А. С. Беркинбаева Ғ. М. Нысанбаева Бейорганикалық заттардың химиялық технологиясы


типтік технологиялық сызба-нұсқасы



жүктеу 5.16 Kb.
Pdf просмотр
бет2/9
Дата07.05.2017
өлшемі5.16 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

типтік технологиялық сызба-нұсқасы.
Минералдық  тұздардың  өндірісі 2 негізгі  үрдістен  тұрады: табиғи
тұздарды  тауып, өндіру  жəне  табиғи  шикізаттан  немесе  шикізаттың  басқа
түрінен  минералдық  тұздарды  алу. Табиғи  ерігіш  тұздарды  қазып  шығару
жəне өңдеу (галлургия) бірнеше үрдістерге негізделген: шаю (сілтісіздендіру),
буландыру, кристалдау  жəне  табиғи  тұз  ерітініділерін  өңдегенде,
сусыздандыру. Осы  əдістерді  қолдану  арқылы  тұздар  жүйесін  жеке  дара
тұздарға бөлуге мүмкіндік туады.
Тұздарды синтетикалық əдіспен алуда бастапқы материал ретінде негізгі
химиялық  өндірісінің  жартылай  өнімдері  немесе  əртүрлі  өндірістердің
қалдықтары  пайдаланылады. Тұздардың синтезі бейтараптау реакцияларына
негізделген. Мысалы, маңызды азот тыңайтқыштарын қышқыл мен негізден
осылайша  алады. Көптеген  тұздарды  басқа  өндірістердің  қосымша  өнімі

ретінде  алады. Мысалы, нефелиннен  глинозем  өндіргенде  қосымша  өнім
ретінде поташ пен соданы алады.
Минералдық тұздар мен тыңайтқыштардың бірнеше түрі, сонымен бірге
оларды  алатын  шикізаттың  түрлері  өндірістің  көптеген  əдістермен
шартталады. Көптеген типтік үрдістер өңдеудің физика-химиялық əдістеріне,
əсіресе, шикізаттарды  дайындау  сатыларына  жəне  өнімді  аяғына  дейін
жеткізуге  негізделген. Тұздардың  технологиясында  абсорбция  жəне
десорбция  үрдістерін  жиі  қолданады. Минералдық  тұздардың  пайда  болуы
күйдіру, пісіру, шаймалау, абсорбция  сияқты  үрдістер  барысындағы
химиялық  реакцияларына  негізделген. Тұздар  өндірісіндегі  үрдістердің
басым  көпшілігі  диффузиялық  аймақта  жүреді  жəне  масса  берудің  жалпы
теңдеуімен бейнеленеді:
υ = k
m
F Δс,
сондықтан, тұз  өндірісіндегі  үрдістерді  жылдамдату  үшін  қозғалыс
күшті  Δс - арттыратын  жəне  реагенттердің  жанасу  беттерін (F) ұлғайтатын
барлық шараларды қолданады.
Тұз  технологиясы  үшін  С-Қ  жүйесіндегі  үрдістер  тəн. Мұндай
жүйелерде  фазалардың  бетін  дамыту  қатты  денені  ұсақтап  жəне  ұсақталған
жүзгінді  механикалық  немесе  пневматикалық  араластырғыштардың
көмегімен араластыру арқылы жүргізіледі.
Минералды  тұздарды  өндірудің  технологиялық  сызба-нұсқалары  алуан
көп, бірақ, əдетте, типтік  үрдістердің  жиынтығынан  тұрады. Бұл
үрдістердің  технологиялық  сызба-нұсқасындағы  реті  əртүрлі  болуы  мүмкін,
бірақ  типтік  сұлбасы  əртүрлі  тұздар  өндірісінде  кездесетін  ең  басты
операциялардан тұрады.
Өндірістік  үрдістің  негізгі  міндеті – шикізаттан  мақсатты  элементті
концентрленген  немесе  ары  қарай  ыңғайлы  өңделетін  қосылыс  түрінде
шығару. Шикізатты  байыту  үшін  əртүрлі  механикалық, физика-химиялық
жəне химиялық əдістерді, руданы қолмен айыру, магниттік сепарация, сулау,
сулы классификация, флотация жəне т.б. қолданады.
Заттарды  анағұрлым  реакцияласушы  күйге  айналдыру  үшін, мысалы,
ерігіш  қосылысқа  ауыстыру  үшін  шикізатты  тотықтырады  немесе
тотықсыздандырады, күйдіреді  немесе  басқа  заттармен  бірге  қатты
қыздырады (яғни  пісіру  əдістерін  жиі  қолданады). Кейде  керісінше,
шикізаттың кейбір бөлігін ерімейтін түрге айналдыру үшін, оны шикізаттың
басқа бағалы бөлігінен айырады. Шикізаттағы бағалы компоненттерді ерігіш
немесе  реакцияласушы  күйге  айналдыру  үшін  кальцинациялау, тотықтыру,
тотықсыздандыру, хлорлау  жəне  сульфаттандырып  күйдіру, пісіру,
қышқылдық  ыдырату  əдістерін  жəне  шикізатты  өндейтін  басқа  да  əдістерді
жалпы түрде шикізатты ашу деп атайды. Күйдірудің барлық жағдайларында
қатты  материалдар  өңделуге  ұшырайды. Үрдістің  қарқындылығына  əсер
ететін  басты  факторлар: материалдың  ұсату  дəрежесі  мен  химиялық
реакцияға  түсетін  заттардың  концентрациясы. Жыныстың  ірі  кесектерін

ұсақтау, кейде ұнтақтау арқылы кішірейтеді. Бұл операциялар фракцияларға
елеумен  бірге  жүреді: ірі  фракциялар  ұсақтауға  қайтарылады, ұсақтары
күйдіру үшін шихта дайындауға түседі.
Байытудың  сулы  əдісі  қолданылғанда, шикізат  сулы  болады  жəне  оны
күйдірудің алдында кептіру қажет.
Сонымен, типтік  сызба-нұсқаның бастапкы  сатысына  ұсақтау, елеу,
байыту  жəне  кептіру  сияқты  үрдістер  кіреді. Бұл  операциялар  шикізатты
қазып алған жерде жиі жүргізіледі. Осындай жағдайда өндіріс сұлбасы шихта
дайындаудан, яғни  күйдіру  өзінен  немесе  күйюге  арналған  материалдар
коспасын күйдіруден басталады.
Күйдіруден  кейін материал, əдетте, салқындатылады, күйдіру  үрдісінде
шихта  пісіп, жабысып  қалған  жағдай  болса, оны  ұсақтайды, сындырады.
Одан 
кейін 
материалды 
сумен 
сілтісіздендіреді 
немесе 
бағалы
компоненттерді  кейбір  жағдайда  зиянды  қоспаларды  бөліп  шығару  үшін
арнайы  ерітінділермен  өңдейді. Сілтісіздендіруді  жиі  ұсақтаумен, ал  кейбір
жағдайда  шихтаны  салқындатумен  қатар  қолданады. Сілтісіздендіргеннен
кейін ерітіндіні ерімейтін тұнбадан тұндыру жəне сүзу арқылы бөледі.
Бағалы компоненттері бар ерітіндіні, басқа қосылысқа айналдыру үшін,
мысалы, тұнбаға, оны  ары  қарай  сұйық, қатты  немесе  газ  тəріздес
реагенттермен өңдейді. Тұнба түскен жағдайда, ерітіндіні тұндырады немесе
сүзеді. Кейбір  жағдайларда  бағалы  компонент  ерітіндіде  қалу  мүмкін, онда
оны  буландырады  жəне  кристаллизацияға  жібереді. Кристалдар  өзекті
ерітіндісінен  тұндыру (декантациялау) немесе  сузу  арқылы  бөлінеді, содан
соң  кептіріледі, кейде  керекті  ұсақтыққа  дейін  ұнтақталынады. Осылайша,
типтік сұлба келесі негізгі үрдістерден тұрады:
- ұсақтау;
- елеу;
- байыту;
- кептіру;
- мөлшерлеу жəне шихталау (араластыру);
- күйдіру;
- салқындату;
- ұнтақтау, тарту;
- шаймалау;
- тұндыру, сүзу;
- ерітіндіні өңдеу (қоспалардан тазалау, тұнбадан бөлу);
- буландыру;
- кристалдау;
- тұндыру, сүзу;
- кептіру;
- өнімді ұсақтау;
- қаптау.
Күйдіру. Тұз  технологиясында  материалды  күйдіру  үрдісінің  үлкен
маңызы  бар. Ол  əртүрлі  жағдайларда  шихта  қоспасында  қажетті  химиялық
өзгерістер  жүруін  қамтамасыз  етеді. Күйдіру  кезіндегі  болатын  химиялық

құбылыстардың сипатына байланысты  күйдірудің келесідей түрлері болады:
кальцийленген, тотықтырушы, хлорлаушы, тотықсыздандырғыш. Қазіргі
кезде хлорлап күйдіру əдісі өндірістік маңызын жойды.
Кальцинациялық күйдіру немесе кальцийлеу деп заттың құрамынан көмір
қышқыл  газ  немесе  конституциялык  суды  шығару  үрдісін айтады. Мысалы,
əкті күйдіру:
СаСО
3
 = СаО + СО
2
немесе каолинді қатты қыздыру:
Аl
2
О
3
.
 2SiO
2
.
 2Н
2
О = Аl
2
О
3
 + 2SiO
2
 + 2Н
2
О.
Тотықтырып  күйдірудің  мысалы  ретінде  пиролюзиттің  күйдіргіш
калиймен 200-270 °С-де  ауадағы  оттегінің  қатысуында  балқуын  келтіруге
болады:
2МnO
2
 + 4КОН + О
2
 = 2К
2
МnО
4
 + 2Н
2
О.
Тотықтырып  күйдірудің  жеке  түрі – сульфаттап  күйдіру, ол  үшін
сульфидті  кендерді  ерігіш  сульфат  түріне  айналдырады. Бұл  кезде  алдымен
металл  тотығы  түзіледі, мысалы, СuS + ½ О
2
  =  СuО  +  SО
2
. Содан  кейін
түзілген  күкіртті  газ  күкірт  ангидридіне  тотығады  да, металл  тотығымен
əрекеттеседі:

2
 + CuO
2
 = CuSO
4
.
Тұз технологиясында тотықсыздандырып күйдірудің де үлкен мəні бар.
Оның мысалы, натрий сульфатынан натрий сульфидінің түзілуі:
Na
2

4
 + 2С = Nа
2
S + 2СО
2
.
Күйдіру  үрдісін  қарқындату  əдістері: температураны  жоғарылату,
шихтадағы (қоспадағы) компоненттерді  ұсақтау, компоненттердің  бірін
сұйық  немесе  газ  тəріздес  түрге  айналдыру, əрекеттесетін  компоненттердің
концентрациясын  жоғарылату, шихтаны  араластыру  жəне  жылу  беру
жағдайын  жақсарту. Үрдісті  қарқындатудың  бірден-бір  тиімді  жолы – ол
температураны  жоғарылату. Температура  жоғарылаған  сайын  химиялық
реакциялар  да, диффузиялық  үрдістер  де  жылдамдайды. Температураның
жоғарғы  шегі  шихтаның  қасиетіне  жəне  оның  құрамындағы (оның  пісіп
жетілуін  қамтамасыз  ететін) жеңіл  балқитын  металдардың  болуына
байланысты. Пештің  реакциялық  көлемінде, шихтаның  пісіп  жабысуына
байланысты, өткізбейтін  бөлек  учаскелер  пайда  болады  жəне  шихтаның
кесегі үлкейеді. Осыған байланысты, үрдіс баяулайды немесе реакция толық
жүрмейді. Шихта  компоненттерінің  ұсақталуы  күйдіру  үрдісін  тездетеді,
өйткені  барлық  əрекеттесу  үрдістері  материал  бөлшектерінің  бетінде  өтеді.
Күйдіру  жылдамдығы  бөлшектердің  беткі  шамасына  пропорционал  болады.
Бірақ-та  аса  көп  ұсақтау  кейбір  жағдайларда  шихтаның  қатты  жабысуына
əкеліп соғады. Сондықтан ұсақтау дəрежесін таңдау  көптеген факторлармен
шартталады:
күйдірілетін 
материалдың
қасиеттеріне, күйдіру
температурасына, пештің  конструкциясына, араластыру  жағдайына  жəне

шихтаның  ауысуына  т.б. Сұйық  жəне  газ  тəріздес  реагенттердің  қатысуы
күйдіру үрдісін тездеседі, өйткені мұндай  жағдайда  реакция температурасы,
қатты  реагенттермен  салыстырғанда, əлдеқайда  төмен  болады. Газды
фазадағы  компоненттерімен  əрекеттесетін  материалдарды  күйдіргенде, сол
компонентердің  газдағы  концентрацияларының  көбеюі  үрдісті  тездетеді,
мысалы, тотықтырып  күйдіруде  оттегі  немесе  көмір  тотығы, сутегі
тотықсыздандырып 
күйдіруде. Араластыру 
кезінде 
əрекеттесуші
бөлшектердің  беті  жаңарып, реакция  өнім  қабатынан  босап, ал
əрекеттеспеген заттардың сол бетпен жанасуына мүмкіндік туады.
Еріту  жəне  сілтісіздендіру.  Еріту  үрдісін  шартты  түрде  физикалық
жəне  химиялық  деп  бөледі. Физикалық  еру  қайтымды  үрдіс, яғни  сұйық
фазаның  əсерінен  кристалдық  тордың  бұзылуы  жүреді. Химиялық  еріту  –
қайтымсыз  үрдіс, яғни  еріткіш  затпен  химиялық  əрекеттеседі. Ерітудің
барлық  жағдайларында  қатты  бетпен  салыстырғанда, сұйық  фаза  ауысады.
Сұйықтың  табиғи  конвекциясы  жүреді. Фазааралық  шекарада  барлық  кезде
сұйықтың  диффузиялық  қабаты  болады. Үрдіс  жылдамдығы  қатты  дененің
кристалдық  торының  еру  жылдамдығымен  анықталады  жəне  диффузия
заңдылықтарына  бағынады. Еру  қарқындылығы  əрбір  гетерогендік  үрдістің
қарқындылығындай жанасу фазасының беткі мөлшеріне тəуелді (кристалдар
неғұрлым  ұсақ  болса, соғұрлым  меншікті  беті  үлкен  болады  жəне  олар
тезірек  ериді). Физикалық  ерудің  жылдамдығы  ерітіндінің  қанықпаған
шамасына  пропорционал, яғни  ерітіндінің  қаныққан  концентрациясы  мен
нақты  концентрациясының  айырмашылығына  тең. Кинетикалық  теңдеудің
түрі:
dG / Fd
t
 = K (x
0
 – x),
мұндағы G – еритін заттың мөлшері;
F – кристалдардың беті;
τ – уақыт;
К – еру жылдамдығының коэффициенті;
х
0
 – берілген температурадағы қаныққан ерітіндінің концентрациясы;
х – ерітілетін заттың сұйық фазадағы нақты концентрациясы.
Химиялык еріту əртүрлі кинетикалық заңдылықтарға бағынады. Реакция
тек қана қатты дененің бетінде  жүретін  болса  жəне реакция өнімі ерітіндіге
диффузияланатын болса жылдамдық активті еріткіштің концентрациясына с
пропорционал:
dG / Fd
t
 = Kс.
Реакция  тек  қана  бетте  емес, ерітіндіде  де  жүретін  болса, кинетикалық
теңдеудің түрі мынадай:
dG / Fd
t
 = K
1
 + К
2
с,
мұнда К
1
 жəне К
2
 – тұрақты коэффициенттер.
Сілтісіздендіру деп қатты қоспаның еритін бөлігін еріткіштің көмегімен
бөліп  шығару  үрдісін  айтады. Принципінде, еру  үрдісінен  онша

айырмашылығы  жоқ, бірақ  əлдеқайда  баяу  жүреді, ол  еріткіштің  қатты
материал  бөлшектерінің  ішіне  диффузиялануында  болатын  қосымша
кедергіге  байланысты. Сілтісіздену  үрдісі  неғұрлым  қатты  дене  түтікшелі
болып келсе, соғұрлым тез жүреді.
Еру  жəне  шаймалау  үрдістері  температураны  жоғарлатқан  сайын,
заттардың  концентрациясын  азайтқанда, қатты  жəне  сұйық  фазалардың
салыстырмалы  орын  ауысу  жылдамдығын  көбейткенде  тезірек  жүреді
(сондықтан да қарама-қарсы ағын принципі жəне араластыруды қолданады).
Кристаллизациялау  Тұздарды  су  ерітінділерінде  кристаллизациялау
үшін ерітіндіні аса қанықтырудың əртүрлі əдістері қолданылады:
1) төменгі  температурадағы  ерігіштігімен  салыстырғанда  жоғары
температурада  ерігіштігі  жоғары  тұздарды  олардың  қаныққан  ерітінділерін
салқындату  арқылы  кристалдайды (политермиялық  немесе изогидритті
кристалдау),
2) температураны  өзгерткенде  өзінің  ерігіштігін  аз  өзгертетін  тұздарды
тұрақты 
температурада 
суды 
буландыру 
арқылы 
кристалдайды
(изотермиялық кристалдау).
Тұздың  кристаллизациясын  ерітіндіге  оның  ерігіштігін  төмендететін
затты  қосу  арқылы  қол  жеткізуге  болады. Ондай  заттар  болып  берілген
тұзбен немесе  затпен бірдей  ионы  бар  басқа  тұздар болады  жəне олар суды
байланыстырып тұрады. Бұл үрдіс тұздалу деп аталады. Тұздалудың мысалы
болатындар:
1) хлорлы  натрийдің  концентрлік  ерітіндісіне  хлорлы  магнийді
қосқандағы оның кристалдануы;
2) натрий  сульфатының  ерітіндісіне  спирт  немесе  аммиак  жəне  т.б.
қосқандағы кристалдануы.
Кристаллизация  үрдісін 2 периодқа  бөледі: ұрықтардың  пайда  болу
периоды  жəне  кристалдардың  өсу  периоды. Кристалдардың  өсуі
диффузиялық  үрдіс. Температураны  жоғарылату  молекулалардың  қозғалыс
жылдамдылығын, диффузияны  тездетеді. Кристаллизацияның  жылдамдығы
араластырғанда  да  жоғарылайды. Ұрықтардың  өз  еркімен  пайда  болуы –
флюктуацияға – аса  қаныққан  ерітіндінің  көлемінің  əр  жерінде  иондар  мен
молекулалардың  реттелген ұсақ  түзілулерінің нəтижесі. Кристаллизацияның
бастапкы  сатысын  ерітіндіге  ұрықтарды, яғни  кристалданатын  заттардың
ұсақ  бөлшектерін  жасанды  енгізу  арқылы  біраз  жылдамдатуға  болады.
Берілген  заттың  ұрықтары  белгілі  бір  өлшемнен  кем  болуга  тиісті  емес,
өйткені  өте  ұсақ  ұрықтар  термодинамикалық  тұрақсыз  болады.
Температураны  жоғарлату  молекулалардың  кинетикалық  энергиясының
өсуіне əкеліп соғады, бірақ соңғысы іріленген бөлшектердің шыдамдылығын
төмендетеді, сондықтан температураның əсері біркелкі емес.
Таза кристалдар алу үшін тұз ерітінділерін кристаллизацияның алдында
оларды  ластандыратын  қоспаларды  ерімейтін  қосылыстар  түрінде  тұнбаға
түсіру  арқылы  тазалайды. Ерітіндіні  ластайтын  металдар  ионы
гидрототықтар түрінде тұнбаға жиі түсіріледі.

Тұздардың  басылып, нығыздалып  қалуы.  Кристалдық  өнімдер
нығыздалып қалуы мүмкін. Сақтау кезінде кристалдық бөлшектер жабысып,
нығыздалып  жəне  қатты  тығыз  массаға  ауысады. Тұздардың  нығыздалып
қалуының  басты  себебі  жоғары  ылғалдылық, сондықтан  да  неғұрлым
ерігіштігі  жоғары  болса, нығыздалуы  да  жоғары  болады. Нығыздалу
кристаллогидрат  немесе  қаныққан  ерітіндінің  үстіндегі  су  буының
қысымына, сонымен  бірге  қоршаған  атмосфераның  температурасы  мен
ылғалдылығына  тəуелді. Кейде  нығыздалу  сақтау кезіндегі  тұздың  қайтадан
кристалдануынан  кристалдық  форманың  бір  түрінен  екінші  түріне  өтуіне
байланысты. Бұл құбылыстың  полиморфтық айналу  температурасының (өту
нүктесі) байқалуы  қоршаған  ортаның  ауытқу  температурасының  шегінде
жатқан кезде болады. Тұздың нығыздалып қалуы, егер де əдеттегі жағдайда,
тұздардың  гигроскопиялық  қасиеті  жоқ  болса  да, оның  ауадағы  ылғалмен
химиялық гидратация кезінде  болуы  мүмкін. Мысал  ретінде, қыс кезінде  ас
тұзының ашық ауада сақталып, ноль температурасынан төменде NаС1
.
 2Н
2
О
түзілуі, тұздардың  қоспасын  сақтағанда, нығыздалып, арасында  жүретін
химиялық  реакциядан  жаңа  қосылыс  түзілуі  мүмкін. Мысалы, аммоний
нитраты мен сульфатының қосылысында қос тұз (NH
4
)
2
SO
4
.
 2NН
4

3
 түзілуі
мүмкін. Нығыздалуды  азайту  немесе  оны  болдырмау  үшін  келесі  əдістер
қолданылады:
1) ірі кристалдар түрінде дайындау;
2) қоймаға берілгенше жақсылап кептіріп, салқындату;
3) қарапайым ыдыста сақтау жəне ауаға, суға төзімді ыдыста сақтау;
4) түйіршіктелген  немесе  брикеттелген  өнім  шығару  немесе  оны
гидрофобтық  заттың (парафин, май, керосин жəне  т.б.) қорғау пленкасымен
жабу.
Əдеб.: 2 нег. [24-65], 3 нег. [117-135].
Бақылау сұрақтары:
1. Шикізатты байыту əдістері .
2. Тұз технологиясынъң негізгі əдістері.
3. Күйдіру түрлері, күйдіруді қарқындату.
4. Кристаллизация үрдісі, оның периодтары
5. Тұздың нығыздалуын болдырмау əдістері.
3 – дəріс. Натрий хлориді, оның технологиялық қасиеттері. Шикізат
пен өндіру тəсілдері.
Ас  тұзы  баяғыдан  бері  консервілеуші  құрал  ретінде: балық, ет,
көкөністерді, теріні  жəне  т.б. тұздау  үшін  қолданылады. Өнеркəсіптің
дамуымен  əртүрлі  өндірісте  бастапқы  немесе  көмекші  шикізат  ретінде  тұз
кең  қолданыс  тапты. Қазіргі  кезде  тамақ  саласы  үшін  əлемдік  өндірілетін

тұздың  жартысынан  азы  шығындалады. Бір  адамның  тұзды  тамаққа
пайдалану орташа жылдық нормасы 8-10 кг құрайды, ал өнеркəсіпті қосқанда
жалпы пайдалану, жекеленген елдерде жылына 25-75 кг жетеді. Тұз, сонымен
бірге  малдың  тамағына, мысалы  малға  силос  дайындағанда  кетеді.
Өндірілетін тұздың 5-10 % жем ретінде жұмсалады. Өндіру мен өңдеу əдісіне
қарай  тамақтық  ас  тұзы  бөлінеді: 1) ұсақ  кристалды  қайнатпа; 2)
ұсақталғанның əр  түрі (тасты, өзі тұнатын) жəне əртүрлі  ірілікте тартылған;
3) ұсақталмаған кесекті (шомбал), жарма дəн жəне дəнді (ядро); 4) иодталған.
Ас  тұзының  сапасына  қойылатын  талаптар  МЕСТ-13830-68 (1-кесте)
бойынша шартталған; МЕСТ-13685-68 сынақ əдістері.
1-кесте. МЕСТ-13830-68 бойынша ас тұзының құрамы (%).
Құрғақ заттағы шектік
мөлшері
Сұрып
NаС
l-
дың қ
ұрғ
.за
т-
ғы 
мө
лшер
і, 
кем
емес
Суда ери
мей
тін
затты
ң құрғақ
за
тта
ғы
 мөл
шер
і,
ас
пайтын
Ылғалдың максимальды
мөлшері
Са
2+
Mg
2+
SO
4
2-
Fe
2
O
3
Экстра
Жоғарғы
Бірінші
Екінші
99,7
98,4
97,7
97,0
0,03
0,16
0,45
0,85
0,1
Тасты тұз........…..............0,25
Тұнба жəне өзі тұнатын...3,2
Қайнатпа.....…….….........5,0
Тасты тұз........………......0,25
Тұнба жəне өзі тұнатын...4,0
Қайнатпа ………...............5,0
Тасты тұз …….…..…......0,25
Тұнба жəне өзі тұнатын....5,0
Қайнатпа …….....……......6,0
0,02
0,35
0,5
0,65
0,01
0,05
0,1
0,25
0,16
0,8
1,2
1,5
0,005
0,005
0,01
0,01
NaCl-ды 1500-ден  астам  өндірістерде  пайдаланылады. NaCl химия
өндірісінде  сода, хлор, күйдіргіш  натрий, хлорлы  əк  жəне  т.б. алуда  негізгі
шикізат  болып  табылады, пластмасса  өндірісінде, органикалық  синтез  жəне
басқаларда  қолданылады. Хлорлы  натрий, құрылымы  дендритті  тығыздығы
аз (0,9 г/см
3
, артық қысыммен 1,7 атм.) қауіпсіз аммониттерді дайындағанда,
от сөндіруші қоспа ретінде қолданылуы мүмкін.
Физика-химиялық  қасиеттері. Хлорлы  натрий  табиғатта  ерітінділер
жəне  кристалды  шөгінділер, ең  бастысы  тасты  тұз, минерал  галит NaCl
түрінде  кездеседі. Ол  таза  ерітінділерден  дұрыс  кубтар  түрінде
кристалданады; ерітіндіде  қоспалармен  бірге  түзілген  кристалдар  октаэдр
немесе ромбалық додекаэдр формалы болуы мүмкін. Кристалдар тығыздығы
20 °С 2,16 г/см
3
. Балқу  температурасы 800,8 °С. Табиғи  тығыз  массаларда
(тасты тұзда) галит дəнінің қырлары əдетте, дұрыс емес жəне ұсақ мөлшерлі
(үлестен бірнеше миллиметрге дейін) болып келеді.
Хлорлы  натрий  түрлендіретін  агенттің  қатысында  үш  өлшемді
дендриттер түрінде кристалдана алады. Ол мұндай күйде суда жақсы еритін

хлоридтер мен гидрототықтардың концентрлі ерітінділерінен (онда NaCl-дың
1-2 % ғана  ериді), құрамында  сілті  металдың  ферроцианидінің 0,05 % бар
тұздықты вакуум астында буландырып, баяу араластырғанда бөлінеді.
Температура +0,15 °С  төмендегенде  тұз  екі  сулы  кристалгидрат NaCl
.

2
О (гидрогалит) түрінде, бұл  температурадан  жоғарылағанда  сусыз NaCl
түрінде  кристалданады. Хлорлы  натрийдің  ерігіштігі  температураға
байланысты  аз  өзгереді. Қаныққан  сулы  ерітіндісі  эвтектика  нүктесінде -
21,2°С-де NaCl-дың 24,42 % ұстайды (1-сурет). Қаныққан сулы  ерітінді 760
мм  сын.бағанасындағы  қысымда 108,7 °С  температурада (NaCl 28,41 %)
қайнайды.
Сурет 1 – NаСl – Н
2
О жүйесіндегі
ерігіштік
Таза галит түссіз, шынылық жылтыры
бар, қоспалар оны əртүрлі түске бояйды:
сұрдан  қара  сұрға  дейін (балшықты
заттардың  қоспасы) сары, қызылсары,
қызыл  түс (темір  тотығы), қоңыр
(органикалық  заттар) жəне  басқалары.
Калий тұздарымен бірге кездесетін, галит
жиі  көгілдір, көк  жəне  күлгін  түсті
болады, 200 °С  дейін  қыздырғанда,
жойылады. Түстердің  пайда  болуы
радиоактивті 
сəулелердің 
əсерінен
металл  натрийдің  бөлінуіне  байланысты
болуы мүмкін. Шығатын жеріне қарай ас
тұзында  қоспа  ретінде  құм, дала  шпаты
жəне  каолинит  сияқты  жыныстар, сілті
жəне  жер  сілті  металдарының  тұздары,
өзекті ерітінділер жəне т.б. кіруі мүмкін.
Қоспалар  мөлшері  мен  тұз  бөлшектерінің  өлшемдері  арасында  өзара
байланыстың  болуы  белгіленеді. Таза  тұздың  гигроскопиялығы  үлкен  емес,
кейбір қоспалар болғанда, мысалы, MgCl
2
, ол көбейе түседі. Басқа қоспалар,
мысалы біркелкі бөлінген дисперсті лай ас тұзының гигроскопиялығын біраз
төмендетеді.
NaCl ерітіндісінің  үстіндегі  су  буы  төменгі  температураларда  оның
концентрациясы өскен сайын болмашы азайады.
Хлорлы  натрий  дигидраты +0,15-тен 21,2 °С  дейінгі  интервалда
кристалданады. Баяу  кристализацияланғанда  жіңішке  ине, ал  жылдам
кристализацияланғанда  жақсы  қырланған  жəне  жетілген  бір  қиықты-
призмалы, тығыздығы 1,6 г/см
3
  кристалдар  түзіледі. Температура
интервалында +0,15-тен – 21,2°   дейін NaCl
Каталог: sites -> default -> files -> books
books -> ҚазаҚстан Республикасының білім және ғылым министРлігі а и. артемьев, с.Қ. мырзалы ғылым таРиХы және ФилОсОФиЯсы
books -> Қолданбалы экология
books -> Қазақстан республикасының білім жəне ғылым министрлігі
books -> Қазақстан республикасы білім жəне ғылым министрлігі
books -> Қазақстан республикасы білім жəне ғылым министрлігі
books -> Ж. Ә. Бүркітбаев атындағы Өнеркәсіптік инженерия институты «Көтеру-тасымалдау машиналары мен гидравлика» кафедрасы
books -> Қазақстан республикасының білім жəне ғылым министрлігі
books -> Қазақстан республикасы білім жəне ғылым министрлігі
books -> Студенттің ПƏндік оқУ-Əдістемелік кешені

жүктеу 5.16 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет