Қайран да біздің ебекең халқамыздың аяулы ұлы, ардақты азаматы



жүктеу 59.22 Kb.
Pdf просмотр
Дата08.09.2017
өлшемі59.22 Kb.

Қайран да 

біздің 

ЕБЕКЕҢ... 

(халқамыздың аяулы ұлы, 

ардақты азаматы 

Евней Арыстанұлы 

БУКЕТОВ туралы 

сыр-толғам) 

Осы  ж ы л д ы ң маусым айында, 

Евней Арыстанұлы Букетов атын-

дағы Қарағанды мемлекеттік 

университеті  ө з і н і ң 20  ж ы л д ы -

ғын атап өтпекші деген қуаныш-

ты хабарға бізде елеңдесіп 

қалғанбыз.  Ә р и н е , бұл тойда 

университет  ө м і р і н е елеулі үлес 

қосқан, химия ілімінің бірегей 

таланты, халқымыздың маңдай 

алды азаматы Ебіней ағамыздың 

да әруағы риза болып,  о р н ы -

нан бір аунап түсері ақиқат.  Ш і р -

кін, өмір-ай десеңізші. Ебекең-

нің фәни жалғанмен хош айты-

сып, мәңгілік сапарға аттанға-

нына да он жылдай уақыт болып-

ты. Әсіресе, кейінгі 5-6  ж ы л -

д ы ң мұғдарында Ебекеңнің  ғ ы -

лыми еңбегі мен адамгершілік 

ар-ожданы  ж ө н і н д е нақты шын-

дықтар айтылып, әділ бағалар 

берілуде. Бірақ, ой  ж ү г і р т і п  қ а -

раған адамға бұл істер теңіз-

ге бет алған тұма бұлақтың ал-

ғашқы бастау  к ө з і сияқты. 

Ебекең туралы айтқанымыз-

дан айтпағымыз, жазғанымыз-

дан жазбағымыз  к ө п .  М ә с е -

лен, ағамыздың ғылыми,  ж а з у -

шылық, сыншылық, адамгер-

шілік сияқты түрлі қасиеттері-

нің өзі  ж е к е - ж е к е танып-білу-

ді қажет етеді. Әрине, Ебекең 

туралы қозғалар  б ү г і н г і  ә ң г і м е -

м і з д і ң барысында біз ғалым аға-

ның осы қасиеттерінің бірін 

екшеп алайын деп отырғаны-

мыз  ж о қ . Тек мерейлі тойдың 

қарсаңында  о қ ы р м а н қауымға 

аяулы ағамыздың ұлағатты  ө м і -

рінен аз да болса сөз қозғай 

кетуді  ж ө н  к ө р д і к . 

Евней Арыстанұлының туған 

інісі Қамзабай Букетовтың үйі 

қаламыздағы Ленин  к ө ш е с і н і ң 

бойында екен. Уәделі  м е р з і м д е 

Қ а м з е к е ң н і ң  е с і г і н  қ а қ т ы м . 

Есікті өзі ашты. Бурыл шашын 

артына қайырған алпамсадай, 

тұлғалы ақсақалды  к ө р г е н д е 

к ө з алдыма бірден Евней аға-

ның бейнесі келді. Ұқсайды 

екен. Ұқсайтын да  ж ө н і бар. 

Өйткені  Қ а м з е к е ң Евней аға-

ның тетелес інісі.  Ж а р т ы сағат-

та-ақ  к е р е г і м д і сұрап алармын 

деген асығыстау  о й д ы ң асығы 

алшысынан түспеді. Сөйлескен 

сайын  ә ң г і м е ирімі тым терең-

дерге тартып, аптыққан көңілді 

қ ұ м а р л ы қ басқандай. 

Ебекеңдер  б і р әкеден бес 

ағайынды  ж і г і т екен. Бір ғажа-

бы сонабір жылдары тұрмыс 

тауқыметімен  ж а н - ж а қ қ а бөлініп 

кеткен бес  ж і г і т , атжалын тар-

тып азамат болған шақтарын-

да осы қалада бас қосып тұрақ-

тап қалыпты.  Ә р и н е , әр қайсын 

тағдыр әр  ж о л м е н әкелген. Бәрі 

де  б і л і м д і , үлкен маман иеле-

р і . Қазір ең  к е н ж е л е р і Есіләм-

бектің өзі 50-ден асқан зейнет-

кер. 


Ш е ш е м і з Бәлтәй 14-құрсақ 

көтерген адам. Содан қалғаны 

бесеуміз. Ебіней 1925 жылы 

дүниеге келді. 1928  ж ы л ы мен 

тудым. Бесеуміздің ара жас 

айырмашылығымыз үш жастан. 

Тек Жартас деген  і н і м н і ң ал-

дында  б і р інім жас кезінде қай-

тыс болжы-дейді  Қ а м з е к е ң сөзін 

сабақтап. 

Біздің негізгі  м е к е н і м і з Есіл-

д і ң оң жағасындағы «Алыпқаш» 

деген  ж е р еді.  М е н і ң төртін-

ші атамның есімі Алыпқаш. Біз-

д і ң  м е к е н і м і з де сол кісінің 

атына байланысты қойылған. 

Алыпқаш атамыз туралы әке-

леріміз мынадай әңгіме айтып 

отыратын. 

Алыпқаш атамыздың әкесі 

Нақ деген кісі заманында еште-

ңеден таршылық  к ө р м е с е  к е -

рек. Бірақ тірлігінде перезент 

сүймей,  к ө п зарығыпты. Жасы 

сексенге келген шағы  е к е н . 

Бірде аң аулап ауылға таянып 

қалғанда алдынан  к ө р ш і  қ о -

лаңдары  ж ү г і р і п шығып, ұлды 

болдың, — деп сүйінші сұрайды. 

М ұ н ы естіген Нақ бабамыз: 

— С е к с е н г е  к е л г е н д е мен 

одан не  қ ы з ы қ  к ө р м е к п і н , бары-

нан  ж о ғ ы , — деп қылышын ала 

қаһарлана ұмтылады. Нақтың 

қаһарынан  қ о р ы қ қ а н әйелдер 

сәбиді  к ө р ш і ауылға алып қаша-

ды. Осы оқиғаға байланысты 

баланың атын Алыпқаш деп 

қояды. Алыпқаш сегіз жасқа 

келгенше сол  к ө р ш і ауылда 

өседі. Сол Алыпқаш атамыздың 

Қостанай деген ұлынан Бөкет, 

Бөкеттен Арыстан, Арыстаннан 

біз туамыз. Міне,  б і з д і ң бергі 

ұрым бұтағымыз осылайша  ө р -

биді — деп  Қ а м з е к е ң әңгімесін 

одан әрі жалғастыра  б е р д і . 

—  И ә , Ебекеңнің өмірбаяны 

әлі  т о л ы қ жазылып біткен  ж о қ . 

Ш ы н д ы ғ ы н айтсам  м е н і ң есімде 

ағамның кішкене кезіндегі  б е й -

несі мен істеген қылықтары ғана 

қалды.  О қ у  о қ ы п , оң-солын тани 

бастағаннан-ақ үнемі сыртта 

ж ү р д і . 

« Ә к е м Ебінейді өз теңіне ба-

лайтын. Ал,  ә к е м і з д і ң шешесі, 

б і з д і ң  ә ж е м і з Ебінейге  ж ұ м ы с 

істетпеуге тырысатын. Ебіней 

келе ол  к е н ж е баласының қолы-

нан  б і з д і ң үйге шығады. Ебіней 

ә ж е м н і ң баурында  ө с к е н д і к т е н 

анамызды өз атымен атайды. 

Ебінейді «Ботам» деп  ж а қ с ы 

көретін  ә ж е м оған құс  қ о н д ы р -

ғысы келмейді. «Өзіңді  о қ у  ж е п 

тастапты ғой» деп айналып, тол-

ғанады. Ебінейдің жанына жас-

тар ғана емес, ауыл ақсақалдары 

да үйріліп, әңгімесіне құлақ сал-

ғанда  ә ж е м н і ң  ж ү з і н д е  е р е к ш е 

қуаныш нұры ойнайды. Ебіней 

болса орыс,  қ а з а қ тілдерінде 

өлеңдер  о қ и д ы ,  о қ ы ғ а н - б і л -

генін айтады. Ауыл ақсақалдары, 

әсіресе, қысқы демалысқа кел-

генде  б і з д і ң үйге жиналады. 

Олар Ебінейдің  ә ң г і м е л е р і н 

тыңдауға құмар. Ебіней олар-

ға халық дастандарындағы ар-

дақты батырлар мен сұлулар 

жайлы  ж ы р д ы  о қ и д ы .  Қ о з ы 

Көрпеш-Баян сұлу, Қыз  Ж і б е к 

немесе Алпамыс, Қобыланды 

батырлар туралы айтқанда  б ә р і -

міз ұйып қаламыз. Тыңдаушылар 

айналасындағының бәрін  ұ м ы -

тып, ертегі әлеміне  к і р і п  к е -

теді. Кейбірі  к ө з д е р і н е жас ала-

ды.  М ұ н ы көргенде  ә ж е м н і ң 

ә ж і м д і  ж ү з і н д е сәуле ойнап, 

төбесі  к ө к к е  ж е т к е н д е й  б о -

лады. Енді ше,  о н ы ң «жалғыз 

қарғасы» ауылдың  ү л к е н - к і -

шісін аузына қаратып отырған 

ж о қ па!» 



* * * 

Қ а м з е к е ң н і ң әңгімесі енді 

қызайын деді, орнынан  б і р  қ о з -

ғалып қойып, сөз тиегін әрі 

қарай ағытты. 

— Жалпы бұл айтқандарым 

кезінде баспасөз бетін  к ө р г е н 

дүниелер.  М е н саған Ебекеңнің 

балалық шағынан есімде қал-

ған бір-екі оқиғаны айтайын. 

Ол кезде Ебінейдің  м е к т е п к е 

бармаған  к е з і . Бір күні ауылға 

бақсы келді. Ауылда  б і р адам 

ауырып, арнайы  ш а қ ы р т қ а н 

болатын. Бақсы ауру адамды 

оңаша үйге алдырып,  з і к і р са-

лып, жындарын шақырып аласұ-

ра айғайлап  д е м салды. Таяғын 

шошаңдатып  с е к і р д і . 

Ертесіне  б а қ с ы  к е т і с і м е н 

Ебіней өзінен кіші ауыл бала-

ларын жинап алып, бақсының 

ойынын бастады. Бақсы ұқсап 

аласұра айғайлады: 

Кереге бойлы  к е р жылан, 

Босаға бойлы боз жылан, 

Қайдасың  м е н і ң  ж ы н д а р ы м , — 

деп сарнағанда, біз  к ө з і м і з 

бақырайып қатты  қ о р ы қ т ы қ . Құ-

дай-ау ауылға келген бақсының 

сөздері мен қимылын аудырт-

пай салады. Тіпті әке-шешеле-

р і м і з Ебінейге шынында да 

бірдеңе қонған екен-деп  ү р е й -

ленді. 

Иә, кейін ойлап отырсам со-



ның өзі болашақ дарын иесінің 

бір қырын танытқандай екен. 

Кейіннен  ө з і н і ң мектепте  б і р -

ге оқыған досы К. Сеңкібаев де-

ген азамат Ебекең туралы өз 

естелігінде: «Ебіней  м е к т е п т е , 

ең  ү з д і к  о қ у ш ы болды. Қандай 

іс болмасын қабілетті еді. Тез 

ойлап, іс түйінін тез шешетін. 

Жетінші класс оқып  ж ү р г е н д е А. 

Пушкиннің «Тас тейман» деген 

пьесасын ауыл сахнасында дай-

ындап, өзі басты рольде  о й -

нады. Ол  ө н е р д і ң қай түрін 

болса да  м е ң г е р і п кететін». 

Міне, Ебекеңнің мектепте, ин-

ститутта бірге оқыған жолдас-

тары осылай деп сыр шерте-

Ді. 

Енді есімде қалған екінші 



оқиғаны айтайын. 1934  ж ы л д ы ң 

к ө к т е м і . Бір  к ү н і таңертеңгілік 

мезгіл шағын ауыл у-шу болды 

да қалды. Далаға шықсақ, аспан-

да ағаш арба сияқты  б і р  қ о -

рапша ұшып  ж ү р . Сөйтсек бұл 

аэроплан  е к е н .  Ө м і р і м і з д е аэро-

планды бірінші көруіміз. Бала 

тұрмақ  ү л к е н д е р д і ң  ө з і , ауыз-

дарын ашып таң қалысып қа-

лыпты. Аэроплан ауылдың үс-

тін үш айналды да, зуылдап 

келіп ауыл маңындағы тегістеу 

ж е р г е қонды. Ол кезде үлкен-

д е р д і ң өзі ауыз-екі орысшаны 

ж ө н д і з у білмейтін. Орыс тамыр-

лар келе қалса ауылдың тіл-

машы Ебіней.  Ө з і н і ң жасына 

қарамай орыс тілін тәп-тәуір 

м е ң г е р і п алған. 

Бәріміз аэропланға  ү р к е қа-

рап, состиып  т ұ р ғ а н ы м ы з д а , 

Ебіней ғана олардың қасына 

еркін барды. Бірдеңе-бірдеңе 

деп сөйлесіп жатыр, қолын 

сермеп-сермеп қояды.  Ж а қ ы н -

дауға бата алмай, алыстан қарап 

біз тұрмыз. Бір  к е з д е  ұ ш қ ы ш т ы ң 

бірі Ебінейді  е к і қолымен тік 

көтеріп алды. Сөйтті де аэро-

планға отырғызып, ұшып кетті. 

— Ебінейден айырылдық-ау, 

— деп әке-шешеміз зар  е ң і р е -

ді. Бірақ ауылдың үстін үш ай-

налдырған ұшқыштар  ж е р г е  қ о -

нып, Ебінейді түсіріп кетті. Сөйт-

сек бұлар  к ө к т е м г і егіске  т ұ қ ы м 

сеуіп  ж ү р екен.  М і н е , енді  о й -

лап отырсам бала Ебінейдің 

сол қылығының өзі  о н ы ң  а қ ж а р -

қындығы мен ақ пейілін таныт-

қандай. Адаммен  а ш ы қ ,  ж а й -

дары сөйлесетін сол  а қ ж а р қ ы н 

мінез Ебекеңе  к е р е м е т жара-

сатын. 

*** 

М і н е , бауырым, Ебіней ағаңның 

балалық шағындағы мен білетін 

бірді-екілі оқиға осы еді. Әрине, 

бәрін де тізіп айта беруге  б о -

лады.  Д е г е н м е н де, Ебекеңнің 

осындай  к е й б і р  қ ы л ы қ т а р ы , 

адамның түйсігіне  е р е к ш е әсер 

қалдырады  е к е н . 

Иә,  Қ а м з е к е ң дұрыс айтады. 

Бұл кісінің Ебекең туралы  ж а з -

ған «Аяулым еді, Асқар тауым 

еді» атты естелік-жазбасында 

өзі білетіндердің бәрін де  ж а з -

ған болатын. Одан  ж о ғ а р ы д а 

үзінділер де келтірдік. 

— Ебекең 1983  ж ы л ы  ж е л -

тоқсанның 13-күні қайтыс болды. 

Он бесі күні  ж е р л е д і к — д е й д і 

Қ а м з е к е ң есіне сол  б і р ауыр 

күндерді алып. «Ағамды  ж е р -

леген уақытта республикамыз 

ғана емес, бүкіл  е л і м і з д і ң түп-

кір-түпкірінен телеграммалар, 

хаттар ағылып келе бастады. 

Ж а з у ш ы А. И. Брагин  ө з і н і ң 

хатында былай деп  ж а з ы п т ы : 

Осыдан бір сағат бұрын Н. У. 

Базанованы  ж о л ы қ т ы р д ы м .  М е н 

Е б і н е й д і ң қайтыс  б о л ғ а н ы н 

айтқанымда ол «Жеп тынды-ау» 

деді де жылап  ж і б е р д і . 

Бәрінің де аузында: «құртты», 

«жойды», «аман сақтай алма-

дық-ау» деген  с ө з д е р . Бірақ 

Ебіней өзін шеттеткені туралы 

әңгіме бола бастаса сөз арнасын 

бұрып  ж і б е р е т і н . Ол үнемі 

«Абылай да  ж ү з жасамаған. 

Кезі келсе оған да зауал бо-

лар...» деуші еді  м а р қ ұ м . 

* * * 

Қ а м з е к е ң осылай деп үнсіз 

қалды... Бұдан кейін әр нәрсені 

қазбалап сұрай  б е р у д і мен де 

ж ө н  к ө р м е д і м . 

Қойлыбай ДӘУЛЕТҚАНҰЛЫ. 

«Замандастың» арнаулы тілшісі. 

Фотосуреттер  Қ а м з е к е ң н і ң 

ж е к е архивінен алынып алғаш 

рет жарияланып отыр. 

Замандас.-1992.-17 шілде (№12).-7 б. 



Каталог: irbis64r 01 -> Kraeved -> Gylym -> Buketov E
Kraeved -> КЕҢес одағының батыры, ҰШҚЫШ, Ғарышкер, жерлесіміз тоқтар
Kraeved -> Ай заман, қандай қоғам болсын саяси әлеуметтік өзгерістер кезең
Kraeved -> 24 наурыз (№55). 5 б. Əлихан Бөкейхан-150
Kraeved -> Тарихи тұлғалар шортанбай қанайұлы 1818 қазіргі
Gylym -> Рашит каренов. Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі, профессор «Ғылыммен дүниеге шықса даңқы, Ө з І ө л с е д е ө л м е й д І о н ы ң а т ы»
Buketov E -> Осыдан үш ай шамасы бұрын Ұлттык, Ғылым академиясы, республикамыздағы Кен шикізатын кешенді пайдаланудың ұлттық
Buketov E -> Асыл ағамыз Евней Арыстан ұлы Бөкетовтің соңғы жылдары
Gylym -> Әлімхан Ермековтің

жүктеу 59.22 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет