Ал енді ер Қабанбай қол жинады. Халыққа хабар айтып мол жинады



жүктеу 52.79 Kb.
Pdf просмотр
Дата26.02.2017
өлшемі52.79 Kb.

Ал енді ер Қабанбай қол жинады. 

Халыққа хабар айтып мол жинады. 

Алтынбай, ер Еспенбет, Ақтамберді, 

Қ

олбастап батыр деген атпен келді. 



Тағы да Қанжығалы ер Бөгенбай, 

Білмедім бұлар қайсы жақтан 

келді?-

деп айтылады. 



Осы жорықта Жидебай батыр 

Бөгенбай жасағында болған. Әл-

Машани ағамыздың айтуы бойынша 

Балқаш  қаласынан 18 шақырым 

жерде болған биік Қоңырат тауы бір 

кезде Жидебайдың қарауыл шоқысы 

деп аталған екен. Ақжан Жақсыбек-

ұ

лы Машановтың 100 жылдық ме-



рейтойын биыл букіл дуние жүзі атап 

ақылынан айрылып босуына мәжбүр 

етеді. Қазақтар жан-жақтан көмек 

сұрайды. Түрікпеннен көмек сұрауы 

көне жырда былай айтылады: 

Ей, Келімбет! 

Келіп тұрмын елім деп. 

Алаштан туған туыс ең, 

Қ

алмаққа кеттік телімдеп. 



Қ

ырылған ел, аққан қан, 

Ойламаңдар тегін деп. 

Соғысамыз  қайтадан, 

Дем алған соң ер түлеп. 

Халық қалды жасқанып, 

Жау қалмақты қуамыз, 

Кең өткелден ат салып. 

Батырлар кетті ізімен, 

Бөлек-бөлек жүзімен. 



Кез келген ұлттың шығар биігі 

ұ

рпағының өз ұлтының қадір-қа-

сиетін бойына қаншалықты дәре-

жеде жинақтауына байланысты. 

Тарих тамырынан ажырап жалпы 

адамзат өркениетінің биігіне 

көтерілген бірде-бір  ұлт болған 

емес, болмайды да.  Ұлттың 

келешегін ойлағанда әрқашан 

өткенді еске алып отыру керек. 

Терең тамырлы өзіндік ерекше 

мәдени-рухани болмысы бар  қазақ 

халқының адамзат мәдениетіндегі 

алатын орыны ерекше. Көшпелі тай-

палардың  қуатты  құрылымы Шың-

өтуде, яғни ЮНЕСКО шеңберіндегі 

айтулы мереке. Геомеханика ғылы-

мының негізін салып, оны ғылымның 

жеке бір саласы етіп шығарған ғұла-

ма ғалыммен пікірлескенде (геоме-

ханика туралы): «Алла білдірді, 

Жидекеңнің аруағы  қолдады» деп 

еді. Бір сөзінде дуалы ауыз  Қазда-

уысты Қазыбек айтыпты: 

«Замана өтпес болсайшы-ай», 

Жидекем өлмес болсайшы-ай» -

деген сөз бар еді. Төкіш (Төлепберді ) 

Ақышев пен Әл-Машанидің «Қазақ-

станның тас-қоладәуірі мирастары» 

атты кітабындағы (Алматы, 1996 ж.) 

«Алғашқы жер шалған бабалар» де-

ген тақырыбындағы эпиграф: «Атақ- -

ты жер шолушы Абылайдың Жиде- -

байы» деп беріліпті. Тағы да осы 

кітапта: «Қанжығалы Бөгенбай-Жи-

дебай батырмен бірге Абылай то-

бында болып, Шыңғыстау, Ертіс бо-

йын жоңғарлардан тазартқан батыр- -

лар. «Жидебай-Абай  қыстауы- Жи-

дебай батырдың шығыстағы бекінісі 

болған. «Болатқожа, Ақша-Түйте 

тұқымдары 1760 жылдары  Қазыбек 

би, Жидебай, Жарылғап батырлар 

бабалары Қаратау- Сыр бойындағы 

ежелгі қоныстарын тастап, Орталық 

Қ

азақстандағы Солтүстік Балқаш 



өңіріне,  қазіргі Ақтоғай-Қарқаралы-

Абыралы-Баянауыл жерлеріне  қо-

ныстанған» деп жазады ғалымдар. 

Ел аузында сақталған сөздің 

бірінде Жидекеңе деген құрмет, ха-

лықтың әділ бағасы көрінеді: 

Көп жасаған қария, 

Ақылы теңіз-дария. 

Көкірегінде көзі бар, 

Көпке өнеге сөзі бар. 

Сөзі - соқпақ, өзі - нар. 

Келелі кеңестің бірінде көпшілік 

Жидекеңнен не жаман деп сұраған-

да: 


Айырып малын алмақ боп, 

Әкеткен ұлы, қызымен. 

Жеті өзеннен тосамыз, 

Аттаныңдар тезінен. 

Келіп тұрмыз хабарға, 

Батырлар айтқан сөзімен, 

Қ

алмақтың беріп сазайын, 



Кең өткелден ат салса, 

Жермен жексен қылмай ма, 

Алты Алаш аттанса! 

Бірақ ешкім көмек бермей, 

қ

азақтар өз күшімен  ұрыс салады. 



Соғыс ұзаққа созылып қырғын үдей 

түседі.  Қазақтардың үштен екідейі 

қ

ырылады. Осы тұста бірлік өте 



қ

ажет еді. Батырлар  қол жиып бас 

біріктіре бастайды. Жан-жақтағы 

күшті топтастыру үшін Ерасыл батыр 

(Қаракерей  Қабанбай) бас батыр 

болып тағайындалады. 

Батырлар келіп жатыр дамыл алмай, 

Деген сол қол жинады ер Қабанбай. 

Жапырып жау қалмақты қуамыз деп, 

Келіпті қосынымен ер Бөгенбай. 

Үзеңгілес серіктері бірге жүрген 

Хас батыр Әлтекеден ер Жидебай. 

Сөз ұстар ақылшысы би Қазыбек 

Үйсіннен іздеп кепті Райымбек. 

Бар екен ақ шабдар ат жетегінде, 

Арнаған Орта жүздің көсеміне. 

Жорыққа ер Жидекем мінеді деп, 

Айтылған Абылайдың сәлемімен. 

Жидекеңнің ақ шабдар атты 

күтіп, баптап, баққан орыны туралы 

марқұм Тұрағұл Жұмабайұлы аға-

мыз айтқан еді. Бұл жер Шет және 

Ақтоғай аудандарының аумағындағы 

Кеншоқы мен Балықтыбұлақтың ара-

сында жолдың оң қапталындағы бір 

шоғыр тал, терек өскен таудың қуы-

сында екен, сілемі көрініп жатыр. 

Шыңғысхан кезеңінен бері 7-10 

атаға дейін тынымсыз күй кешіп, со-

ғыспен өткен ел тағдыры туралы 

аңыз-әңгімелер, жырлар көп. Жүз-

ғысхан тұсында болды. Алтын орда-

ның мемлекеттік және  қоғамдық 

құ

рылымына байланысты Қазақ, Но-



ғай, Қырым, Қазақ, Өзбек хандықта-

ры шықты. Халқымыздың тарихын-

дағы осы кезеңде бабаларымыз 

іргелі ел болып,  д е р б е с хандық 

құ

рды. 


Қ

азақ халқының  құба  қалмақ 

шапқыншылығына қарсы күресі бес 

жарым ғасырға, берісінде Жоңғар 

мемлекетімен соғысы екі ғасырға 

созылды. Бір қиссада былай дейді: 

Біз келдік Сарыарқаға Сырда туып, 

Шығыпты сол мекеннен 

қ

алмақ қуып. 



Айрылып алдағы мал, 

бастағы үйден, 

Күрке ғып, үш ағаштың басын буып. 

Қ

алмақпен біздің қазақ айқасқалы, 



Болыпты дәл жеті жүз жылға жуық. 

Ұ

заққа созылған осы соғыстың 



жайы туралы әр түрлі аңыз, әңгіме, 

жыр түрінде жеткен шежіре  ұлан-

ғайыр. Ойрат билеушісі Хара Хула-

ның баласы Батур қонтайшы бір ор-

талыққа бағынған Жоңғар мемле-

кетін  құрды (1635-1653 ж.). Батур 

қ

онтайшының тұсындағы алғашқы 



соғыс 1635 жылы болды. Жәңгір хан 

мен Жалаңтөс баһадүр бастаған 

қ

азақ қолы жоңғарларға қарсы тұр-



ды. Бұдан кейін 1652 жылы жоңғар-

лар үлкен дайындықпен келіп, тұт-

қ

иылдан шабуыл жасады.  Қазақтар 



жеңіліс тауып, қол бастаған Жәңгір-

хан опат болды. Осыдан бастап жоң-

ғарлардың қазақ жеріне жорықтары 

үдей түсті. 18-ғасырдың басында 

1711-12, 1714, 1718, 1723-25, 1742 

жылдары  қазақ елі жоңғарлардан 

көп зардап шекті. Солардың бірі 

«Ақтабан шұбырынды, Алқа кел 

сұлама» деген атпен ел есінде сақ-

талған жойқын соғыс еді. Тұтқиыл-

дан тиген  құба  қалмақ қазақтарды 

солтүстік, солтүстік-батысқа  қарай 

тықсырып тастады. Жоңғарлар, Еділ 

қ

алмақтары Жайық казактары, баш-



құ

рттар жан-жақтан шабуыл жасап, 

қ

азақтардың жойылып кету  қауіпі 



төнді. Осы кезенде Тәуке хан сияқты 

ел басшысының керек екендігі 

көрінді. Тәуке (Тәуекел-Мұхаммед-

-Батырхан) 1718 жылы қайтыс бол-

ған еді. Жоңғар хандығының билеу-

шісі Сыбан Рабдан (1697-1727) ел 

басшысыз  қалған осындай кезінді 


Тіл алмайтын бала жаман, 

Нақақ жабылған жала жаман. 

Жанбай қалған шала жаман, 

Көзі бітелген бұлақ жаман. 

Сөз кірмейтін  құлақ жаман, 

Айтқаныңды  ұқпайтын 

жас жаман. 

Бәрінен де, ұран салып 

шыққанда, 

Бірікпейтін бәс жаман, - депті. 

Сол сияқты Мәшһүр Жүсіп Ке-

пейұлының шежіресінде: «Құдай 

рахмет қылсын, Жанғұтты Ботантай-

ұ

ғылында, Әлтеке, Сарымда атам-



ның басы, енемнің бірдеңесі  қалға-

ны бар ма, Жанғұтты мен Жидебай-

дың аруағы еркіме  қоймай жазды-

рып отырған» деп жазылған. 

Жидекеңнің еліне сіңірген еңбегі 

ерен, аруақты тұлға биіктей береді. 

Елі оның есімін құрметтеп, пір тұтып 

келеді. Ақтоғай ауданындағы бір 

ауыл (бұрынғы  Қоңырат) Жидебай 

батыр селолықокругі аталады. Оның 

солтүстіктегі бекінісі Балқаш қаласы-

ның маңындағы Қарауылтөбе, қазіргі 

Қ

оңырат кеніші екендігі мәлім. Олай 



болса Балқаш  қаласында көшенің 

біріне Жидебай батырдың есімін 

беру ізгі іс болар еді. Тіпті,  Қоңырат 

немесе Шығыс  Қоңыраттың бірін 

Жидебай батырдың есімімен атаса 

артық емес. 



Ғұзыхан АҚПАНБЕК, 

педагогика ғылымдарының 

кандидаты, профессор. 

ден аса батырлар жырындағы айтыл-

ғандардан  қазақтардың биік рухы, 

ерлік-елдік бейнесі айқын көрінеді, 

«Ер Қабанбай», «Олжабай», «Бөген-

бай», «Еңсегей бойлы ер Есім», «Жи-

дебай батыр», «Шақшақ ұлы Жәні-

бек»,т.б. жырларда айтылғандар та-

рихи шындық. Халық ел  қорғаған 

ұ

ланына деген риза сезімін білдіру 



үшін өз батырының айбынын артты-

ра баяндайды. Сондай ерекше тұл-

ғаның бірі - Жидебай батыр. Аты 

аңызға айналып, «Сарыарқадай жер 

қ

айда, Жидебайдай ер қайда?» де-



ген сөз қалдырған. Бұл сөзді кезінде 

Г .Потанин ел аузынан жазып алып-

ты (Казахский фольклор в собраний 

Г.Потанина, Алма-Ата, изд. Наука, 

1972 г.). 

Жидебай  Қожаназарұлы Арғын 

тайпасының  Қаракесек тармағының 

Әлтеке руынан шыққан. Туған жылы 

туралы әр түрлі деректер бар. Ше-

жірешілердің айтуынша алғаш рет 

Аңырақай ұрысына (1730) қатысқан. 

Сол кезде он жеті жаста екен. Бұл 

дерек бойынша 1712-13 жылдары 

туған болып шығады.  Қалмақтарға 

күйрете соққы берген, Аңырақай 

ұ

рысында батырлығымен көзге 



түскен Жидебай Абылайханның се-

німді серігі, беделді де белді батыры 

болған. Батыр бабамыз жүз жасаған. 

Зираты Шет ауданының аумағында. 

Бабамыздың алғашқы жорыққа 

қ

атысуы туралы «Есенгелді батыр» 



қ

иссасында:«» 

шебер пайдаланды. Бұл тұста қазақ 

хандығы ішкі жағынан ыдырай бас-

таған еді. «Жеті Жарғы» бойынша 

тәртіпке салынған заң жүйесі бұзы-

лып, береке, бірлік әлсірейді. 1723 

жылдың  қысы  қазақ даласында 

«қайың сауған ақ тышқан жыл» бо-

лып, халық  қатты жұтайды. Осы 

жұттың көктемін  қазаққа шабуыл 

жасаудың оңтайлы кезеңі деп тауып, 

жоңғарлар жетпіс мың әскерімен 

жеті бағытта шабуылға шығады. 

Бірінші мыңдықты Сыбан Рабданның 

баласы Халдан Серен басқарады. Ол 

Балқаш көлі маңындағы елдерді ша-

бады. Екінші түменге Сыбан Рабдан 

қ

онтайшының інісі Жолан Бату қол-



басшылық етіп, Алтай, Емел аралығы 

арқылы Көктал өзеніне өтеді. Үшінші 

қ

олмен Сыбан Рабданның немересі 



Әмірсана Нұра өзені бойында соғыс 

салады. Төртінші  қолға Халдан Се-

реннің баласы 18 жастағы Серен 

Доржы басшылық жасап, Шелек 

өзеніне беттейді. Бесінші онмың-

дыққа Халдан Сереннің тағы бір ба-

ласы Дода Доржы ноян қолбасшы 

болып Шу өзеніне беттейді. Жетінші 

қ

олды Сыбан Рабданның өзі бастап 



Іле өзеніне қарай өтеді. Барлық қол-

ды бақылау, жетекшілік жасау Сыбан 

Рабданның інісі Шоны Дабаға тапсы-

рылады. Сөйтіп жойқын соғыс бас-

талады. 

Осыншама әскер  қыстағы ауыр 

жұт, елдің ішкі берекесіздігі  қосы-

лып,  қазақтардың бей-берекет, ес-



Орталық Қазақстан.- 2006.- 11 шілде (№23).-4 б. 


жүктеу 52.79 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет