Абай атындағы ҚазҰпу-дың хабаршысы, «Жаратылыстану-география ғылымдары» сериясы



жүктеу 1.74 Mb.

бет7/18
Дата03.02.2017
өлшемі1.74 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18

 

№ 3 (21), 2009 ж. 

 

 



35

5.

 

 Кулажанов  К.С.,  Омаркулов  Т.О.,  Сейтжанов  А.Ф.  Влияние  строения  ацетиленовых 



спиртов  на  селективность  их  гидрирования  в  присутствии  палладиевых  катализаторов». // Вестник 

КазНПУ им. Абая МОН РК. – Алматы, 2007. - №1(ІІ). - С. 12 - 16. 

 

Түйін 



«Палладий тасымалдаушы катализаторында С

6

 ацетилендік карбинолдарды талғамды 

сутектендіру» 

ОмарқұловТ.О., Шоқыбаев Ж.Ə. 

 

Мақалада  зерттелген  ацетиленді  карбинолдардың  С

6

  сəйкес  диендік  спирттерге  сутектендірілуі 



тасымалдаушы,  еріткіш  пен  модификаторлар  табиғаты  əсерлерінің  жалпы  заңдылықтары  қарастырылған 

жəне  талданған.  Осымен  қатар  алынатын  қажетті  өнімдердің  98  -  99  %  шығымын  беретін 

модифицирленген 0,5% Pd/ ZnO, CaCO

3

 катализаторлары табылғандығы көрсетілген. 



 

Summary 


«Selectivity put палладиевых and nickel catalysts in selective hydrogenation acetylene spirts С

6

» 

Omarkulova T.O., Shokybaev Z.A. 

 

The general laws influence of the nature of the carrier, solvent and modifying additives on selectivity 

hydrogenation studied acetylene spirts С

6

 in corresponding диеновые spirits are considered and discussed, and 



also modified 0,5 % Pd/ZnO, CaCO3-catalysts providing 98-99 % of an exit of target products are developed. 

 

 



 

УДК 547. 368+661.74 

 

ЭТАНОЛАМИНОПРОПИНДЕР СИНТЕЗІ ЖƏНЕ ОЛАРДАН ДИТИОКӨМІР  

ҚЫШҚЫЛЫНЫҢ ТУЫНДЫЛАРЫН АЛУ 

 

Н.О.Əкімбаева, Р.Р.Ермағанбетов, И.Н.Əнуарбекова, 

Б.С.Саурбаева, Қ.Б.Ержанов - 

Ə.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институты АҚ, Алматы қ. 

 

 Ацетилен  химиясында  құрамында  амин  функциясы  бар  қосылыстар  теориялық,  синтетикалық 

жəне  қолданбалы  тарапынан  кең  өріс  алады  жəне  зерттелінген  сала  қатарына  кіреді.  Осындай 

қосылыстарды  қазір  белгілі  жолдармен  синтездеудің  əдістері  сан  алуан.  Олардың  ортасында  құрамында 

этинилдік  протон  бар  ацетилендерден  Манних  реакциясы  бойынша  құрылысы  əртүрлі  аминоацетиленді 

жүйелерді синтездеу өте тиімді. 

Аминоацетиленді  қосылыстар  арасынан  көптеген  дəрілік,  антибактериялық,  антивирустық, 

пестицидтік, коррозияны тежегіштік заттар қолданыста [1-4]. 

Біздің  жұмыста  құрамында  үштік  С≡С  фрагменті  бар  жаңа  дитиокарбаматтар  жəне  олардың 

туындыларын синтездеп, биологиялық жəне флотациялық əсерлерін зерттеу мақсатында кейбір ацетиленді 

қосылыстардан  бос  аминді  сутегі (N–H) сақталған  қосылыстар  синтездеп,  олардың  күкіртті  көміртекпен 

əрекеттесуін зерттедік. 

Біріншілік  аминдерді  пропаргилдегенде  моно-  жəне  дипропаргиламиндер  түзіледі.  Сол  сияқты 

терминалды  ацетилендерді  біріншілік  аминдермен  аминметилдегенде  де  моно-  жəне  диацетиленді 

аминдер түзілуі мүмкін. Осыған байланысты реакция барысын тек қажетті аминдер түзетін жағдайларда 

жүргізу керек. 

Құрамында  ацетилен  тобы  бар  екіншілік  этаноламиндерді  алу    үшін  екі  əдісті  қолдандық [5]. 

Біріншісі  пропаргилбромидті  немесе  пропаргилхлоридті  этаноламинмен  əрекеттестіру.  Екіншісі 

фенилацетилен, метилэтилэтинилкарбинолды немесе 1-метил-4-этинилпиперидин-4-олды параформ жəне 

этаноламин қатысуында Манних реакциясы жағдайында аминметилдеу.  

Пропиниламиноэтанолды (1) алуды 3 жолмен жүргіздік: 


ВЕСТНИК КазНПУ им.Абая, серия “Естественно-географические науки”, № 3 (21), 2009 г. 

 

 



36

А) Этаноламинді хлорлы немесе бромды пропинмен реакциясын органикалық ортада жүргізгенде, 

шығымы 39 %; 

Б)  Фазаралық катализ реакциясы жағдайында, шығымы 87 %; 

В)  «Құрғақ» реакция жағдайында, шығымы 88 %. 

 

 



 

 

HC C CH



2

Br(Cl)


H

2

NCH



2

CH

2



OH

A, B, C


HC C CH

2

NCH



2

CH

2



OH

H

+



1

 

Бұл  көрсеткіштерден  пропиниламиноэтанолды  Б  жолмен - фазаралық  катализ  көмегімен  алған 



ыңғайлы.  Құрамында  аминоэтанол  фрагменті  бар  аминоацетиленді  қосылыстарды  фенилацетилен (2), 1-

метил-4-этинилпиперидин-4-ол (3) жəне 3-метил-3-гидроксипентинді (4) Манних  реакциясы  бойынша 

аминметилдеу арқылы алдық. Реакция екі түрлі катализатор CuCl

2

, FeCl



3

+Cu(Ac)


2

 қатысында құрғатылған 

диоксан ортасында 70 

о

С температурада жүргізілді. 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

CuCl


FeCl

3

Cu(OAc)



2

C

OH



H

2

NCH



2

CH

2



OH

N

OH



C CH

CH

3



C CCH

2

NCH



2

CH

2



OH

R

R



H

Ph,


R=

R=

CH



2

CH

3



CH

3

+



1.

2

+



+ CH

2

O



5-7

2-4


2, 5  R

3,4


,

4, 7


 

Синтезделген  пропиниламиноэтанолдар (5-7) суда  жақсы  ериді,  минералды  қышқылдар  жəне 

органикалық  қышқылдармен  тұздар  түзеді,  олардың  кейбір  аналитикалық  көрсеткіштері    1  кестеде 

келтірілген.  

 

1 кесте – Синтезделген қосылыстардың (1, 5-11)  кейбір физика-химиялық мəліметтері  

жəне микроанализ көрсеткіштері 

Есептелгені, 

Табылғаны, 



Қос.


реті 

Шы-


ғымы 

Т



балқу, 

о

С 



R

f

 

С 



Н N S Na 

Брутто формуласы 

1 87 май 

0,15 


60,60 

60,50 


9,09 

8,72 


14,141

3,07 


- - 

С

5



Н

9

NО 



5 63 май 

0,16 


75,43 

76,35 


7,43 

7,58 


8,0 

7,76 


- -  С

11

Н



13

NО 


6 12 май 

0,20 


62,23 

63,00 


9,43 

8,70 


13,209

,74 


- -  С

11

Н



20

N

2



О

2

 



7 21 май 

0,11 


63,13 

63,80 


10,01 

10,17 


8,18 

6,23 


- -  С

9

Н



17

2



 

8 67 70-72 

0,24 

36,5 


33,75 

4,06 


4,33 

7,10 


6,50 

32,48 


22,40 

11,671


2,57 

С

6



Н

8

NS



2

ОΝа 


9 64 62-65 

0,10 


52,74 

43,10 


4,39 

4,73 


5,12 

4,40 


23,44 

21,00 


8,42 

5,40 


С

12

Н



12

NS

2



ОΝа 

10 60 61-63 

0,25 

44,61 


43,50 

5,95 


5,23 

5,20 


5,12 

23,79 


22,97 

8,50 


8,12 

С

10



Н

16

NS



2

О

2



Νа 

11 63 64-66 

0,20 

46,45 


46,04 

6,12 


6,11 

9,03 


9,22 

20,64 


21,00 

7,41 


7,20 

С

12



Н

19

N



2

S

2



О

2

Νа 



Бұл  пропиниламиноэтанолардан  дитиокарбам  қышқылының  натрий  тұздарын  алу  үшін  оларды 

күкіртті көміртекпен (СS

2

) əрекеттестірдік. 



Абай атындағы ҚазҰПУ-дың ХАБАРШЫСЫ, «Жаратылыстану-география ғылымдары» сериясы,

 

№ 3 (21), 2009 ж. 

 

 



37

 

 



 

 

 



 

 

 



C H

3

N



O H

R C


C C H

2

N H C H



2

C H


2

O H


C S

2

N a O H



R C

C C H


2

N C H


2

C H


2

O H


C

S

S N a



C

C H


3

C H


2

C H


3

O H


R =   H ,

R =   P h ,

R =

R =


2 0

o

C



+

9

1 0



,

1 1


с п и р т

1 ,  5 -7

8 -1 1

8

 



N-пропинил-N-(2-гидроксиэтил)дитиокарбам (8), N-(3-фенилпроп-2-инил)-N-(2-гидроксиэтил) 

дитиокарбам (9),  N-3-(1-метил-4-гидрокси-4-проп-2-инил)-N-(2-гидроксиэтил)дитиокарбам (10) жəне N-

(4-гидрокси-4-метилгекс-2-инил)-N-(2-гидроксиэтил)дитиокарбам (11) қышқылдарының  натрий  тұздары 

реакциялық ортада немесе спиртті айдағанда тұнбаға түсетін қатты заттар.  

Синтезделген  қосылыстардың (1, 5-11) ИҚ  спектрінде  оларға  тəн  фунционалды  топтардың 

валенттілік жұтылу жолақтары шығады. Олар 2 кестеде келтірілген. 

 ЯМР 

13

С  спектрлері  синтездеген  дитиокарбаматтардың (8-11) құрылысы  туралы  түпкілікті 



мəліметтер  береді.  Мысалы, N-пропинил, N-(2-гидрокси-этанол)дитиокарбаматтың 202,51 м.ү. 

дитиокарбамат  тобының  көміртек  атомының  синглеті,  С≡С  атомдарының  химия  ығысу  резонанстары 

71,81 дублет жəне 79,33 м.ү. синглет береді, СН

2

–Ν–СН



2

 тобында метилен көміртектері 48,1  жəне 46,54 

м.ү. екі триплет береді, СН

2

–О тобындағы С 56,15 м.ү. триплетті сигнал береді.  



2 кесте – Синтезделген қосылыстардың (1, 5-11)  ИҚ спектрі көрсеткіштері 

ИҚ спектрі, ν, см

-1

, (CHCl


3

Қос. 



реті 

C≡C OH 


C=S 

C–S 


NH 

1 2105 


-  - 


3395 

5 2100 


3396  -  - 

3396 


6 2126 

3066  -  - 

3416 

7 2100 


3392  -  - 

3392 


8 2110 

3373 1039 866 

9 2034 


3350 1041 864 

10 2126 



3368 1004 867 

11 2128 



3398 1010 860 



Тəжірибелік бөлім 

ИҚ спектрлер «Nicolet FT IR 5700» KBr таблеткаларында жазылды. Жұқа қабатты хроматография  

«Силуфол UW 254» пластикаларында жүргізілді. 



N-(проп-1-инил)этаноламин (1).  Механикалық  араластырғыш,  кері  салқындатқыш  жəне 

тамшылатқышпен  жабдықталған үш мойынды колбаға 12,2 г (0,2 моль) этаноламинді,  10 мл бензолды 

жəне 11,2 г (0,2 моль) поташты 10 мл суда ерітіп құйып араластырдық Сулы жылытқышты 40-50 

о

С дейін 



көтеріп 1 г ТЭБАХ салдық. Қоспаны біраз араластырғаннан кейін 14,8 г (0,2 моль) хлорлы пропаргилді 10 

мл  бензолда  еріте  бір  сағат  тамшылата  қостық.  Реакцияны  екі  күн  жүргізіп,  өту  барысын  ЖҚХ  арқылы 

бақыладық.  Сосын  қоспадағы  бензол  қабатын  судан  воронка  арқылы  бөліп  алып  сулы  ерітіндіні 

бензолмен үш рет шаймаладық. Шайындыны поташпен кептіріп, бензолды айдағанда  7,75 г (шығымы 87 

%), R

f

=0,15, май  тəріздес N-(проп-1-инил)этаноламин қосылысын алдық. 



N-(3-фенилпроп-2-инил)-N-(2-гидроксиэтил)амин (5). Жоғарыдағыдай жабдықталған колбаға 5 

г (0,05 моль) фенилацетиленді  10 мл диоксанда ерітіп құйып, оған жаңадан дайындалған мыс хлоридін 

жəне 2,2 г (0,07 моль)  ұнтақталған  параформ  салып  араластырдық.  Қоспаны  біраз  араластырғаннан  соң, 

сулы жылытқышты 70 °С температураға дейін қыздырып 2,9 г (0,05 моль) этаноламинді 10 мл диоксанда 

еріте  тамшылатып  қостық.  Қоспаны 2 күн  араластырған  соң  диоксанды  айдап,  қалған  қалдықты 

сұйытылған  аммиакпен  ыдыратып,  бензолмен,  қалғанын  эфирмен  шаймаладық.  Шайындыны  поташта 

кептіріп,  айдағаннан  қалған  қалдықты  алюминий  оксиді  толтырылған  хроматографиялық  бағанада 

бензолмен  жуып,  тазалап,  нəтижесінде 8,41 г  (шығымы 63 %), R

= 0,16 май  тəрізді N-(3-фенилпроп-2-



инил)-N-(2-гидроксиэтил)аминді (5) алдық. 

N-3-(1-метил-4-гидрокси-4-проп-2-инил)-N-(2-гидроксиэтил)амин (6). Жоғарыдағыдай жағдай-

ВЕСТНИК КазНПУ им.Абая, серия “Естественно-географические науки”, № 3 (21), 2009 г. 

 

 



38

да  жабдықталған  колбаға 3 г (0,02 моль) 1-метил-4-этинилпиперидин-4-олды 10 мл  диоксанда  ерітіп 

құйып,  оған 25 мг  темір(ІІІ)  хлоридін  мен 25 мг  мыс(ІІ)  ацетатының  қоспасын    жəне 0,97 г (0,03 моль) 

ұнтақталған параформ салып араластырдық. Қоспаны біраз араластырғаннан соң, сулы жылытқышты 70 

°С  температураға  дейін  қыздырып 0,31 г (0,02 моль)  этаноламинді 10 мл  диоксанда  еріте  тамшылатып 

қостық. Қоспаны 2 күн араластырған соң алдыңғы тəжірибедегідей өңдеп, нəтижесінде 0,53 г (шығымы 12 

%), R

f

=0,20 май тəрізді N-3-(1-метил-4-гидрокси-4-проп-2-инил)-N-(2-гидроксиэтил)аминді  (6) алдық. 



N-(4-гидрокси-4-метилгекс-2-ин)-N-(2-гидроксиэтил)амин (7). 

Колбаға 5 г (0,05 моль)  метилэтилэтинилкарбинол 10 мл  диоксанда  ерітіп  құйып,  оған  жаңадан 

дайындалған  мыс  хлоридін  жəне 2,3 г (0,07 моль)  ұнтақталған  параформ  салып  араластырдық.  Қоспаны 

біраз  араластырғаннан  соң,  сулы  жылытқышты 70 °С  температураға  дейін  қыздырып 3,11 г (0,05 моль) 

этаноламинді 10 мл  диоксанда  еріте  тамшылатып  қостық.  Қоспаны 2 күн  араластырған  соң  реакциялық 

қоспаны белгілі жолмен өңдеп, 1,63 г (шығымы 21 %), R

f

=0,11,  май  тəріздес   N-(4-гидрокси-4-метилгекс-



2-ин)-N-(2-гидроксиэтил)аминді  (7) алдық. 

N-пропинил-N-(2-гидроксиэтил)дитиокарбам натрий  (8). Колбаға 3,75 г (0,03 моль) N-(проп-1-

инил)этаноламинді 20 мл спиртте еріте құйып, оған 1 мл дистилденген суда ерітілген 1,52 г (0,03 моль) 

натрий  гидроксидін  салдық.  Одан  реакциялық  қоспаның  температурасын -5-0 

о

С  –қа  дейін  төмендетіп 



араластырып 10 мл  спиртте  ерітілген 2,87 г (0,03 моль)  күкіртті  көміртекті  тамшылатып  қостық.  Сосын 

реакциялық қоспаны бөлме температурасында 1 сағат араластырдық. Одан ерітіндіні айдап, қалған қатты 

қалдықты  хлороформ:бензол  (1:3)  қоспасымен  қайта  кристалдадық.  Нəтижесінде 5,0 г (67 %), R

f

=0,24,      



Т

балқу


 =70-72 

о

С кристалды N-пропинил-N-(2-гидроксиэтил)дитиокарбам натрийді (8) алдық. 



N-(3-фенилпроп-2-инил)-N-(2-гидроксиэтил)дитиокарбам  натрий    (9).  Жоғарыда  келтірілген 

жағдайда 0,5 

г    N-(гидроксиэтил)-N-(проп-1-инилбензил)аминді    күкіртті  көміртекпен  құрғатылған 

спиртте əрекеттестіріп  нəтижесінде шығымы 64 %,  R

f

=0,10,  Т



балқу

 = 62-65 

о

С,  ақшыл сары кристалды N-



(3-фенилпроп-2-инил)-N-(2-гидроксиэтил)дитиокарбам натрий (9)  алынды.   

N-3-(1-метил-4-гидрокси-4-проп-2-инил)-N-(2-гидроксиэтил)дитио-карбам 

натрий (10). 

Жоғарыда келтірілген жағдайда 0,5 

г  N-(гидрокси-этил)-N-(1-метил-4-гидроксипиперидин 

пропинил) аминді күкіртті көміртек-пен құрғатылған спиртте əрекеттестіріп,  нəтижесінде шығымы 60 %, 

R

f

=0,25, 



Т

балқу


 = 61-63 

о

С 



кристалды N-3-(1-метил-4-гидрокси-4-проп-2-инил)-N-(2-

гидроксиэтил)дитиокарбам натрий (10) алынды.   



N-(4-гидрокси-4-метилгекс-2-инил)-N-(2-гидроксиэтил)дитиокарбам  натрий (11). Жоғарыда 

келтірілген жағдайда 0,5  г  N-(2-гидроксиэтил)-N-(4-гидрокси-4-метилгекс-2-ин)аминді  күкіртті 

көміртекпен құрғатылған спиртте əрекеттестіріп,  нəтижесінде шығымы 63 %,  R

f

=0,20, Т



балқу

 = 64-66 

о

С 

кристалды N-(4-гидрокси-4-метилгекс-2-инил)-N-(2-гидроксиэтил)дитио-карбам  натрий (11) алынды.   



1. Трофимов Б.А. Некторые аспекты химии ацетилена // Органическая химия. - 1995. - Т. 31. - № 

9. - С. 1368 - 1387. 

2. Машковский М.Д. Лекарственные средства. - М.: Новая волна, 2008. - С. 1206. 

3. Мельников Н.Н. Производные тио- и дитиокарбаминовых кислот. - М.: Химия, 1962. - С. 137. 

4. Кораблев М.В. Производные дитиокарбаминовых кислот. Химия. Токсикология, фармакология и 

клиническое применение.  - Минск: Беларусь, 1971. - 152 с. 

5.  Ержанов  К.Б.,  Тусупбаев  Н.К.,  Ермагамбетов  Р.Р.,  Саурбаева  Б.С.,  Курманкулов  Н.Б, 

Акимбаева  Н.О.,  Самыратов  А.С.,  Сычева  Е.С.  Синтез  некоторых  ацетиленсодержащих 

дитиокарбаматов  и  алифатических  сульфидов //Химический  журнал  Казахстана. – Алматы, 2007. - 

Вып.16. - С.9-12. 

Резюме 


Аминометилированием  ацетиленовых  фенил-, 1-метилпиперидин-4-он-,  метилэтилкарбинола 

моноэтаноламином  получены  соответствующие  пропинилэтаноламины.  Взаимодействием  последних  с 

сероуглеродом  в  спирте  в  присутствии  гидроксида  натрия  получены  новые  ацетиленсодержащие 

дитиокарбаматы натрия – потенциальные регуляторы роста растений. 

Summary 

There have been obtained some propynyl ethanol amines by aminomethylation of acetylenic phenyl-, 1-

methylpiperidine-4-on-, methylethylcarbinol with monoethyanolamine. New acetylenic sodium dithiocarbamates 

– potencial plant grouth regulators - have been obtained by interaction of propynyl ethanol amines with carbon 

disulphide in alcohol in the presence of sodium hydroxide. 


Абай атындағы ҚазҰПУ-дың ХАБАРШЫСЫ, «Жаратылыстану-география ғылымдары» сериясы,

 

№ 3 (21), 2009 ж. 

 

 



39

ЖЕР ТУРАЛЫ ҒЫЛЫМДАР 

НАУКИ О ЗЕМЛЕ 

 

 

ƏОЖ 504.4.054.282.255.2. 



 

АРАЛ ТЕҢІЗІНІҢ СУЫНДАҒЫ ЖƏНЕ ҚҰРҒАҒАН ОРНЫНДАҒЫ ТҰЗДАРДЫҢ  

ЖЫЛЖУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 

 

А.М.Нұрғызарынов - 

ауылшаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор 

Қорқыт Ата атындағы Қызылорда Мемлекеттік Университеті,Қызылорда қаласы 

 

Қазақстандық  Арал  теңізінің  ауқымды  бөлігі  құрғап,  орнында  сусыз  шөл  даланың  пайда  болуы 

өңірде  экологиялық  проблемаларды  күшейтіп  жіберді.  Солардың  ішінде  бүкіл  тірі  табиғатқа  қатерлісі 

тұздардың жылжуы. Арал теңізінің суындағы тұздың жалпы қоры 10-11 млрд. тоннаға бағаланады. Арал 

теңізі түгел тартылып, сонша тұз массасы желмен тарайтын болса, бүкіл Орта Азия мен Қазақстан жерінің 

ауқымды  бөлігі  тұздың  астында  қалған  болар  еді.  Бірақ  ол  бірден  болмайтын  процес.  Өйткені,  тұздың 

таралуы (импульверизация) ондаған жылдарға созылып, жыл сайын жерге түсетін тұздың мөлшері онша 

көп болмайды. Мұнда айырықша назар аударатын бір жағдай, ол Аралдың суындағы тұздардың ішіндегі 

ең  көбі  натрий  тұздары.  Олар  жерді  сорландырумен  бірге  топырақтың  физика-химиялық  қасиеттерін 

нашарлатады. 

Зерттеулерге  қарағанда,  Арал  теңізінің  барлық  аумағындағы  ең  алғашқы  хемогендік  шөгінді  тек 

карбонат (СаСО

3

) болса керек. Бұл Арал теңізі суының массасы 350 км



3

, деңгейі абсолюттік белгіден 39 

метрге  жəне  теңіздің  ауданы 33 мың  км

2

-ге  дейін  азайған  кезеңіне  тура  келеді.  Кейінірек  оған  гипс 



(CaSO

4

)  қосылады.  Онан  ары  оларға  мирабилит (Na



2

SO

4



*10H

2

O)  қосылып  шөгіндіге  түседі.  Жаз 



айларында  кальций  тұздарының  шөгіндіге  түсуі  жалғаса  береді.  Бірақ  салқын  кезде  шөгіндіге  түскен 

мирабилит  еріп,  қайтадан  ерітіндіге  көшеді.  Ең  соңында  Арал  теңізі  толық  тартылып,  хлорид  көлге 

айналған соң шөгіндіге түсетін тұз массасының құрамында галиттың (NaCl) үлесіне 99 пайызы, ал бұған 

дейін  шөгіндіге  түскен  кальций  тұздарының  үлесіне  проценттің  азғантай  бөлігі  тиеді.  Уақыт  өте  келе 

тұзды көл тартылған соң оның орнындағы тұз массасының бетін таза галит «броньдап», бүркеп тұрады. 

Авторлар ұсынған Арал теңізінің суындағы тұздардың шөгіндіге түсу схемасына күмəн келтірмей-ақ оның 

кейбір  осал  тұстары  бар  екенін  айтқан  жөн.  Біздің  пікірімізше,  жоғарыда  айтылғандай  салқын  кезде 

шөгіндіге  түсетін  мирабилит  түйіршіктері  жазда  еріп,  ерітіндіге  көшетіні  туралы  пікірмен  келісу  қиын. 

Олай дейтініміз, теңіз түбіне шөгіндіге түскен мирабилит күн қандай ыстық болса да ерімейді. Оған себеп, 

сусыз  мирабилиттың (Na

2

SO

4



) 100 грамм  судағы  ерігіштігі: 0

0

-та-5  г, 10



0

-9,0, 20


0

-19,4, 30

0

-40,8  грамм. 



Демек, жазда күн қандай ыстық болғанның өзінде тіпті 0,7-1,0 метр тереңдікте су астындағы грунт бетінде 

мирабилит  еритіндей  жылу  болмайды.  Өйткені,  күн  сəулесімен  келген  жылу  энергиясы  теңіз  суын 

жылытуға  кетеді.  Табиғатта  жылу  сыйымдылығы  өте  жоғары  дене  су.  Оның 1,0 грамын  жылытуға 1,0 

калория  жылу  керек.  Сондықтан  су  түбіне  шөгіндіге  түскен  ол  тұз  ерімейді.  Арал  теңізінің  суында 

мирабилиттың болмауы сонан. Теңіз шегінгенде грунт бетіне шөккен мирабилиттың бір бөлігін су алып 

кетеді,  ал  құрғақта  қалған  бөлігі  күннің  ыстығында  кристалданған  суынан  айырылып,  сусыз  натрий 

сульфаты-тенардитке (Na

2

SO



4

)  айналады.  Теңіздің  құрғаған  орнынан  ұшатын  тұздың  құрамында 

тенардитпен бірге əк (извес) (СаСО

3

) жəне гипс (CaSO



4

) бар. Бұл соңғы екеуінің массасы көптеу. Топырақ 

бетіне түскен əк пен гипс екі валентті жер сілтілі металдың тұздары ретінде жерді сорландырмайды, қайта 

керісінше, мелиоративтік пайдалы жақтары болады. 

Орта Азия мен Қазақстанда суармалы жерлердің топырақтары сортаңдануға бейім. Сол себепті, əк 

пен  гипс  тұздарының  суармалы  аймақтарда  топырақ  бетіне  түсуін  пайдалы  құбылыс  ретінде  қабылдау 

керек.  Əрине,  тұздың  аты  тұз,  яғни,  минерал  заты,  оның  топырақтағы  концентрациясы  жоғары  болуы 

ортаның  биологиялық  белсенділігіне  кері  əсерін  тигізетін  фактор  екенін  жоққа  шығаруға  болмайды. 



ВЕСТНИК КазНПУ им.Абая, серия “Естественно-географические науки”, № 3 (21), 2009 г. 

 

 



40

Уақыт ішінде теңіздің құрғаған орнында шөп жабыны жетілген сайын тұзды шаңның таралуы саябырлап, 

оның  екпіні  теңізді  айнала  қоршаған  шөл  даладағы  баяу  дефляция  процесіндей  қоңыр  күйге  көшеді. 

Теңізден  босағанына 35-40 жылдай  болған  шығыс  бөлігінде  тұздың  таралуы  байқалмайды.  Кейбір 

телімдерде,  мысалы,  Қасқақұлан  мен  Жыңғылтүптің  арасындағы  шөбінің  жобалық  жабыны 85-90 % 

болатын жазықта тұзды шаңның желмен ұшуы тоқтады деуге болады. 

Теңіз  орнындағы  жаңа  құрлықтың  қиыр  батыс  бөлігінде  ғана  судан  босағанына 12-15 жылдай 

болған  «Массагет»  даласының  жəне  «Құйылыс»  жазығының  батыс  жағында  грунт  беті  əзірге  жалаңаш. 

Грунттың 0-5 см-ік беткі қабатында тұздың концентрациясы (құрғақ қалдықпен) - 3,90-6,78 %. Бұл теңіз 

шегінгенде  грунтте  қалған  судың  құрамындағы  тұз.  Өйткені,  грунт  профилінің  жоғарғы  бір  метрлік 

қабатында тұздың мөлшері 0,8-1,0 % шамасында. Соған қарағанда, грунттың беткі қабаты мен қабаттағы 

ащы судың арасында капиллярлық байланыс жоқ. Қабаттағы тұзды судың капилляр арқылы көтерілуіне 

грунт  профилінің  көп  қабаттылығы  жəне  ол  қабаттардың  механикалық  құрамының  əр  түрлілігі  кедергі 

болып тұр. Теңіз орнындағы шөптесінсіз жалаңаш грунт шөгіндінің механикалық құрамына байланысты 

екі түрлі қалыптасқан.  

Саздақ  грунттың  беткі  қабатында  теңіз  суынан  қалған  тұз  массасының  құрамындағы  мирабилит 

жаз  айларында  өзіндегі  кристалданған  суын  жоғалтып,  тенардитке  айналады.  Бұл  соңғысы  үлбіреген 

майда  зат  түрінде  желмен  ұшады  жəне  онымен  бірге  кальций  тұздарының  едəуір  бөлігі шаңға  араласып 

бірге  кетеді.  Ал,  галит (NaCl) грунтте  қалып  қойған.  Оның  азын-аулақ  бөлігі  ғана  жел  көтерген  тұзды 

шаңмен  бірге  кетеді,  бірақ  массасының  көпшілігі желмен  таралмайды. Сол  қалған  галит  грунттың  бетін 

бұжыр  қабыршаққа  айналдырып,  қатырып («броньдап»)  тастаған.  Ондай  телімдерде  грунт  беті  желдің 

өтіне берілмейді. Кейбір телімдерде грунт беті өте майда құм-лайдан тұратын терригендік шөгінділерден 

жиналған.  Мұнда  грунт  бетінде  жұқа,  əрі  жұмсақ  кілегей  қабыршақ  бар.  Ол  желдің  өтінен  жылжып 

тұрады. Зерттеулер көрсеткендей мұндай грунтте өсімдік қауымдастығының алғашқы тобын қарабарқын 

(Halostachys caspica) бұтасы бастайды. Бұтаның түбінде жиылған құм-лайдан олар шоқаттарға айналады. 

Шоқаттар кем-кемнен жиілеп, олардың арасында жел үрлеген дефляциялық микроойпаттар пайда болады. 

Ондай  шұңқырларда  қар  мен  жаңбыр  суы  жиналып,  бұрын  теңіз  суынан  қалған  тұздарды  профильмен 

төмен  қарай  жылжытады,  яғни, «құрғақ  мелиорация»  процесі  жүреді.  Сонан  грунттың  өсімдік  тамыры 

шоғырланатын  жоғарғы  қабаты  тұзсызданып,  өсімдіктің  түрлік  құрамы  көбейеді,  биомассасы  молаяды, 

сөйтіп,  топырақ  құрылу  процесін  күшейтеді.  Бірақ  бұл  уақыт  ішінде  жүреді  жəне  ол  бірнеше  кезеңнен 

өтеді. 

1992  жылы  баспадан  шыққан  Арал  өңірінің  экологиялық  картасында  теңіздің  құрғаған  орнынан 



ұшып  тұрған  тұздың  мөлшері  жөнінде  мəлімет  бар.  Онда  теңіздің  табанымен  қоса  байырғы  жағасынан 

шығысқа  қарай  жатқан  кеңістікті  шекара  сызығымен  теңіздің  сұлбасын  бойлап 5 бөліндіге  бөледі.  Сол 

көлденең сызықтармен бөлінген бірінші бөліндіге (сектор) жататын құрғаған теңіздің орны тұз тарататын 

ошақ ретінде қарайды. Теңіздің жағасындағы ені 10 км-лік құрлықтың бір шаршы шақырымына түсетін 

тұз массасын 600,0 тонна деп көрсетілген. Онан сыртқары теңізден ұзаған сайын тұздың түсуі азайып, 30-

40  км-ге  барғанда  түсетін  тұз  массасы 20,0 тоннаға  бағаланады.  Бұл  мəліметтердің  қаншалықты 

объективті  екенін  шамалау  қиын.  Əрине,  теңіздің  тартылуы  екпінді  болған  алғашқы  кезеңде  жалаңаш 

құрғақ  табаннан  тұзды  шаңның  көтеріліп,  жан-жаққа  тарағанын  жоққа  шығаруға  болмайды.  Бірақ 

құрғақтағы  тұздың  желмен  таралуы  сыртқы  факторлардың  əсерінен  өзгеріп  тұратын  өте  динамикалық 

процес.  Сонан  бері  өткен  уақыт  ішінде  грунт  бетінде  теңіз  суынан  қалған  тұздардың  ұшатыны  желмен 

тарады,  ауқымды  бөлігінде  грунт  беті  қатты  қабыршақпен  жабылды,  Шығыс  жағындағы  теңізден  ерте 

босаған  бөлігінде  грунт  бетін  өсімдік  жабыны  бүркеді.  Мұның  бəрі  теңіздің  орнынан  тұздың  таралуын 

саябырлатып, жалпы экологиялық ахуалды тұрақтандырып отыр. 

Арал  теңізінің  суындағы  тұздардың  проблемасы  жөнінде  кейбір  мəліметтер  теңіз  толық  кезінде 

жүргізген зерттеулер нəтижесінде алынған. Авторлар теңіз суының массасы азайған сайын ондағы əртүрлі 

тұздардың  рет  ретімен  шөгіндіге  түсу  схемасын  жалпы  дұрыс  бағалағаны  күмəн  туғызбайды.  Бірақ 

теңіздің  құрғаған  орнындағы  грунтте  тұздың  жылжу  ерекшеліктері  жөнінде  толық  мəліметті  біздің 

зерттеулеріміз берді. Сөйтіп, Арал теңізінің суындағы жəне құрғаған орнындағы тұздың жылжуын дұрыс 

бағалауға мүмкіндік туды. 

• 

Арал  теңізінің  деңгейі  алғашқы  қауырт  төмендеп,  суының  тұздылығы 30 %-ке 



көтерілгенде оның құрамындағы тұздардан шөгіндіге түскен кальций карбонаты (СаСО

3

) болды жəне ол 

теңіздің  шығыс  жақтағы  тайыз  бөлігінде  жүрді.  Сол  себепті,  мұндағы  грунтте  осы  тұздың 

Абай атындағы ҚазҰПУ-дың ХАБАРШЫСЫ, «Жаратылыстану-география ғылымдары» сериясы,


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал