Ақиық ақын Мұқағали Мақатаевтың



жүктеу 0.78 Mb.

бет4/7
Дата09.01.2017
өлшемі0.78 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

болып өтті. Өңірдегі барлық елден жиналған ғалымдар басқосуда 

бұған дейін де айтылып келген аймақ елдерінің экономикалық 

интеграциясы туралы өз пікірлерін ортаға салды.

ҚазаҚ жерінің хИкметтері

экОлОгИя

Әлемдік рекорд 

жаңартқан Қоңыраттың 

ақбидайы мен  

қожа-бидайы қайда кетті?

Итбалықтардың 

қырылу 

сыры ашылды

Өткен  ғасырдың  отызыншы  жылдары 

кСрО академиктерін таңғалдырған ақби-

дай дың  тұқымы  бүгінгі  күнге  жетпеген. 

тың игеру жылдары «құрбан» болып кет-

кен.  Бұрнағы  жылдары  ақтоғайлық  ди-

қан дар  ескі  қырман-қойма  түбінен  жүз 

шақ ты дәнін тауып алып, арнайы баптап, 

оты р ғызып  көргенмен,  нәтиже  бермеген 

екен. Дәнінің салмағы әлемдік рекордтық 

көр сеткіш жасаған ақбидай мен қожа-би-

дай  масақтары  1930-34  жылдары  мәс-

кеу  дегі  ауылшаруашылық  жетістікте рінің 

бү кіл одақтық  көрмесіне  (ВДнх)  қо йы-

лып ты.  Қазір  ресей  патриоттары  ашқан 

ВДнх-ның  сайтынан  да,  ресейлік  көрме-

мұ ражайлардан  да  ақбидайдың  ізін  таба 

ал майтынымыз  анық.  атақты  ақбидайды 

өсір ген ақтоғайлық диқандар Омаш Бай-

жа саров, Оспанғали Шиманбаев, тұрсын 

тө легенов,  ыбыжан  Сардарбеков,  ма ғұ-

рып бек  түсіпбеков,  Иманғали  жақыпов, 

Бе гендік  Байсұлтановтардың  ұрпағы  ата-

ла ры  еккен  егіннің  шығымы  жайлы,  сол 

нәу бет жылдары бітік шыққан бидай мен 

аш тық  қасіретінен  аман  алып  қалған 

алтын дән туралы жыр ғып айтады.

Дәуірінде  дәнінің  салмағы  әлемдік 

рекорд  жасаған  ақбидайлы  өңірде  қазір 

егін түсімі гектарына 6-7 центнерден ғана 

айналады.  тұтас  ақтоғай  ауданының 

егістік  алқабы  небәрі  15-20  мың  гектар 

алапты ғана алады. ал ақбидай өскен то-

қы  рауын,  Қусақ  өзендерінің  бойы  ата ла-

ры мыз қазған қалың тоған, арық сі лем де-

рі мен әлі де айғыздалып жатыр...



б

асы 1-бетте

күләш сАрДАрбек, 

өлкетанушы,  ақбидай  өсі ру ші лердің 

бірі Ыбыжан Сардарбековтің қы зы:

–  Бала  кезімізде  сол  жайқалған 

егіс тік арасында өстік қой. Егін алқа­

бын да таймен жүргенде бойымыз кө­

рін бейтін.  Бидай  піскенде  масақ  та 

дә нінің молдығынан сабақтары жерге 

жа тып қалушы еді, жарықтық. Біз әлгі 

би дай піспей, әлі көксүңгіленіп тұрған 

ке зінде дәнін алып жеуші едік. Аппақ 

уыз  болатын.  Дәмі  әлі  таңдайымнан 

кет пейді.  Менің  әкем  Ыбыжанға  ақ­

би дай  тұқымы  қалай  жетті,  кімнен 

жет ті – сол заманда айтылмады. Ел­

дің  ырысы  еді.  Әкей  –  сол  заманда 

ВДНХ  көрмесіне  барған  жалғыз  ди­

қан.  Жетпісінші  жылдары  Мәскеуде 

бү кіл одақ бойынша мұражай ди рек­

тор ларының слетіне барғанда ВДНХ­

ны  аралап  жүріп,  әкейдің  үлкен  су­

ретін көріп, есімнен танып қала жаз­

да дым. Қазір ол сурет бар ма, жоқ па, 

ол  да  белгісіз...  Менің  ойымша,  ақ­

би дай мен қожа­бидайдың жойылып 

кетуінің  басты  себебі  –  ауыл шар уа­

шылық  техникаларының  топырақты 

лас  тауынан  тәрізді.  Ақбидай  жай қа­

лып өскен кезде ел егінді тек орақпен 

ға на оратын. Тоқырауын, Қусақ өзен­

де  рінен  тоғанмен  су  шығарып,  тек 

қол  еңбегінің  арқасында  даланы 

жай қалтып еді. Кейін трактор табаны 

ай ғыздаған,  тың  игермек  болған 

ұран шылдар  техниканы  қауырт  жап­

қан  жылдары  атақты  ақбидай  тұқы­

мы  құ рыды.  Белгілі  археолог  Алан 

Ме  доев  тің әкесі Георгий Медоев ке­

зін де  біз ден  ақбидайдың  бір  түйір 

дәнін та у ып беруімізді өтінді. Табылса, 

ғы лым академиясының зертхана сын­

да өсір мек еді. Өкінішке қарай, асыл 

ақ  би дайымыздан  дән  де,  дәнеңе  де 

қал май, айырылып қалдық қой...

серік сАҒынТАЙ,

Қарағанды

Жасыратыны жоқ, орталық Азия елдері арасында қарапайым 

халықтардың деңгейінде алыс-беріс, тауар алмасу сияқты 

байланыс өте жоғары деңгейде. Тіпті жекелеген мемлекеттер 

арасындағы қарым-қатынаста да мін жоқ. бірақ мемлекеттік 

деңгейдегі ынтымақтастық жетіспей тұр. осыған байланысты 

негізгі баяндамашылардың бірі болған оразәлі сәбден мырзаның  

бұл жерде саяси ерік-жігер үлкен рөл ойнайды, міне, ғалымдардың 

ойы бір жерден шығып отыр. енді осы бес елдің басшылары ортақ 

мәмілеге келсе, бәрімізге де тиімді болар еді деген пікіріне басқа 

алып-қосарымыз жоқ.  

Форум АлДынДА

оразәлі сӘбДен,  

Білім және ғылым министрлігіне 

қарасты экономикалық институттың 

директоры: 

–  Дағдарыс  біраз  мәселенің  бе-

тін ашты. Оның ішінде Орталық азия 

мемлекеттерінің  әр  саладағы  бай-

ланыстарының  қандай  дең гей де 

екенін де көрсетті. аймақтағы мем-

лекеттердің  аяғынан  тұрып,  өзін дік 

экономика  қа лып тас тыр ға ны на  он 

сегіз  жыл  болды  ғой.  ме нің ше, 

ойланатын  кез  жетті.  Дағ да рыс тан 

кейін 

әлемдегі 



мем ле кет тер дің 

барлығы  интеграцияға  иек  артатын 

болады. яғни жаңа кезең басталады. 

Осы  сәтті  пайдаланып,  Орталық 

азия  елдері  өзара  ин те гра цияға 

негізделген  ортақ  эко но микалық 

кеңістік  құруға  күш  салуы  ке рек. 

Осыған  өңірдегі  ғалымдар  ұйыт  қы 

болып, тұжырымдама әзір  лесе құба-

құп  болар  еді.  міне,  осы  мақсатта 

бүгінгі  форумды  ұйым дас тырып 

отырмыз.


Алексей влАсов,  

ресейлік саясаттанушы:

–  мұндай  жиындардың  маңыз-

ды лығы  артып  келеді.  Себебі  Орта-

лық  азия  мемлекеттері  сыртқы  бай -

ла нысқа көп мән беріп, ішкі, ай мақ-

аралық  ынтымақтастықты  ақ са тып 

алды.  кСрО  ыдырағаннан  кейін  осы 

аймақта  интеграциялық  про цестер 

мандымай-ақ  қойды.  Бірақ  Пре-

зиденттеріңіз  осы  мәсе ле ні  кө те ріп 

жүр.  Бүгін,  міне,  ға лым дар  да  ой-

ларын ортаға сал мақ. 



– Аймақтағы мемлекеттер дің 

қоян-қолтық  араласуына  ре сей-

дің көзқарасы қандай?

– ресей бұл бастаманы қол да ма-

са,  кедергі  келтірмесі  анық.  Өз де-

ріңіз  білесіздер,  келесі  жылдың  ба-

сында  Қазақстан  мен  ресей  ара-

сында  кедендік  одақ  өз  жұмысын 

бас тайды.  егер  Орталық  азия  ин те-

гра цияға  қол  жеткізіп  жатса,  ре сей 

Қазақстан  арқылы  өзге  төрт  мем-

лекетке жақындай түседі. Сон дық тан 

бұған кремль де мүдделі.

Түбі бір Түркінің

мүДДесі бір

Бес елдің іргелі ғылыми ор та лық та-

рынан  келген  сарапшылар  мен  ма ман-

дардың басын қосқан жиынды Қр сырт-

қы  істер  министрінің  орынбасары  нұр-

лан  ермекбаев  өз  баяндамасымен 

ашып, әрі қарай модератор қызметін ат-

қар ды.  Вице-министр  осы  уақытқа  де-

йін  экономикалық  жағынан  қар қын ды 

да мып келген Орталық азия мем ле кет-

тері халықаралық саясатта ең маңызды 

геосаяси  аймақта  шоғыр лан ғанын  ай-

тып өтті. «Дағдарыс ай мақ тағы мем ле-

кет  терге  өз  әсерін  ти гіз  бей  қоймады. 

эко  номикалық  ауыт қу лардан  кейін 

өңір  де кедейшілік пен жұ мысыздық бе-

лең алып отыр. Бұл аймақтағы бес мем-

ле  кет тің  қа уіп сіз дігіне  нұқсан  келтіретін 

не гіз гі  фак тор ға  айналып  кетуі  әбден 

мүм кін. мұн  дай келеңсіздіктерді реттеу-

дің жал  ғыз жолы мемлекеттер арасын-

дағы ты ғыз қарым-қатынасты аймақтық 

дең  гей ге кө теру болып табылады. Оған 

бес мем лекеттің де әлеуеті то лық жетеді. 

Ұс  та нымы  ұқсас  елдерміз.  Осын дай 

қиын-қыстау  кезінде  бір  жа ға  дан  бас, 

бір жеңнен қол шығаруымыз ке  рек. Бү-

гінгі  форумға  аталған  ел дер дің  бі лікті 

ға лымдарын шақырып отыр  мыз. ашық 

әң гі мелесейік», – деді нұрлан Бай ұзақ-

ұлы.

Баяндама  жасаған  ғалымдардың 



бар  лығы да Орталық азия мем ле кет те-

ріне ортақ интеграция керек екенін, он-

сыз  бұдан  да  үлкен  дағдарыстармен 

бет пе-бет  жеке-дара  күресуімізге  тура 

ке  летінін жарыса жеткізді. Бәрі де өз ел -

де рінің  мүдделі  болып  отыр ған да рын 

айтады.  ендеше,  не  кедергі?  Бұ ған  жа-

уап ты  Оксфорд  университетінің  про-

фес соры  Питер  Оппенгеймердің  баян  -

да масынан  тапқандай  болдық.  «Ор та-

лық  азия  мемлекеттерінің  бар лы ғы  – 

тү бі бір түркі жұрты. Сіздерде мен  тал дық 

жағынан көп ұқсастық бар. Қазір біз мы-

сал етіп отырған еу ро палық одақтың ал-

ғашқы  құ рыл тай шы  мемлекеттерінің 

ара  сын да дәл сіз дер дегідей туыстық қа-

ты нас бол ған жоқ. Франция мен гер ма-

ния  өз де рінің  мүд десін  қорғау  үшін  екі 

мем ле кетке де пайдалы болғаннан кейін 

ға на тәуекелге барған болатын. ме нің-

ше,  ай мақтағы  тығыз  интеграцияға  ке-

дер  гі бес мемлекеттің әртүрлі саяси жү-

йе ле рі болып отыр. Саяси жүйе әр кел кі 

бол ғандықтан,  экономикалық  жү йеде 

де алшақтық байқалады. ал еО ел де рі-

нің  негізгі  құрылтайшыларында  сая  си 

бас қару тәртібі бойынша көп ұқ састық 

бол  ды». 

Өзбекстан  жағы  ин теграцияға  кел-

ген де  кежегесі  кері  тар тып  тұ ра ты ны 

бел гілі. алайда осы ел дің  Ғы лым ака-

де миясынан  келген  эко  номист  Әлішер 

ра сулев аймақтың мол мүм кін шілігі бар 

еке нін айта ке ліп, өңірдегі төрт мем ле-

кет ті Қа зақ стан ға арқа сү йеу ге ша қыр-

ды. «мо йын  дауымыз ке рек, Қазақ стан-

ның  тран   зиттік  ел  ре тін дегі  мүмкіндік-

те рі  шек    сіз.  егер  ға лам дық  масштабта 

XXI  ға    сыр  Қы тай дың  ғасыры  болса, 

пост  ке   ңес  тік  ке ңіс тікте  бұл  Қа зақ стан  -

ның  дә уірі  жү ре тін  ғасыр  бо ла ты ны   на 

се  нім   ді мін», – деді өзбек ға лы мы.

мұнайдың  соңына  түсіп,  ашкөзденген  ком па-

ния лар  айналасындағы  тіршіліктің  барын  ұмы тып 

кетті. те пе-теңдік бұ зылды. теңіз тір ші лі гіне нәубет 

ту ды ра тын бірден-бір се беп – суасты мұ най құ быр-

ла рының ес кіруі. Сондай-ақ мұ   най та сы малдаушы 

танкер лер дің тозығы жетіп, тех ни  ка лық қа уіп сіздікті 

сақтамауы. мұнай құ быр ла ры су астында жат   қан-

дықтан  кор ро зияға  жыл дам  ұшырайды,  жылдам 

ес   кіріп, тез тот ба сады. Олардың көзін дер кезінде 

жоймаса,  кас    пий  теңізінің  экожүйесіне  қауіп  төн-

бек.  мұндай  фак ті лер  2001  жылы  оңтүстік-батыс 

«тәжіғали»  мұнай  кен  ор нын  да  бол ған,  ал  2003 

жылы  «При бреж ное»  кен  орнында  орын  ал ған. 

Он дай ескірген құ быр лар әлі күнге дейін бар. «аты-

 рау және маң ғыстау жаға лау ла рында кеңес өкіметі 

ке  зін де бұр  ғыланып тастап кеткен су астында жат-

қан  мұ най  ұң  ғы ла  ры  бар.  Өз  қызметін  атқарып 

бол  ған дықтан  бұл  құ быр  лар ды  тегіс  жою  қажет», 

–  дейді  «жайық-каспий»  эко ло  гия лық  департа-

мен тінің  бөлім  бастығы  Балжан  мұ хам бет  әлие ва 

ке ше  астанада  өткен  халықаралық  теңіз  кон вен -

ция  сын ратификациялауға дайындық се ми на рын-

да. Оның ай туынша, мұндай құбыр лар ға Қор  шаған 

ор таны  қор  ғау  ми нистрлігі  мен  энер ге тика  және 

ми нералды  ре сурс  тар  ми нистрлігі  бі  рігіп,  мем ле-

кет тік мониторинг жүр гі зу  де.

«Су астындағы құбырларды жою үшін жыл са-

йын  мем ле кет тік  бюджеттен  қаржы  бөлінеді»,  – 

де ді  Балжан  мұ хам бетәлиева.  мәселен,  каспий 

те ңізін де гі су астындағы құ быр лар айма ғы бо йын-

ша  2009  жы лы  19  ұңғыны  жою  жос пар ланған. 

мұн дағы  проблема  су  астындағы  то зы ғы  жет кен 

құ быр лар ды жоюмен елімізде тек бір ғана ком па-

ния жұ мыс істейді. Ол – «аты рау мұ най газгеология» 

ком  па ния сы. «Бұл компа ния ның қуаты мен тех ни-

ка лық мүм кін дігі шек   теулі жә не де белгіленген кө-

лем ді  дер  ша ғын да,  өз  мер   зімінде  атқаратындай 

жағ дайда  емес»,  –  дей ді  ол.  атал   мыш  компания 

жы лына  тозығы  же тіп,  тот  басқан  он-ақ  ұңғыны 

жоюға мүмкіндігі же теді. ал бізде Қоршаған ор  та -

ны қорғау ми нис трлігі мен энергетика және ми не-

рал  ды ре  сур с  тар минис тр лігі бірігіп анықтаған он-

дай 148 мұ  най ұң  ғысы бар. «компанияға мұндай 

қар  қын мен барлық құ  быр   ды ауыстырып шығу үшін 

ке  мінде 15-20 жыл ке рек», – дейді Балжан ме деу-

қы зы.


тағы бір проблема... Қазақстанда теңізде мұ най 

төгілген  жағ дайда  бірден  әрекет  ететін  база  жоқ. 

«мұндай  базаны  мем лекет  бағдарлама  ая сында 

2004 жылы құруды жос пар лаған. Ол аты рау дан 22 

шақырым  жерде  орналасуы  ке рек  еді.  жоба 

«аджипккО»  компаниясы  мен  «Қазмұнай газ» 

ком  па  ниясы  филиалының  қаржылан ды руы мен 

жү  зе  ге ас  пақ болған. База төгілген мұ най ды жоюға 

сай жаб  дық талуы ке  рек еді. алайда осы күн ге дейін 

бұл ба за ның құрылысы бас талған жоқ», – деді Бал-

жан    мұ хам бетәлиева.  Бұл  –  те ңіз  де  мұнай  тасы-

мал дау ба рысында апат болған жағ дайда еш әре-

кет ете алмай қа рап қана қа ла мыз деген сөз. 

Сондықтан да еуропалық ыңтымақтастық жә не 

қауіп сіз дік ұйымы Қазақстанға осы мәселені жыл-

дам датып  қол ға  алуға  ықпал  етуде.  аталмыш  се-

минарда  үкіметтік  жә не  үкіметтік  емес  ұйым дар 

мұ най төгілу аясында Ұлттық жос па ры мыз ды тал-

қы  лап қарап шықты. Семинардың өзе  гі, негізінен, 

осын  дай  жағдайдағы  Қазақ стан да  әлі  ратифи ка-

ция  лан баған халықаралық заң дық құралдарымен 

та  ны су болды. 

Семинар  барысында  еҚыҰ-ның  астанадағы 

ор  та   лы ғы ның  елшісі  александр  кельчевский  заң-

ның  маңыздылығы  жөнінде  бір  мысал  келтірді. 

Осы  дан бес жыл бұ рын Франция жа ға ла уына жа-

қын  маң да,  ат лан тида  мұхитында  ірі  танкердің 

апат  қа  ұшырап,  мұхит  тү біне  кеткенін  біле сіздер. 

Сон  да тө гіл ген мұнайдың кө лемі белгісіз, қан шама 

мың  тонна  болуы  мүм кін.  Соның  кесірінен  бү кіл 

жа ғалау лас танып, су тү бін де гі тіршілік бұ зы ла бас-

та ды.  Сот  шешімін  шы ғарды.  Осы  тан кер ді  жалға 

бер ген  компанияның  өзі  400  мың  еу ро  айып пұл 

тө леуге мәжбүр болды. тек жалға бер  гені үшін ға-

на...

міне,  бұл  –  мұнай  тасымалдауға  қатысы  бар 



бар  лық  ком  па нияларды  ойландыратын  мысал. 

егер  осын дай  ха лық  аралық  заңдар  бізде  ра ти фи-

ка  ция ла натын  болса,  теңіз  тір  шілігінің  сақ та луына 

елеулі үлес қосатынымыз сөзсіз. 



салтан сӘкен,

Астана

Ғалымдардың зерттеуі бойынша

соңғы жылдары каспий теңізіндегі бекіре 

шаруашылығы жыл сайын 30-40 пайызға 

қысқарып келеді екен. сондай-ақ шабақ 

балықтардың да азайып кетуі байқалған. 

оған себеп – шабақтардың қорегі 

болған зоопланктондардың жойылуы. 

Ал шабақтар азайса, шабақтарды қорек 

қылатын итбалықтардың да «итшілеп» 

кететіні белгілі. оны қойшы, бір кездері 

итбалықтардың жаппай қырылып-

жойылуы теңіз тіршілігі үшін үлкен 

қасірет болды. Ғалымдар бастапқыда бұл 

құбылысты ит обасымен түсіндірді. бірақ, 

анықтала келе, ол себеп болмай қалды. 

ресей ғалымдары каспий теңізіндегі 

мақұлықтардың жаппай қырылуына 

кінәлі мұнай компаниялары екенін 

дәлелдеп шықты. мұны бәрі мойындады.

Қазкоммерцбанк  «Қуат»  корпора ция -

сы  үлескерлерінің  несиесін  қайта  қар  жы -

ландыруды  бастады.  Банк  қай та  қар жы-

лан дыру  бойынша  «Қуат»  кор по рациясы 

үлес керлерінің  шағым-арызын  қа рас-

тырады. мұн дай нысандарға – «гранд ала-

тау» 2 жә не 4, «Сайран» тұрғын үй кешені, 

2,  20,  29,  42,  46  кварталдар,  «үштөбе» 

тұр ғын үй кешені жатады.

Қазкоммерцбанк  таратқан  мәлімет 

бо йын ша,  қайта  қаржыландыру  тәртібіне 

сәйкес,  борышкерлер  несиесінің  жылдық 

па йызын 11-ге төмендетуге мүмкіндік ала-

ды.  Бұл  бағдарламаға  қатысу  үшін  мына-

дай  құ жат тарды  банкке  әкеліп  тапсыру 

керек:

  үлескерлік жайлы келісімшарт;



  жоғарыда аталған нысандардан

 

пәтер алу жайлы келісімшарт;



  өзге жерлерде қарызы жоқтығы

 

туралы анықтама.



Теңге ДүнИеге келеТін Жер

1995  жылы  алматыда  ашылған 

Банк нот  фабрикасын  қаржыгерлер  өз-

ара  «теңгенің  перзентханасы»  деп  атап 

кеткен.  мұндағы  қондырғы  қазақ  тең-

гесі  үшін  арнайы  бір  дана  болып  қа на 

жа салған.  түрлі  суреттері,  қор ға ныс 

бел гілері  жеке-жеке  ба сы ла тын дық тан, 

тең гені жасап шығару үшін 1,5 ай уақыт 

ке  теді.  Баспа  табақтың  бір  бетіне  мың 

тең  геліктің 45-і сыяды. ке сіліп, буылып-

қат  талған  су  жаңа  тең гелер  Ұлттық 

банк тің  бөлімшелері  ар қылы  ком мер-

ция  лық банк терге тү сіп, одан кейін отан-

дас  та ры мыздың  қол дарына  тиеді.  ал 

темір  ақ ша  ме талға  бай  Өскемендегі 

монета  са  ра йында  со ғы лады.  тмД  ау-

ма ғында біз  ден өзге Өзбекстан, Украина 

жә не ре сей  де ғана өз банкнот фа бри ка-

ла ры бар.

тозған  теңгелердің  тағдырына  қа-

тыс ты  қойған  сауалдарымызға  Ұлт тық 

банктің Ұйымдастыру жұмыстары жә не 

сырт қы  қоғамдық  байланыстар  де пар-

та менті  директоры 

Александр  Те-

рентьев жауап берді. 

ТозҒАн Теңгені ҚАЙТеміз?

тозған теңгелер кассалық опера ция-

лар  және  құндылықтарды  сақтау  ор та-

лы ғында  жойылады.  Соңғы  са пар ға 

шы  ғаратын  жер  болғандықтан,  «тең ге-

нің мүрдеханасы» деген бей рес ми атауы 

да бар.

Банкноттардың тозуы, мүжілуі не ме-



се  жыртылуы  бірқатар  объективті  фак-

тор ларға байланысты. Бұл – белгілі бір 

мер зімдегі қолдан-қолға өтуі, жиі тө лем 

жа салуы, ақшаны сақтау әдіс тері. Осы-

ған орай белгілі бір мер зім де ор та лық-

қа  түсетін  тозған  теңгелер  мөл ше рі  әр-

түр лі. 

Теңгелер ҚАлАЙ ЖоЙылАДы?

Қағаз  ақшаларды  жою  кассалық 

опе рациялар және құндылықтарды сақ-

тау  орталығында  голландиялық  Kus ters 

En gineering B. V. компаниясының ар на-

йы қондырғысында жүзеге асы ры лады. 

Банк ноттар қайтадан құрау мүм кін бол-

май тындай,  ұсақ-ұсақ  бө лік терге  ке сі-

ле ді де тығыз брикет жа са лады. Осын-

дай  күйде  ақшаны  та сы мал дау  және 

қа  ғаз  қалдығы  ретінде  жою  ыңғайлы. 

Сон дай-ақ Ұлттық банк  тің бірнеше фи-

лиа лында    банк нот  тың  шынайылы ғын 

анық тайтын,  әрі  қарай  қолдануға  жа-

рам   дысына жә  не айналымнан шы ға  ры-

луы тиіс кө  не тозын сорттайтын қон дыр-

ғылар  бар.  Бұл  жүйелер  қағаз  ақ ша ны 

қайта  құ рау ға  мүмкіндік  бермей тін  ті-

лік терге де кесе алады.  монета тү рін де-

гі тең ге  лер қағаз ақшаға қараған да, кө-

бірек  қыз  мет  етеді.  майысып  не ме се 

хи  мия  лық  ықпал  кесірінен  жа рам сыз 

бо    лып  қалған  тиын  ақша  зауыттарда 

бал    қытылады.



ҚАнДАЙ купюрАлАр 

Тезірек ТозАДы?

200,500 теңгелік тәрізді төменгі но-

ми налдағы  банкноттар  тез  тозады,  әсі-

ре се  –  200  теңгеліктер.  5000,  10  000 

тең ге лік тер бұлай тоза қоймайды. Сон-

дықтан жойылуға жіберілетін, не гі зі нен, 

кі ші гі рім банкноттар, одан кейін – 1000, 

2000 тең гелік номиналдар. Бір қызығы, 

банк нот тар еліміздің оңтүстік өңірлерін-

де те зі рек тозады. жылы ауа ра йы мен 

ыл ғал  дылық  қағаздың  фи зи ка лық  бе-

рік ті гін кемітеді. Сондай-ақ күнгей өңір-

лер де тауар мен қызмет ақысы арза ны-

рақ бол ғандықтан, ұсақ номиналды ва-

лю  та лар көп айналады. 

Теңгені ТозДырмАЙ ұсТАуҒА 

бАЙ лАнысТы ҚАнДАЙ кеңес 

АЙТАр еДіңіз?

ақшаны  күтіп  ұстау  қиын  шаруа 

емес. теңгені оның бойына шақ әмиян-

да  ұстау,  ылғалды  жерде  ұстамау,  мы-

жымау,  бүктемеу  және  шиыршықтап 

ора мау  керек.  Ұлттық  валютаға  жазу 

жа  зып  немесе  сурет  салмаған  жөн. 

алай  да қандай да бір себеппен банкнот 

лас танып немесе жыртылып қалса, Ұлт-

тық банктің бөлімшелерінде еш ко мис -

сия сыз айырбастап алуға бо лады.

15 қарашада ұлттық валютамыздың айналымға 

шығарылғанына 16 жыл толады. бозбала шағына жеткенше 

теңге «көйлегін» екі мәрте өзгертті. 1994 жылы теңге бетіне тек 

Фараби бейнесі басыла бастады. 2006 жылы бәйтерек суреті 

басылған жаңа бейнесін қабылдады.  ұлттық валютамыздың 

бұдан өзге алтын, күміс металдан соғылған «сәндік киімдері», 

яғни инвестициялық монеталар кейпі де бар.

Қазір  809 

миллиард теңге 

қолма-қол ақша 

айналымында жүр

оЙ



ү

Й

ін

Тозған теңгелер осындай

брикетке айналады

Теңге осы қондырғыда туралады


РеспубликалыҚ ҚоҒамдыҚ-саяси аҚпаРаттыҚ газет

№203 (203) 



14.11.2009 жыл, сенбі

www.alashainasy.kz

5

e-mail: info@alashainasy.kz

өркениет

Тамыр


Шара

Осы аптаның соңында Алматыда 

қазақтың  көрнекті  ғалым-этно гра-


1   2   3   4   5   6   7


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал