбай М.  Бүгінгі амал-әрекеттеріиіз қайда апарар екен?....................................................46

Әлібек А.  Қүрбан  иіалу.......................................................................................................................... 47

Түрсынова С.  Тілге абай  болу............................................................................................................... 49

ЖАС ГАЛЫМ МІНБЕРІ

Зэки  Ахметов  85  жаста....................................................................................................................50

Бейсенова Г.  Әдебиетте де,  кинодраматургияда  да  танылган  қаламгер.................................55

ЖАСТАР КӨЗІМЕН

Рыспанбепюва  С.  Мамандық,  диплом,  жүмысқа  орналасу мэселесі.......................................... 60

Бойжеткендердің  кейбір  қылыгы  қынжылтады.........................................................................62

«Күн тудьіу Алаш, күн туды...»

1917 


жылғы Ресейдегі қос төңкеріс, Патша үкіметінің тактан кұлауы қазак зиялыларының 

саяси күресін одан эрі жегілдіре түсіп, соның арқасында Алашорда үкіметі, Алаш автономиясы 

жарияланып,  «Алаш»  партиясы  өмірге  келгені  белгілі.  Осы  уақыт  аралығында  «Алаш  туы 

астында»  жиналған  қазак  зиялыларының  негізгі  бағыты,  арман-мүдделері  акындар 

шығармаларында қолдау тауыгі, ашықтүрде бейнеленген еді. Алашшыл ақындардың бірі Ғүмар 

Қараш  та  осы  уакыттың  таңбалары  көрініс  тагіқан  өлеңдерін  «Түрымтай»  жинагына 

жариялаған еді.

Алашорда үкіметіне үлкен үмітпен караған Ғүмар Қараш «Күн туды», «Алашқа», «Алаш 

азаматтарына», «Неден  корқам?», «Саған не болды?», «Көреміз бе?», «Өтер ме екен?», «Келер 

ме екен?»,  тағы баска өз жүртын азаттыққа, ел болуға үндеген өлеңдер жазады. Мәселен, «Күн 

туды» олеңінде:

Екі талай іс болып,

Елге қиын күн туды.

Аспанда ай, күн түтылып,

Жер жиһанды қан жуды.

Көзі ашык елдер кам қылып,

Ертерек бексм бсл буды...- 

деп, ел басына түскен ауыртпашылықтарды аспандағы  ай мсн  күннің түтылуына теңеп, басқа 

елдердің тезірек ауызбіршіліккс  келуін үлгі түта отырып,  казақ азаматтарының бас қосып кең 

байтақ елін қорғауға үндейді.

«Алаш» деп үран шакырып...

Дүспанды іпгген тындырып,

1с қыла алсаң қылатын,

Ел бола алсан болатын,

Күн туды, Алаш,  күн туды, - 

деп  сл  азаматтарын  рухтандырады.  Ғұмар  акын  «Күн  туды,  алаш,  күн  туды»  дегсн  өлеңінде 

қазаққа  «жер,  суды»  қорғайық  дсп  үрандағанымен,  сол  «жер,  суды  қорғағанда»  кімнен 

қорғайтынын  ашык  айтпайды.  Әйтеуір  бір  үлксн  күш  барын,  ол  күш  алашордаға  карсы  күш 

екенін елестетіп кана қояды.

Халық камын ойлаған Ғүмар Қараштын  1917 жылғы ақпан төңкерісін қуанышпсн қарсы 

алғаны олеңдерінен аңғарылады. С.Өзбскүлының пайымдауынша, сол заманның басқа да озык 

ойлы  азаматтары  сиякты  ақ  патшаның  тактан  қүлауын  ірі  саяси  окиға  деп  таныды, 

самодержавиялык  зорлықтың  күйреуі  халықтарды  отарлық  езгіден  қүтқарады  деп  санады. 

Бірақ осы аралыкта пайда болған қос  өкіметтің саясатына жете түсінбейді.  Қазак қогамының 

барлық  озык  ойлы  азаматтары  Ә.Бөкейханов,  А.Байтүрсынов,  М.Дулатов,  М.Жүмабаев, 

Ж.Аймауытов  сияқты  ірі  түлғалардың  «Алаш»  туының астына  бірігуін  колдайды /Арыстары 

алаштың -   1998, 53-6./. Алаштың жаршысы ретінде «Алаш азаматтарына» атты өлеңін де осы 

түста  жариялайды.  Акынның  «Сарыарқа»  /1918,  22  каңтар/  газетінде  жарияланған  «Алаш 

азаматтарына», «Алашқа» деген өлендерінде де алаш азаматтары бір жағадан бас, бір жеңнен 

қол шығарып, біріксе дегенді меңзей отырып, елді ауызбіршілікке шақырады:

Ау, Алаш, көзіңді бүгін ашар күнің!

Қарманып ілгері аяқбасар күнің!

Шығарып бір жерден қол, бір жерден сөз,

Адымдап асқар белден асар күнің!

«Күн  туды,  Алаш,  күн  туды»  деп  үрандаған  Ғүмар  Карашұлы  шынында  да  алаш 

партиясына  үлкен  сенім  артады.  Сол  уакытта  көпшілік  қауымнын  «Алашордаға»  қосылмай 

жатқанына ызаланып, «Саған не болды?»  өлеңінде ақын жұртшылыкка былай дейді:

Дүние толы өсек-аяң, жер солды,

Елемесен, елім, байқап он-солды.


Байқамастай, елім, саған не болды?

Ақын  өлевдерінде  не  айтса да  ішкі  мұңын  жасырмай,  және  оны  ел-жұртына  сұрақ кою 

аркылы кейбір шындыкты өзі ашып береді:

Дұспан шықты,  жан-жағынды қамады,

Жиғаныңды алды,  өртсді, талады,

Қарсылассаң тамағыңнан шалады,

Мұны көрмей, жұртым, саған не болды?

Ғұмар Қараштың «Үрім-бұтақ ұрпағыңды кұл етер, Әлпешгеген аруыңды кұң етер» деген 

ескертуіндс  дс  ұлкен  сыр  жатыр.  Жалпы,  бұл  олеңінде  ақын  қалың  ұйкыда  жатқан  елінің 

шымбайына бататындай сөздер айтып, ұйқышыл халқын барынша оятуға ұмтылады.

Алатаудан асып барып жайлаған,

Беткейінде құлын-тайың ойнаған,

Ойына алған ісін етпей қоймаған,

Ел емес пе ең, жұртым, саған  не болды? -

деген сөздерімен халкын жігерлендіре отырып, олардың тығырықтан шығар жолын да іздейді.

Ғұмар Қарашұлы өлеңдерінің дені «Неден коркам?», «Жұртым саған не болды?», «Көреміз 

бе?»,  «Өтер  ме  екен?»,  «Келер  ме  екен?»  деген  сияқты  сұрақтарға  негізделуінің  өзі  оның 

ақындык шеберлігінің бір кырын аша түсетін торізді.  «Неден қоркам?» өленіндегі эрбір жолдар 

ақын өмір сүрген уақыттың тарихи шындығын танып-білуде маңызы зор.

Аждаһа алты басты жаудан корқам,

Бүлдірген ел арасын даудан корқам,

Күлімдеп кіріп,  ішкі сырыңды алып,

Құрылған аяк асты  аудан  қоркам...

Жана коғамдағы жаңа саясатка көндіге алмаған акын «Кім көрсе,  соған айтқан сырдан 

қоркам» деп те сақтандыра отырып,  түрлі-түрлі  болып жатқан келеңсіздіктерді сынға алады.

Сүзіліп, сопысынып дінді сатқан,

Таңқы мұрт, таспа қара сұрдан қорқам.

Бұлғақтап құр білімсіз, ағымға еріп,

Білгенді еліктеген зырдан коркам.

Ғұмар  Қарашұлының  бұл  шумағындағы  «сұр»  мен  «зыр»  бейнесі  кімдер  болды  екен? 

Сондай-ақ акын  «кандары таскан қара күштен», «тысына қайшы келген  іштен», «құбылма тез 

оңатын түстен»  қорқады.  Осы жолдар Міржақып Дулатовтың «Қайда едің?» /«Қазақ», 1917,21 

тамыз/  өленін,  яғни,  ондағы  «көсемдердің»,  «шешендердің»,  «данышпандардың», 

«қамқорлардың»,  «жомарттардың»,  «жанашырлардың»  ел  басында  ауыр  жағдай  туғанда 

жанынан  табылмай,  елге  жаңа  күн  туғанда  олардың  шыға  келуіне  күйінген  акынның  ашына 

жырлағанын еске түсіреді. Акын оларды жайдан-жай сынға алған жоқ еді. Мұның да өз сыры, 

тарихы бар. Жалпы, бұл өлеңдерде ел-жұртының ертеңін ойлағандықтың бслгісі ацғарылады.

Мезгілсіз ерте туған таңнан қорқам,

Жауынсыз кұр желдеткен шаңнан корқам.

«Таң туды, мезгіл жетті» деп адасып,

Құрылған караңғыда заңнан қоркам.

Істері адамдыққа жанаспаған,

Жануар -  екі аякты аңнан қоркам.

Бұп  арада  акынның  жаңадан  орнаған  кеңес  үкіметі  туралы  тұспалдап  айтып  тұрғаны 

белгілі. Алайда оның болашағына сенімсіз карауы да алашшыл акынға жат құбылыс емес.

«Өтер  мс  екен?» деғен  олеңдерінде  барша  алаш  зиялыларының діттеген  мүддесі  анық 

аңғарылады:

Қайғылы қара күндер өтер ме екен,

Қолайсыз мінді мінез бі гер ме екен?

5


іаш шыл жас

13  № 3-4  (5-6)

...Түсініп айткан сөзге казақ ұлы 

Іждиһат ел болуға өтер ме екен?

...Табылып ойга алғаны бэрі болып 

Еңіреп ер мұратқа жетер ме екен?

Ал  Ғұмар  ақын  «Келер  мс  ексн?»  өлсңіндс  ұлт  үшін  өз  жанын  қиюға  дайын  алаш 

азаматтарының қадірін білуге шақырып, оны түсіндіруді өзіне парыз деп санаған.

Ақ орда алаш  көріп  келер ме екен,

Жамырап келіп еніп кірер ме екен?

Сарғайып сағындырып қолға түскен 

Асылдың кадір бүлын білер ме екен? -

дей отырып,  тіпті, олардың эрбір ісін жоғары бағалап,  сөзіне қүрандай илануды уағыздайды. 

Мүның  өзі  ақын  түлғасының  қашан  да  үлт  мүддесімен  үндесіп  жатканын,  өмірлік  мақсаты 

болғанын айғактай түседі.

«Көреміз бе?» өлеңінен қазақ елінің азат ел болуын аңсаған акын арманын көреміз.

Жарық жолға бастаушыға ереміз бе,

Ақ жүректі шын ерлерге сенеміз бе?

Таза канды,  кірсіз жанды қазақ жүрты 

Өз алдына сл болганын көрсміз бс? -

деп  басталады  да,  эрі  қарай  өлең  жолдарында  жалпы  Алаш  партиясының,  Алаш 

автономиясының нысаналы өмірлік мүраты арқау стіледі.

«Алаш» атты орда кұрып  шалқығанын,

Бақ дәулеті туып өсіп балқыганын,

Әрбір істе қазак исі аңқығанын,

Тірілікте көзімізбен  кореміз бе? -

деп аяқтай отырып, елінің дербес мемлекет болуын қалаған ақын қазағының болашағынан үміт 

үзбейді.  Ал «Саған  не болды» өленінде «Дұшпан  шықты,  жан-жағынды  қамады, Жиғанынды 

алды,  өртеді,  талады,  Қарсылассаң  тамағыннан  шалады,  Мұны  көрмей,  жұртым,  саған  нс 

болды?» деп нақты қауіптің қайдан шығатыны ашық айтылады.

Қазан төңкерісінен кейін басталған түрлі жүгенсіздік, яғни, Уақытша үкімет тарапынан 

уэде  етілген  земстволық  реформалардың  кешігуі,  бірі  кұлагі,  бірі  келіп  жатқан  үкімет 

басындағы  өзгерістер  де  Ғұмарға  ықпал  етті.  Акын  халықтың  осындай  дүрбелеңдерге, 

бассыздыққа жол бергеніне күйіне жырлайды:

Сен жатырсың қатты -терең  үйкыда,

Өзді-озіңмсн алысуда миқыда.

Талас-тартыс үнемі ызы-қиқыда,

Оянбастай жұртым саған не болды?

Алдыға қойған  мақсатқа жетуге жас кезде талпынуды уағыздап, екіжүзділік, дарақылық, 

мақтангөйлік сияқты әдсттерден жирендіргсн ақын озі дс «өмірге негс кслдім, не бітірдім» дсп 

терең  тебіреніске  түседі.  Қазақ  халқының  іргелі,  өнерлі  ел  болуын  армандаған  ол  көршілес 

елдердің де татулығын қалайды. Ол туған еліне өз бақытыңды өзің жаса дегенді айтады. Мүны 

«өзің ту,  ұл  тусан да  кыз  тусаң да»  дегсн  сөзінсн  «өз  түсіңді  өзгертпей,  өзгеге  сліктсмсй  ізгі 

дэстүрің мен мәдениетіңді жоғалтып алма» деген ойларын айкын аңғарамыз.

Түйіп айтқанда, Ғұмар Қарашұлының шығармашылығын зерттеу С.Мұқанов, Е.Ысмайлов 

еңбсктсрінен  бастау  алып,  тәуслсіздік  ксзсңдс  арнайы  қолға  алынып  карастырылып  жүргені 

белгілі жэне өлшеусіз зерттеле береді де. Өйткені XX ғасыр басындағы алашшыл акындардың 

бірі Ғүмар Қарашұлы мұралары дэуір өткен сайын өз биігінде жаңғыра түсетіні сөзсіз.



Ғазиза Төлегенова

ҚазмемцызПУ Қазақ филологиясы және элем 

тілдері факулътетінің 2-курс магистранты

6


«Азаматтьщ міндеті

  -


 

елді қоргау...»

Міржақып  Дулатовтың  тұңғыш  өлеңдер  жинағы  «Оян,  қазак!»  1909  жылы  Уфадағы 

«Шарқ»  баспасынан,  екінші  басылымы  1911  жылы  Орынбордағы  «Уақыт»  баспаханасынан 

жарық көрген. Осы жинақтуралы Ахмет Байтұрсынов «Міржақып Дулатұлының «Оян, казағы» 

қалың  ұйқыдағы  халқының  коңілдерін  оятып,  көздерін  ашқан,  ескіліктен  арылтып,  онер- 

білімнің  даңғыл  жолында  жанған  жарық  шам  болды»  деп  эділ  бағасын  берсе,  Қошке 

Кемеңгеров «Оян,  қазақ!» алғаш шыққанда Грибоедовтың «Горе от умасындай» болған.  «Оян, 

қазақты»  ел  қазактары  құрандай  жаттаған.  Міржақыптың  атын  алты  алашқа  таратқан  «Оян, 

қазақ!»болатын»/Еңбекшіқазақ,- 1926ж ,-1 желтоқсан/депжазды.

«Оян, Қазақ!» жинағы шыкқан ксзде Қырым, Кавказ, Түркияға дейін тарап кеткен деседі 

зерттеушілер. Міржақыптанушы ғалым Марат Әбсемет Бауыржан Қарағызүлымен сұхбатында 

бұл жоніндс мынадай акпарат береді:  «Міржакып Дулатұлын ұстаз тұтқан, азаттықты аңсаған 

азаматтардың қатарында болған Түркияның тұңғыш президенті Мұстафа Кемал Ататүрік еді. 

Ол  1917-1918 жылдары бил іккс келгсн кезде досы профессор Т айыр Шағатайга тапсырма бсріп 

«Оян  Қазақ!»  кітабын түрік тіліне  аударып  шығарған  еді.  Осы  кітапқа еліктеп  «Оян,  Түрік!» 

деген  кітаптар да шыққан.  Ал Жақаңның «Оян,  қазак!»  кітабы Ататүріктің столының үстінде 

тұратын болған.  1994 жылы Түркияға шақырту алып,  Стамбул университетінде Міржақыптан 

лекция окыдым. Лекция соңында бір түрік аксакалы келіп қолыма түрік тіліне аударылған «Оян, 

Қазақ!» кітабын ұстатты. Кітап 1930 жылдары Анкара каласында шыккан екен».

1907  жылы  маусым  айындағы  патша  үкімегінің  жарлығынан  есеңгіреп  қалған  алаш 

азаматтарына 1909 жылғы М.Дулатовтың «Оян, казақ» кітабы үлкен сілкініс жасағандай болды. 

Көзіңді аш, оян казақ, көтер басты,

Өткізбей қараңғыда бекер жасты.

Жер кетті, дін нашарлап, хал һарам боп,

Қазағым енді жату жарамасты.

Ақын халкына осылайша «оян, қазақ!» деп үрандап қана қоймай,

Қазағым, көрмегенің элі алдында,

Боларсың көне берсең мұнан жаман.

Босында аяқ, колың қимылдап қал,

Бір күндетыпырлауға келмес шамаң,- 

дсгенді ескертіп, болашакка үмітпен көз тігеді. Мұны тск карапайым жұртқа ғана емес, сол слді 

отаршылдыктан қүткаруға жол іздеп жүрген қазак зиялыларына да арнап тұрғандай. Осындай 

сөздсрі үшін акын қиыншылыктарға тап болды да. Бұл туралы Сәбит Мұканов «XX ғасырдағы 

қазақ әдебиеті»  кітабында «Оян,  қазақ»  көп  кешікпей  қуғынға үшырады.  Жер-жердегі  патша 

үкіметінің полицейлсрі «Ояи, қазақты» іздеп, оны ұстаушыны қаузап, сатушыны абақтыга жаба 

бастады. «Оян, казақ» үшін Міржакып абактыға түсті» деген мәліметтер айтады.

Сонымен «Оян, қазак!» жинағында акын елдегі саяси жағдайға, қазақтың өткен тарихына 

тоқталып,  халқының  сол  уақыттағы  хал-ақуалына,  яғни,  жер,  земство  мэселесі,  коныс 

аударушьшардың озбырлығы, әйсл тсндігі, болыс болуға ұмтылушылық, мансапқорлык, білім- 

ғылым туралы, казақтың көрген зорлық-зомбылығы жайында кенінен толғанады.

«Оян, қазақтыц» беташар өлеңі «Қазақ халкыныи бұрынгы һэм бүгінгі халі» деп аталады. 

Бұл өлеңде өзін-өзі оятудан бастап, эрі қарай емін-еркін далада көшіп-қонып, бейбіт өмір сүріп 

жүрген халықтың басындағы ауыр жағдайды, патшаға бодан болғандықтарын, патша өкімегінің 

тепкісінде тұншыкқан ұлтының аянышты, ауыр халінің шынайы шындығы айтылады.

Адасып қараңғыда сорлы казақ,


аш ш ыл жас

3  № 3-4  (5-6)

Ай тумай, күн һэм шықпай, түр таң атпай.

Сөндірмей жанған өртті көрген адам,

Қалайшатүру мүмкін жанға батпай...

Елін  осынау  караңғылықтан  калай  құткарамын  деп  тырысқан  ақынның  жан  айқайы 

естіледі.  «Таршылық  халіміз  хақында  аз  мінажат»  атты  өлеңінен  де  ақынның  басты  мүңын 

көруғс болады. «Жас орнына көзімізден қан кстіп, Қолымыздан ата мирас заң кстіп» деп окінғсн 

ақын:

Аяк асты болып казақ калды ғой,



Қүр әншейін рухы қалып, жан кетіп...

Үйқыда жатыр қазақ көзін ашгіай,

Кеттік ғой отка күйіп, өрттен қашпай. 

һәр халықалға кетіп жатса-дағы,

Біздің жүрт шегінеді қадам баспай,- 

деп қана қоймай, болашақ барар жолдың негізгі тірегі ел бірлігі екендігін баса айтып, үлтының 

үйымшылдығын, жастардын ғылым-білімге үйір болғанын калайды.

«Насихат гумумия» дсп аталатын  өлең бірнсшс бөлімдерден түрады.  Бірінші бөлімінде, 

казіргі  білім,  ғылым  заманында  мақүлық  болып  қалмаңдар,  бэрің  бірігіп  ынтымак-бірлікке 

келіндер,  көп  қуғын-сүргінге  үшырадық,  снді  эрі  карай  сшкімді  басымызға  шығармайық 

дегенді айтады.

Ішінде тсмір тордың шынжырлаулы,

Жатқанын кормеймісің қайран халқың?

Көп қуып, корқақ едік, батыр кылды,

Біздерге енді не бар аянатын?

Біз сонша сатып алған қүл емеспіз, 

һэркімді төбемізге шығаратын.

Болады әбігср заман деген осы,

Байқасаң, Алаш үғлы азаматым.

Дэл осы өлсңнің скінші боліміндс жастар кайратты, талапты болып, халық үшін жанын 

киюға дайын ер-азамат болудан корықпау керектігі айтылады.

Шығады асыл -  тастан, һүнср -  жастан,

Т әрбие тэуір бол са әуел бастан.

Мысалы, ғылым таппақ сол секілді 

Бүлактың бітіп жатқан көзін ашқан...

Халық үшін жанын қиып шыққан болса,

Хайырлы һэр қадамы болсын басқан.

Көрсстіп тар орында таудай ғайрат,

Қүтқарса мүхтаждықтан болса сасқан...

Ал енді осы өлсңнің үшінші бөлімінде жастардың қиыншылықтан талмай, бастарын тауға 

да, тасқа да соғып, өмір тәжірибесін көбірек жинауы керектігі айтылған. Осы сиякты эр бөлім 

өзінің срекшелігімсн танылады.

«Сөз ақыры» деп аталатын өлеңінде жинақтағы азды-көпті дүниесін жазудағы максатын 

корытындьшауға  жэне  олең  жазуда  үлгі  болған  үстаз  түтар  акындар  тобын  таныстыруға 

бағытталған. «Орыста Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Крылов, Тургеневгер кеткен отіп. Қартайып 

бүл  уақытта  Толстой  түр...»  деп  бастап,  Абайды,  Ахмет  Байтүрсыновты  таныстырып  өтеді. 

Одан  эрі  Әбубәкір  молла  Қыпшакбай,  Ақмолла,  Нүржан,  Шөже,  Орынбай,  Мэшһүр  Жүсіпті 

атап, «һүнерін хатқа жазып халыкка шашқан» деген пікірін айтады.

Заманының  талап-тілектеріне  ілесе  алмай  отырған  халқының  тағдыры  Міржақып 

Дулатовтын  жанына  батады.  Айналаны  түнек  басты,  осыған  қалайша  жарық  түсірем  деп

8


кынжылады.  «Ел  шауып,  кісі  өлтірсе  батыр  деген,  Батырлар  факирлердің  хақын  жеген»  деп 

елдің  берекесін  кетіріп,  әлсізге  күшін  батырып,  барымта  жасап,  «батыр»  атанып  жүрген 

ерлсрдің ксдейлсрдің ақысын  жсп  отырганын  сынап,  осындай  ерліккс  қарсылыгын  білдіреді. 

«Шыққалы  волост  сайлау  қырық  жыл  өтті,  Сол  сайлау,  байқасаңыз,  түпке  жетті»  деп  қазақ 

арасындагы болыстықтың коғам ішіндсгі іріткігс айналып отырғанына кынжылады.

Шынында да  Міржакып Дулатүлының  «Оян,  қазагы» отарлық езгіге,  қараңгылыкқа, 

надандыққа  қарсы  намыс  отын  жаққан,  халықты  күрсскс  үндсгсн,  оқу,  білімгс  шақырған,  оз 

үлтын жаңалыққа жетелеген үлы шыгарма болды.

Міржакып  Дулатов  өз  халкының  қайғы-мұңын  тек  қазак  жерін  отарлаумен  ғана 

байланыстырмай, XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасыр басындағы ел арасындағы шерменделікті 

де егіле жазады. Ақынның ішкі сезімі, жан жарасы «Елім-ай» өлеңінен айырыкша байқалады.

Ем таба алмай дертіңе мен ертеден,

Сол бір қайғың өзегімді өртеген.

Тырп етпейсің бас котсріп корпсдсн,

Еңсең неге түсті мүнша, елім-ай!...

... Мүны қүр бос өлең десең, өзің біл,

Жүрт болмаймын өлсм десең, өзің біл.

Не болса да көнем десең, өзің біл,

Босағада жүрген қүлша, елім-ай!...

...Сол Күніңді көрсең- менін арманым,

Жоқтамас ем өзге тілек қалғанын...

Міржакып өз халкының жаркын болашағына, яғни, отарлықтан қүтылып, қараңғылыктан 

жарыққа үмтылатынына нық сенім білдіреді.  Акынның шерге толы бүл арманынан өз халқына 

деген шексіз сүйіспеншілігін,  азаматтық биік түлғасын көреміз.  Акыннын жауы қазак байы да, 

кедейі дс емес, қазақ халкының сркінс қол сүғушылар сді.

Міржакып Дулатовтын «Зар заман» өлеңінін қаналған қазақ елінің үранына айналуы да 

осы идеяны жалынды жырға косуында сді:

...Ел қорғайтын қайдасың, батырларым,

Өлсң, күйдің шсбсрі, акындарым?!

Азаматтың міндеті -  елді корғау,

Төнгелі түр басыңа күшті толғау.

Заман-ай!...

Бүл өленді өзінің «Қазақтың 1000 оні» жинағына енгізген белгілі музыкант Затаевич «Зар 

заман» -  патша уақытында шыққан, елді оянуға шақырған «жорык жыры» деп жазды.

Акын  өз  шығармаларында  байларды,  олардың  пасық  істерін  де  қаламынан  тыс 

қалдырмайды. Мәсслсн, «Пасык байларға» атты өленіндс байларды катаң сынға алады.  Яғни, 

әлсіз  халықтың  дәрменсіздігін  пайдаланып,  жала  жауып,  сорып  жатқан  байларды  ашына 

жырлайды.

Жалпы,  Міржақып Дулатов  кандай  бір тақырыпты  сөз  етсе де  өзі  өмір  сүрген  тарихи 

ксзендегі  үлт  тағдырының  шындығын  жазды.  «Оян,  қазақ!»  дсгсн  нсгізгі  үстанымымен 

азаматтық міндетін атқарып, өз із калдырды.


жүктеу 0.81 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет