АҢдатпа 7-бет 5-бет



жүктеу 1.18 Mb.
Pdf просмотр
бет4/11
Дата20.03.2017
өлшемі1.18 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Айдос СҰЛТАНОВ

Түлкібас аудандық сотының 

төрағасы

ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ 



СУДЬЯ – 

СОТ 

ТАЛҚЫЛАУЫНДА 

ТӘРТІПТІ 

ҚАМТАМАСЫЗ 

ЕТУШІ

6

№111/1 (2889/1) 

8 қазан 2016

zangazet@maiI.ru



ЗАҢ ЖӘНЕ ЗАМАН

Қылмыстық  заң  –  қылмыстық 

құқықтың  ең  негiзгi    көзi.  Сот  үкiмi, 

ұйғаруы  немесе  қаулысы  құқықтың 

көзi  болып  табылмайды.  Олардың 

нақты  қылмыстық  iстер  бойынша 

ғана  заңдылық  күшi  бар.  Сондай-

ақ,  Қазақстан  Республикасының 

Конституциялық кеңесі мен Жоғарғы 

Соттың  нормативтік  қаулылары 

Қазақстан Республикасы қылмыстық 

заңнамасының  құрамдас  бөлігі 

болып  табылады.  Осыған  орай 

аталған  органдардың  нормативтiк 

қаулылары да құқық нормасы болып 

табылады.  Мұндай  қаулылар  белгiлi 

бiр  қылмыстық-құқықтық  норманың 

түпкi  мәнiн  ашып  көрсетедi,  оларды 

түсiндiредi.  Сондықтан  да,  ондай 

қаулылардың  республиканың  бүкiл 

аумағында мiндеттi күшi болады. Сот 

прецедентi  бiздiң  республикамызда 

құқық  нормасы  болып  саналмайды. 

Ол  Ұлыбритания,  Канада  сияқты 

мемлекеттерде  ғана  құқық  нормасы 

болып табылады.

Қазақстан Республикасы Қылмыс-

тық  кодексiнiң  52-бабында  «Сот 

кінәлі  деп  танылған  адамға  жазаны 

Қылмыстық кодекстiң Жалпы бөлiмiнiң 

ережелерiне  сәйкес  шектен  шықпай 

тағайындайды»  деп  белгiленген. 

Жаза  тағайындағанда  сот  iстелген 

қылмыстың  сипаты  мен  қоғамдық 

қауiптiлiк  дәрежесiн,  айыпкердiң 

жеке басының ерекшелiктерiн, мiнез-

құлқын,  жауаптылықты  жеңiлдететiн 

және  ауырлататын  мән-жайлар, 

сондай-ақ  тағайындалған  жазаның 

сотталған  адамның  түзелуiне  және 

оның  отбасының  немесе  асырауын-

дағы адамдардың тiршiлiк жағдайына 

ы қ п а л ы н   т о л ы қ   е с е п к е   а л а д ы . 

Қылмыстық құқықбұзушылық iстеген 

адамға  оның  түзелуiне  немесе  жаңа 

қылмыстық құқықбұзушылық iстеуден 

сақтандыруына қажеттi және жеткiлiктi 

әдiл жаза тағайындауы керек. Мұның 

өзi  соттың  жаза  тағайындауда  заң 

талаптарымен  қоса  өзiнiң  құқықтық 

сана-сезiмiн  басшылыққа  алатынын 

көрсетедi. Алайда, құқықтық сана-сезiм 

құқық нормасы болып табылмайды. Ол 

сотқа тек қана қылмыстық құқықтық 

норманың  мазмұнын  дұрыс  түсiнуге 

жөн сiлтейдi. Қылмыстық заң, басқа 

заңдар  сияқты  барлық    лауазым 

адамдары, азаматтар, заңды тұлғалар 

үшiн  мiндеттi  күшi  бар  заң  нормасы 

болып  табылады.  Оны  қандай  да 

бiр  болмасын  сылтаумен  бұзуға 

немесе орындамауға жол берiлмейдi. 

Қылмыстық заң қылмыстық құқықтық 

норманы бiлдiрудiң нысаны, ал оның 

нормасы  оның  мазмұнының  көрiнiсi 

болып табылады.

Қазақстан Республикасында қыл-

мыспен  күрес  жүргiзу  қылмыстық 

кұқық  нормасы  ережесiне  сәйкес 

жүзеге  асырылады.  Заңды  күшiне 

енген  үкiм  бойынша  тағайындалған 

қылмыстық  жазалардың  орындалуы 

Қылмыстық  атқару  кодексiмен  рет-

теледi.  Кейбiр  реттерде  жекелеген 

жазалардың  орындалуы  басқадай, 

арнайы заңдылық актiмен де белгiленуi 

мүмкiн. Қазақстан Республикасының 

2003  жылы  8  ақпанда  бекiтiлген 

«Төтенше жағдайдың құқықтық режимi 

туралы»  Заңына  сәйкес,  «төтенше 

жағдай  кезiнде  iстелген  қылмыс 

үшiн  сот  iсiн  жүргiзудiң  төтенше 

түрлерiн  енгiзуге  жол  берiлмейдi» 

деп  белгiленген.  1995  жылы  30 

тамызда  қабылданған  Қазақстан 

Респуб ликасының  Конституциясына 

сәйкес, қылмыстық заңдар Республи-

ка  Парламентiнде  қабылданады. 

Қазақстан  Республикасы  Консти-

туциясының 61-бабының 1-тармағына 

сәйкес  заң  шығару,  оның  iшiнде 

қылмыстық  заң  шығару  бастамасы 

құқығы  да  Қазақстан  Республикасы 

Парламентiнiң  депутаттарына,  Рес-

пуб лика  Үкiметiне  берiледi  және  тек 

қана  Мәжiлiсте  жүзеге  асырылады. 

Ұсынылған  заңдардың  жоба ларын 

қарауға  қабылдау  және  қарау  Мәжi-

лiстiң  ерекше  қарауында  болады 

(56-бап,  1-тармақ).  Қазақстан  Рес-

публикасы Конституциясының 54-ба-

бының  1)  тармақшасына  сәйкес, 

заңдар  Парламент  Палаталарының 

бөлек  отырысында  әуелi  Мәжiлiсте, 

одан  кейiн  Сенатта  өз  кезегiмен 

қаралып қабылданады.

Президент  Парламент  Сенаты 

ұсынған  заңға  бiр  ай  iшiнде  қол 

қояды,  заңды  халыққа  жария  етедi 

не  заңды  немесе  оның  жекелеген 

баптарын қайтадан талқылап, дауысқа 

салу  үшiн  қайтарады  (44-бап,  2) 

тармақша). Республика Президентiнiң 

қарсылығын туғызған заңдар немесе 

заң  баптары  бойынша  ол  қарсылық 

жiберген күннен бастап бiр ай мерзiм 

iшiнде қайталап талқылау мен дауысқа 

салуды  өткiзедi.  Бұл  мерзiмнiң  сақ-

талмауы  Президент  қарсылығының 

қабылданғанын  бiлдiредi.  Егер  Пар-

ламент  әр  Палата  депутаттарының 

жалпы санының үштен екiсiнiң көпшi-

лiк  даусымен  бұрын  қабылданған 

шешiмдi растайтын болса, Президент 

бiр  ай  iшiнде  заңға  қол  қояды.  Егер 

Президенттiң қарсылығы еңсерiлмесе, 

заң қабылданбайды немесе Президент 

ұсынған редакцияда қабылданады деп 

есептелiнедi  (54-бап,  2)  тармақша). 

Конституцияның  53-бабының  4)  тар-

мақ шасында көзделген ретте Рес пуб-

лика Президентi заңдар шығарады, ал 

61-баптың  2-тармағында  көзделген 

ЖАЗА ТАҒАЙЫНДАУДЫҢ 

ТӘРТІБІ ДӘЙЕКТЕЛГЕН

ретте  Республиканың  заң  күшi  бар 

Жарлықтары шығарылады. 

Қылмыстық  кодекс  дегенiмiз 

барлық қылмыстық заңдардың белгiлi 

бiр  жүйеге  келтiрiлген  жиынтығы 

болып табылады. Кодексте қылмыстық 

құқықтың  жалпы  ережелерi  мен 

прин циптерi,  қылмыстық-құқықтық 

қатынастарды реттейтiн және қандай 

қоғамға  қауiптi  iс-әрекеттердiң 

қылмыс  болып  табылатынын  анық-

тайтын  ұғымдар,  қылмыс  iстеген 

а д а м  д а р ғ а   қ о л д а н ы л у ы   м ү м к i н 

жаза лар  белгiленедi.  Қылмыстық 

кодекс Жалпы және Ерекше бөлiмнен 

тұрады.  Қылмыстық  кодекстiң  Жал-

пы  бөлiмiнде  жоғарыда  айтылған 

қылмыстық  құқықтың  жалпы  ереже-

лерi, мiндеттерi, қылмыс пен жазаның 

түсiнiгi,  қылмыс  пен  жазаны  жоятын 

мән-жайлар,  кодексте  қамтылған 

кейбір  ұғымдарды  түсіндіру  т.  б. 

мәселелер  қарастырылады.  Жалпы 

бөлiмнiң  баптары  өзара  бiр-бiрiмен 

тығыз  байланыста  болады.  Мысалы, 

жауаптылықты  жеңiлдететiн  және 

ауырлататын жағдайлар жаза тағайын-

дауда және шартты жазаны қолдануда 

мiндеттi түрде есепке алынады.

Ерекше бөлiмде жекеленген нақты 

қылмыс  түрлерi  үшiн  жауаптылық 

және  жаза  белгiленген.  Қылмыстық 

кодекстiң  Ерекше  бөлiмi  бiрнеше 

тарауларға  бөлiнген.  Әр  тарауға  бiр 

объектiнiң  маңыздылығына  қарай 

тиiсiнше  орын  берiлген.  Қылмыстық 

заңның  заң  шығарушының  еркiн 

бiлдiре тiн  белгiлi  бiр  техникалық 

ереже лерге негiзделген өзiндiк құры-

лымы  бар.  Қылмыстық-құқылық 

норма лар мазмұнына қарай үш түрлi 

топқа бөлiнедi:

I. Декларативтi – яғни, қылмыстық 

құқықтың  жалпы  мiндеттерiн  айқын-

дайтын нормалар (Қылмыстық кодекс-

тiң  2-бабы).

II. Анықтаушы – яғни, қылмыстық 

құқықтың  түсiнiгi  мен  жекеленген 

институттарына  айқындама  беретiн 

нормалар (Қылмыстық кодекстiң 9-бабы 

– қылмыстық құқық бұзушы лық ұғымы).

III Арнаулы – яғни, нақты қылмыс 

құрамына  және  оған  тағайындайтын 

жазаға  сипаттама  беретiн  нормалар 

(мысалы, Қылмыстық кодекстiң Ерекше 

бөлiмiндегi, барлық нақты, жекелеген 

қылмыс  құрамдары).  Қылмыстық 

кодекстiң Жалпы бөлiмiнiң бабы өзiнiң 

құрылысы жағынан Ерекше бөлiмдегi 

баптың құрылысынан өзгеше болады. 

Жалпы бөлiмнiң бабы тек қана диспо-

зициядан құралса, ал Ерекше бөлiмнiң 

бабында диспозицияға қоса санкция 

да болады.

Қылмыстық кодекстiң Ерекше бөлi-

мiнiң  баптары  топтық  және  түрлiк 

болып екiге бөлiнедi. Топтық баптар 

бiртектес қылмыстардың ортақ және 

соларға  тән  белгiлерiн  анықтайды. 

Мысалы, Қылмыстық кодекстiң 3-бабы 

6-тармағында – әскери қылмыстардың 

түсiнiгi  берiлген.  3-бабы  16-тар-

мағында  жауапты  мемлекеттік  лауа-

зымды  атқаратын  адамының  түсiнiгi 

айтылған.  Топтық  баптардың  түсiнiгi 

әртүрлi  тарауда  орналасқан,  әр- 

түрлi  қылмыс  топтарын  бiр-бiрiнен 

жiктеуге  мүмкiндiк  бередi.  Түрлiк 

баптар  бойынша  заңда  көрсетiлген 

жекелеген қылмыстың белгiлерi және 

осы қылмысты iстегенде қандай жаза 

тағайындалу керек екендiгi көрсетiледi. 

Қылмыстық  кодекстiң  Ерекше  бөлi-

мiнiң  баптары  диспозициядан  және 

санкциядан  құралады.  Кодекстiң 

Ерекше бөлiмi бабындағы қылмыстың 

атауын және оның белгiлерiне сипат-

тама  беретiн  жағын  диспозиция 

деп  атаймыз.  Мысалы,  Қылмыстық 

Мұнда тыңшылық жасау аталып қана 

қоймай,  оған  «мемлекеттiк  немесе 

әскери құпияны құрайтын мәлiметтердi 

шетелдiк мемлекетке, шетелдiк ұйымға 

немесе  олардың  өкiлдерiне  беру, 

сол сияқты оларға беру мақсатында 

жинау, ұрлау немесе сақтау, сондай-

ақ  шетелдiк  барлаудың  тапсырмасы 

бойынша  өзге  де  мәлiметтердi 

Қазақстан Республикасының сыртқы 

қауiпсiздiгi  мен  егемендiгiне  зиян 

келтiре отырып, пайдалану үшiн беру 

немесе жинау,  егер осы әрекеттердi 

шетелдiк азамат немесе азаматтығы 

жоқ адам жасаса» деп толық түсiнiктi 

сипаттама берiп отыр.

III.  Бланкеттiк  диспозиция.  Блан-

кеттiк  диспозиция  бойынша  бапта 

к ө р с е т i л г е н   н а қ т ы   қ ы л м ы с т ы ң 

құрамын  анықтау  үшiн  басқа  заң-

дарға  немесе  нормативтi  актiлерге, 

үкiмет  қаулылары  мен  жарлық-

тарына, бұйрықтар мен ережелерге, 

нұсқауларға  жүгiну  қажет.  Яғни, 

қылмыстық  заңның  талаптарының 

бұзылуы  орын  алғандығы  туралы 

мәселенi  шешу  басқа  заңдармен 

н е м е с е   н о р м а т и в т i   а к т i л е р м е н 

анықталады.  Мысалы,  Қылмыстық 

кодекстiң  344-бабындағы  темiр- 

жол,  әуе  немесе су көлiгi қозға лысы 

мен оларды пайдалану қауiп сiздiгiнiң 

ережелерiн бұзуы. Бұл қылмыс құрамын 

анықтау үшiн көлiк құралдарының осы 

түрлерiнiң қауiпсiздiгi мен пайдалану 

ережесiн  реттейтiн  тиiстi  нормативтi 

актiнi  басшылыққа  алу  қажет.  Егер 

осы  сияқты  бланкеттiң  нормаларды 

ҚК-нiң  өзiнде  тiзiп  көрсете  берсек, 

сонда кодекстiң баптарының көлемi тым 

ұлғайып, оны пайдаланудың өзi қиынға 

түсер  едi.  Мысалы,  тау-кен  немесе 

құрылыс жұмыстарын жүргiзу кезiнде 

қауiпсiздiк ережелерiн бұзудың (277-

бап) өзi осы баптың диспозициясына 

көптеген қиын әрi күрделi ережелер 

мен бұйрықтарды көрсететiн жазуды 

талап  етер  едi.  Сондықтан  да,  заң 

шығарушы мұндай реттерде бланкеттiк 

диспозицияны пайдаланудың тиiмдiлiгiне 

жол берiп отыр.

IV.  Сiлтемелi  диспозиция  нақты 

қылмыс  құрамын  анықтайды.  Бұл 

жазаның мөлшерiн белгiлi бiр шектен 

шықпайтындай  етiп  реттейдi.  Кейбiр 

реттерде бапта жазаның ең жоғарғы 

шегi ғана көрсетiледi. Мұндай жағдайда 

жазаның ең төменгi шегi қылмыстық 

құқықтың жалпы бөлiмi ережелерiне 

сәйкес:  бас  бостандығынан  шектеу 

үшін  –  1  жыл  мерзiм  деп  есептеу 

керек.  Көп  жағдайларда  қылмыстық 

заң  нормаларында  жазаның  төменгi 

және  жоғарғы  шегi  көрсетiледi. 

Мысалы,  адам  өлтiру,  яғни,  басқа 

адамға құқыққа қарсы қасақана қаза 

келтiру – сегіз жылдан он бес жылға 

дейiнгi  мерзiмге  бас  бостандығынан 

айыруға  жазаланады  делiнген  (99-

бап,  1-бөлiгi).  Санкцияның  мұндай 

түрi  жазаны  даралап  тағайындауға 

зор  мүмкiндiк  туғызады.  Балама 

санкция Қылмыстық кодекстiң Ерекше 

бөлiмiнiң  тиiстi  бабындағы  жазаның 

екi  немесе  одан  да  көп  түрiнiң 

бiреуiн  қолдануға  мүмкiндiк  бередi. 

Өзiнде соз ауруы бар екендiгiн бiлген 

адамның оны басқа адамға жұқтыруы 

бір  жүз  айлық  есептік  көрсеткішке 

дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не 

сол  «мөлшерде  түзеу  жұмыстарына 

не  бір  жүз  жиырма  сағатқа  дейінгі 

мерзімге  қоғамдық  жұмыстарға  не 

қырық  бес  тәулікке  дейінгі  мерзімге 

қамауға  алынуға  жазаланады»  деп 

көрсетiлген (117-бап, 1-бөлiгi). Бала-

ма  санкциялар  сотқа  кiнәлi  адам-

ға  бiрнеше  жазалардың  ең  әдiлiн, 

тиiмдiсiн таңдап алуға жол бередi.

Қылмыстық заңның кеңiстiктегi күшi 

Қылмыстық  кодекстiң  7-бабындағы 

(аумақтық), 8-бабындағы (азаматтық) 

және  9-бабындағы  (қылмыскердi 

ұстап  беру  туралы  халықаралық 

шарт)  принциптерiне  сәйкес  жүзеге 

асырылады. Қылмыстық кодекстiң 7, 

8,  9-баптарда  бекiтiлген  осы  прин-

циптердiң  кеңiстiктегi  қолда нылуын 

жүзеге асыру үшiн төмендегi түсiнiк-

тердi анықтап алу қажет:

1)  Қазақстан  Республикасының 

аумағы; 2) Қазақстан Республикасының 

қылмыстық  заңы  қолданылатын 

жерлер  мен  объектiлер;  3)  қылмыс 

iстелу  орны;  4)  шет  мемлекеттердiң 

дипломатиялық  өкiлдерiнiң  және 

Республикасының  халықаралық 

шартында  өзгеше  көзделмесе,  осы 

Кодекс бойынша қылмыстық жауапқа 

тартылады.  Қазақстан  Респуб лика-

сының  әскери  кораблiнде  немесе 

әскери  әуе  кемесiнде  қылмыстық 

құқық  бұзушылық  жасаған  адам  да 

оның қай жерде болуына қарамастан, 

осы  Кодекс  бойынша  қылмыстық 

жауапқа тартылады.

4.  Шет  мемлекеттердiң  дипло-

матиялық  өкiлдерiнiң  және  имму-

нитеттi  пайдаланатын  өзге  азамат-

тардың  қылмыстық  жауап тылығы 

туралы  мәселе  осы  адамдар  Қазақ-

стан  Республикасының  аума ғында 

қылмыстық құқық бұзу шылық жаса ған 

жағдайда халықаралық құқық норма-

ларына сәйкес шешiледi делiнген. 

Қазақстан Республикасының 1993 

жылғы 13 қаңтардағы «Қазақстан Рес-

публикасының мемлекеттiк шекара сы 

туралы»  заңының  1-бабына  сәйкес, 

республика  аумағының  шегiн  құрғақ 

құрлық,  су,  жер  қойнауы  және  әуе 

кеңiстiгi  шегiн  айқындайтын  сызық 

және  осы  сызық  бойынша  өтетiн 

беткi  қабат  құрайды.  Ашық  теңiзде 

жүзiп  немесе  оның  әуе  кеңiстiгiнiң 

үстiнде  ұшып  жүрген  әскери  емес 

корабльдер, ұшақтар немесе қандай 

жерде тұрғанына қарамастан Қазақ-

станның  әскери  корабльдерi  мен 

ұшақтары  Республика  аумағының 

бiр  бөлегi  болып  табылады.  Оларға 

да  Республика  Қылмыстық  заңының 

күшi  қолданылады.  Қазақстан  Рес-

пуб ликасының  мемлекеттiк  шека-

расы  аумақтың  (су,  жер  қойнауы, 

әуе  кеңiстiгiнiң)  заң  жүзiнде  баянды 

етiлген  кеңiстiгi  шегiнде  қарас-

тырылады.  Құрғақ  аумаққа  Қазақ-

стан Республикасының жер бедерiнiң 

сипатты  нүктелерi  мен  сызықтары 

жатады. Су аумағына Республиканың 

iшкi  суларынан  басқа,  аумақтық 

теңiз  жағалауындағы  теңiз  сулары, 

олардың тиесiлi енi жатады. Қазақстан 

Республикасы әуе кеңiстiгi аумағына – 

Қазақстан Республикасы құрғақ немесе 

су  аумағы  үстiндегi  берiлген  аспан 

кеңiстiктерi  жатады.  Жер  қойнауына 

мемлекеттiк  шекарамен  белгiленген 

құрғақ немесе су кеңiс тiгi астындағы 

аумақтар  жатады.  Жер  қойнауының 

тереңдiгiне Қазақстан Республикасында 

еш қандай шек қойылмайды. Қазақстан 

Республикасының  қылмыстық  заңы-

ның  күшi  Республиканың  кез  кел-

ген  аумағында  немесе  объектi-

лерiнде  iстелген  қылмыстық  iс-

әрекеттiң  бәрiне  де  қолданылады. 

Егер  қылмыстық  құқықбұзушылық 

Қазақстан Республикасының портына 

тiркелген  және  Республика  шегiнен 

тыс ашық су немесе әуе кеңiстiгiнде 

жүрген,  бiрақ,  шет  мемлекеттердiң 

жерiнде емес кемеде iстелсе, ал әскери 

корабльде немесе әскери әуе кемесiнде 

қылмыстық құқық бұзушылық жасаған 

адам олар қай жерде тұрса да онда ол 

Қазақстан Республикасының аумағында 

қылмыстық құқықбұзушылық iстеген 

деп танылып,  мұндай  адамдар  қыл-

м ы с т ы қ   қ ұ қ ы қ б ұ з у ш ы л ы қ   ү ш і н 

жауапқа  Қазақстан  Республикасы 

Қылмыстық  кодексi  бойынша  тар-

тылады.  Республика  аумағында 

Қазақстанға  тиесiлi  Каспий  теңiзi 

суларының  үстiңгi  және  астыңғы 

кеңiстiгi – құрлықтық шельфi, сондай-

ақ ерекше экономикалық аймақтар да 

жатады. Қазақстан Республикасының 

шет  мемлекеттердегi  елшiлiктерi, 

өкiлдiктерi  орналасқан  жер,  Қазақ-

стан  Республикасының  мемлекеттiк 

жалауымен жүрген елшiлерi мен өкiл-

дiктерiнiң  автокөлiктерi  Қазақстан 

Республикасының аумағына жатады.

иммунитеттi  пайдаланатын  өзге 

де  азаматтарының  жауаптылығы; 

5)  қылмыскердi  ұстап  беру  туралы 

халықаралық шарт туралы. Қылмыстық 

кодекстiң  7-бабының  4-бөлiгiнде 

Қазақстан  Республикасының  аума-

ғ ы н д а   қ ы л м ы с   ж а с а ғ а н   а д а м -

дарға,  республика  қылмыстық  заңы 

ережелерiнiң  қолданылу  шарты 

көрсетiлген. Бұл бапта:

1.  Қазақстан  Республикасы-

ның  аумағында  қылмыстық  құқық 

бұзушылық жасаған адам осы Кодекс 

бойынша жауапқа тартылуы жатады.

2.  Қазақстан  Республикасының 

а у м а ғ ы н д а   б а с т а л ғ а н   н е м е с е 

жалғас тырылған  не  аяқталған  іс-

әрекет  Қазақстан  Республикасының 

аума ғында  жасалған  қылмыс  деп 

танылады.  Осы  Кодекстiң  күшi 

Қазақ стан  Республикасының  құр-

лықтық  шельфiнде  және  ерекше 

эконо микалық  аймағында  жасалған 

қылмыстарға да қолданылады.

3.  Қазақстан  Республикасының 

портына тiркелген, Қазақстан Респуб-

ликасының  шегiнен  тыс  ашық  су 

немесе әуе кеңiстiгiнде жүрген кемеде 

қылмыс жасаған адам, егер Қазақстан 

диспозиция  бойынша  қайталап 

жатпау үшiн қылмыстың осы құрамын 

анықтаған  қылмыстық  заңның  тиiстi 

бабына,  баптың  тармағына  сiлтеме 

жасайды.  Мысалы,  Қылмыстық 

кодекстiң  143-бабында  кәмелетке 

толмаған адамды Қазақстан Респуб-

ликасының  шегінен  тысқары  жерге 

заңсыз әкетуді алайық. Онда баптың 

3-бөлігінде  осы  баптың  бірінші 

немесе екінші бөліктерінде көзделген, 

қылмыстық топ жасаған іс-әрекеттер 

делінген.  Бұл  жерде  осы  құрамға 

қатысты болатын – кәмелетке толмаған 

адамды республика шегінен тысқары 

жерге әкету (1 бөлім), пайдакүнемдік 

немесе  өзге  де  жамандық  ниетпен 

не  адамдар  тобының  алдын  ала 

сөз  байласуымен  жасалған  деген 

ұғымға қатысы болатын құрамдарды 

қайталап жатпас үшiн, заң шығарушы 

сол  ұғымдарға  анықтама  берiлген 

баптарға тиiсiнше сiлтеме жасап отыр.

Қолданылып  жүрген  Қылмыстық 

кодексте санкцияның екi түрi көрсе-

тiлген. Салыстырмалы – айқындалған 

(относительно-определенно)  және 

балама  (альтернативные).  Салыс-

тырмалы  –  айқындалған  санк ция 

Арықбай АҒЫБАЕВ, 

заң ғылымының докторы

Әл-Фараби атындағы 

ҚазҰУ-дың профессоры, 

Қазақстанның еңбек сіңірген 

қайраткері

кодекстiң  120-бабындағы  әйелдi 

зорлаудың  диспозициясы  былай: 

«зорлау, жәбiрленушiге немесе басқа 

адамдарға  күш  қолданып  немесе 

қолданбақшы  болып  қорқытып, 

не  жәбiрленушiнiң  дәрменсiз  күйiн 

пайдаланып,  жыныстық  қатынас 

жасау»  деп  көрсетiлген.  Диспози-

цияның төрт түрi бар:

I. Жай диспозиция. Жай диспозиция 

қылмыстық  iс-әрекеттiң  атын  ғана 

айтып қояды, оның нақты белгiлерiн 

ашып  көрсетпейдi.  Жай  диспозиция 

қылмысты iс-әрекеттiң мазмұны оның 

белгiлерi ашып көрсетiлмегеннiң өзiнде 

жеткiлiктi түрде түсiнiктi бол ған жағдайда 

қолданылады.  Мысалы,  99-баптағы 

«Адам өлтiру», 188-баптағы «Ұрлық».

II.  Сипаттамалы  диспозиция. 

Қ ы л  м ы с т ы ң   б а р л ы қ   б е л г i л е р i н 

заңның  өзiнде  нақтылап  көрсететiн 

диспозицияны  сипаттамалы  диспо-

зиция  деп  атаймыз.  Жай  диспо-

зицияға қарағанда қылмыс құрамын 

айқындайтын  сипаттамалы  диспо-

зицияның артықшылығында дау жоқ.

С и п а т т а м а л ы   д и с п о з и ц и я ғ а 

176-бапта  көрсетiлген  тыңшылық 

жасау  құрамы  мысал  бола  алады. 



Қ

ылмыстық  құқықбұзушылық  iстеген  адамға 

оның түзелуiне немесе жаңа қылмыстық құқық­

бұзушылық  iстеуден  сақтандыруына  қажеттi  және 

жеткiлiктi әдiл жаза тағайындауы керек. Мұның өзi 

соттың жаза тағайындауда заң талаптарымен қоса өзiнiң 

құқықтық сана­сезiмiн басшылыққа алатынын көрсетедi. 

Алайда, құқықтық сана­сезiм құқық нормасы болып 

табылмайды. Ол сотқа тек қана қылмыстық құқықтық 

норманың мазмұнын дұрыс түсiнуге жөн сiлтейдi.

№111/1 (2889/1) 

8 қазан 2016

7

zangazet@mail.ru



тұғыр

Елімізде  «Әскери    қызмет  және 

әскери  қызметшілердің  мәртебесі 

туралы»  заңға  сай,  әскери  қызмет-

ке  денсаулығы  жарамды,  мораль-

дық-психологиялық  деңгейі  жоғары 

18  бен  27  жас  аралығындағы  аза-

маттар шақы рылады. Нақты айтқан-

да,  шақырылуда.  Осы  талапқа  сай, 

жігіттер  Отан  алдындағы  борышын 

бір жыл уақыт ішінде өтеуге міндетті. 

Әскер қатарына қабылданғандар Қа-

зақстан  Республикасының  азаматы 

ретінде  Қазақстан  халқы  мен  оның 

заңды сайланған Президентіне ақтық 

демі  қалғанша  адал  болуға,  егемен 

мемлекетіміздің Конституциясы мен 

зандарын  қастерлеп  сақтауға,  сон-

дай-ақ,  Отанымыздың  ержүрек  әрі 

батыл  қорғаушысы  болуға,  әске-

ри  қызметтің  ауыртпалықтары  мен 

қиыншылықтарын  табандылықпен 

көтеруге салтанатты түрде ант етеді. 

Яғни, жігіттік сөзін береді. Өкініштісі, 

сол антқа адалдық таныта алмайтын-

дар да кездеседі.  

Оның  ең  басты  көрінісі  –  әскер-

дегі  темірдей  тәртіпке  мойынұсын-

бау.  Басқа  қиындықтарды  ауызға 

алмай-ақ қояйық, уақытымен жүріп-

тұру,  ұйықтау,  тамақ  ішуге  көндіге 

алмайтындардың барлығын әскерде 

болып  қайтқандардың  өздері  де 

жоққа  шығармайды.  Жауынгерлер 

үшін әскердегі басты қиындық – ер-

кіндіктің шектелуі. Олар әскерге дей-

ін  өз  беттерімен  еркін  жүріп-тұруға 

үйренген.  Ал,  әскерде  ротадағы  60 

адам  бірдей,  бір  мезгілде  тұрып 

жуынып,  бір  уақытта  тамақ  ішеді. 

Тұрғысы  келген  уақытта  тұрып,  ұй-

ықтағысы  келсе  ұйықтау,  қалаған 

тағамын  қалаған  кезде  жеу  мүмкін-

дігінен  айырылуды  өмірдің  шегіне 

санайтындар  да  жоқ  емес.  Егер 

жігіттер  тәртіпке,  уақытпен  жүріп-

тұруға  шыдамаса,  батыр  бабамыз 

Бауыржан  айтқандай,  олар  қайтіп 

«Белдескеннің белін сындырып, тіре-

скеннің тізесін бүктірмек?».

Әскердегілердің күн тәртібіне көз 

салсақ, ұйқыдан тұру уақыты – таңғы 

алты.  Жарты  сағат  денешынықтыру 

жаттығуларын  жасайды.    Жуыну, 

төсек  орнын  жинау,  айналасын  та-

залауға  40  минут  беріледі.  Таңғы, 

кешкі ас, сабақ, қару-жарақ, техни-

каға  күтім,  серуендеу,  ақпараттық 

бағдарламалар көру, тіпті, жеке қа-

жеттілікке  дейін  арнайы  уақыт  бар. 

Әскер  сапындағылар  кешкі  онда 

ұйықтайды. Былай қарасаңыз, бала-

бақшаның балалары сияқты барлық 

жағдайлары  жасалған.  Таңертең 

және  кешке  олардың  қандай  да 

бір  жарақат  алған,  алмағандығы 

арнайы  мамандармен  тексеріледі. 

Әрі  жігіттер  ата-аналарымен  еркін 

сөйлесіп  тұрады.  Тіпті,  соңғы  кез-

Бүгінгінің бас тақырыбы

БізгЕ «БЕлдЕсКЕННің БЕліН 

сыНдыРАТыН» ӘсКЕР КЕРЕК

дері  онлайн-режим  арқылы  тікелей 

байланысқа шығу да қарастырылған. 

Әскерде  әрқайсысының  физиоло-

гиялық-психологиялық  мүмкіндігіне 

қарай  бөлінген  өз  міндеті  бар.  Бірі 

қару ұстап, күзетке шықса, енді бірі 

шаруашылық жұмыстарын жасайды. 

Бірақ, үйлерінде жерден шөп көтер-

меген жігіттерге әскер асханасында 

картоп  аршып,  үстел  сүртудің  өзі 

үлкен жұмыс көрінеді. 

Бір жыл – «кеше кетіп, бүгін келді 

немесе кеткенінен келгені тез» дей-

тіндей-ақ  уақыт.  Бірақ,  соқталдай 

жігіттер  әскерге  барғысы  келмейді. 

Қиындықтан  қашады.  Оның  басты 

себебі,  Отан  қорғар  ұлдарын  жас 

баладай  өбектетіп,  жанынан  қарыс 

қадым ұзатқысы келмейтін ата-ана-

лардың  қорғаншақтық  психология-

сынан іздеген жөн сияқты. Психолог-

тар пікірінше, баласының ержеткенін 

ата-аналардың  өздері  сезінуі  және 

оларға  да  сезіндіруі  керек.  Қазір 

ақпараттық технологияның дамыған 

заманы.  Жастардың  көбісінің  есіл-

дерті  қалта  телефоны,  компьютер, 

әлеуметтік желілерде. Отан, ел жай-

лы түсініктері аз. Ата-аналардың ба-

лаларына оқуға түспесең ақылы оқи-

сың, әскерге бармасаң әскери билет 

сатып  ала  саламыз  деген  сықылды 

әңгімелерге  құлақтарын  үйрететіні 

де ащы шындық. Ең бастысы, біздің 

қазіргі  жастар  босбелбеу.  Бұрын-

ғыдай  олар  кітап  оқымайды.  Кітап 

оқы маған соң бабаларының ерлігі ту-

ралы олар қайдан білсін. Жастардың 

пат риоттық,  тарихи  фильмдерге  де 

назар  аудармайтыны  белгілі.  сон-

дықтан, қазір арысы, ақылгөй хандар 

мен айбынды батырлар тұрмақ, бері-

дегі  Бауыржан  мен  Рақымжанның, 

тіпті  кейінгі  Қайрат  пен  ләззаттың 

ерлігінің  өзінен  бейхабар  ұрпақ 

өсіріп  отырғанымызды  мойында-

уымыз  ке рек.  Ал,  өз  елінің  тарихын 

білмеген, батырларының ерлігіне қа-

нып өспеген ұрпақтан отансүйгіштік, 

патриоттық әрекеттер күту де артық 

сияқты.  сондықтан,  әскерге  баруға 

ынталылар санын арттырғымыз келсе 

отбасындағы  отанға  деген  құрметті 

арттыруға  негіз  беретін  тәрбиеге 

ерекше назар аударған жөн. Ата-ана 

баласын «сен елдің қорғанысың! сен 

Қазақстанды  қорғауға  міндеттісің! 

сен сарбазсың!» деп тәрбиелеуі тиіс. 

Ал, қатарлас баланың түртіп кеткенін 

көтере алмай мұң шағып келген ба-

ласын  қорғау,  сол  үшін  кез  келген-

мен бет жыртысу ата-ананың өзіне де 

абырой  әпермейді.  сонымен  бірге, 

бұл жасық, өз мәселесін үлкендер-

дің  көмегімен  шешуге  бейім  ынжық 

баланы өсіруге жасалған бірден бір 

қадам  болып  табылады.  Қазақстан 

әскерінің сапалы жастармен толығуы 

үшін кез келген отбасы үлес қосуы, 

еңбек етуі шарт.

Әскери қызметкерлердің мәліме-

тінше, жарты жылда 200-260 жауын-

гер келсе, соның 150-і қару ұстауға 

дайын екен. Қалғандары ішкі жұмыс-

тарға, атап айтқанда, сварщик, элек-

трик,  т.б.  кезекшілікке  тартылады. 

Өзінің  қарым-қабілетін  дәлелдеп, 

қа ру  ұстауға  жарағандарының  кө кі-

регінде  мақтаныш  оты  тұтанатыны 

өмір шындығы. «сын ерді шыңдайды, 

қорқақты  қинайды»  демекші,  әрбір 

ер-азамат  болмашы  сынға  сынбай,  

елін,  өзінің  отбасын  қорғай  алатын 

дәрежеде болуы керек. 



Каталог: wp-content -> uploads -> 2015
2015 -> МазМұны. Содержание жоғары білім. Высшее образование
2015 -> Сұхбат 5-бетте) (Соңы 3-бетте) Ақпарат Бүгінгінің бас тақырыбы Ойталқы АҢдатпа
2015 -> Ажал ошағына айналды баспасөз — 2016 Мінбер
2015 -> АҢдатпа 6-бет 3-бет
2015 -> Соңы 8-бетте) (Соңы 3-бетте) Ақпарат Бүгінгінің бас тақырыбы АҢдатпа
2015 -> Сапасын дамыту жолдары
2015 -> Ж. Тәшенов Хрущев үшін неге ұялды?
2015 -> Ж. Бірегей тұлға Қапез Қожахметов, Мағжан Садыханұлы
2015 -> Л т т ы о а м д ы – с а я с и ж у р н а л журнал 1976 жылы Халықтар Достығы орденімен, 2002 жылы Қазақстан Журналистика Академиясының «Алтын Жұлдыз», 2008 жылы Қазақстан Журналистер Одағының сыйлығымен марапатталды

жүктеу 1.18 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет