А. Р. Габидуллина М. К. Бисемалиева



жүктеу 176.82 Kb.
Pdf просмотр
бет2/27
Дата16.06.2017
өлшемі176.82 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27

Әдебиеттер
1.  Қыдыршаев  А.С.  Ш ешендіктануды  оқытудың  ғылыми-эдістемелік 
негіздері.  Алматы:  «Білім» баспасы,  2000.-270 б.
2.  Қыдыршаев  А.С.  Үлттық  шешендік  өнер  жэне  М ахамбет//  «Орал 
өңірі»  газеті,  25  шілде,  2013.-8-6.
3.  Есбосынов  Ж.Б.  М ахамбеттің  Ш ерниязға  айтқан  сөзі  және  оны 
Абылдың  шешкені  туралы/  «Адай  ата»  II  кітап,  Алматы: 
«Нүрлы 
әлем»6аспасы,2006.-460 б.
4.  Қазақ  тілінің  түсіндірме  сөздігі/Жалпы  редакциясын  басқарған 
Т.Жанүзақов.-Алматы:  Дайк-Пресс, 2008.-870 б.
5. 
Қазақ 
тілінің 
этимологиялық 
сөздігі/ 
Ж алпы 
редакциясын 
басқарғандар:  А.Ысқақов,  Р.Сыздықова,  Ш.Сарыбаев.  -  Алматы:  «Ғылым» 
баспасы,  1966.-21-6.
6. 
Қыдыршаев 
А.С. 
Махамбет 
ақынның 
шешендігі 
хақында// 
М.Өтемісүлының 210 жылдығына арналған дэстүрлі  «V  М ахамбет оқулары  » 
атты  республикалық  ғылыми-тэжірибелік  конференция  материалдары.  Орал, 
2013.-48-50-66.
7.  Қыдыршаев  А.С.  Халық  ділмарлығынан 
нэр  алған  Махамбет 
шешен// «Өркен» газеті, №-21,  2005.-4-6.
А.С. Қыдыршаев,  АС.Татаханова 
Некоторые аспекты познания ораторского наследия Махамбета Утемисова
В  статье  рассматриваются  некоторые  аспекты  познания  ораторского  наследия 
выдающегося  казахского  поэта  Махамбета  Утемисова.  Автор  дает  подробный  анализ 
поэтическим  стихам,  поэмам  и  толгау  нашего  предка  Махамбета,  которые  рождались  из 
исконно казахских ораторских высказываний.  Особое внимание уделено личности Махамбета 
как оратора, его ораторскому стилю и манере.  Наряду с этим отмечен вклад поэта в развитие 
иносказательных ораторских высказываний, которые являются одной из новых направлений в 
махамбетоведении.  В  результате  определено  непревзойденное  мастерство  стихов  и  толгау 
поэта  и  оратора  Махамбета,  наполненных  глубоким  смыслом  и  вызывающие  глубокое 
восхищение, источником вдохновения для которых были национальные ораторские изречения, 
отражающие всю народную мудрость.
Ключевые 
слова.  Ораторские  изречения,  импровизатор,  национальные  ценности, 
махамбетоведение, 
афоризм, 
феномен, 
природа 
ораторства, 
личность 
оратора, 
иносказательные  ораторские  высказывания,  мастер  слова,  поэтический  язык,  назидательное 
слово, этимология, поэтическое мастерство.
A.S.  Kidirshaev,  A.S.  Tatakhanova 
Some  aspects  of studying Makhambet Utemisov’s oratorical heritage
The article considers some aspects of studying  oratorical heritage of the outstanding Kazakh 
poet  Makhambet  Utemisov.  The  author  gives  a  detailed  analysis  of the  poetic  verses,  poems  and 
tolgaus  of our  ancestor  Makhambet,  which  were  born  out  of genuine  Kazakh  oratorical  speech. 
Special  attention is paid to the  personality  of Makhambet as a public  speaker,  his public  speaking 
style.  Along with this, the contribution of the poet in the development of foreign oratorical speech, 
which was one of the new directions in Makhambet Studies. As a result the excellent mastery of poet 
and  orator  Makhambet’s  verses  and  tolgaus,  filled  with  deep  meaning  and  causing  profound 
admiration, a source of inspiration for which were national oratorical  sayings,  reflecting  all popular 
wisdom was defined.
Keywords. 
Oratorical  sayings,  improviser,  national  values,  Makhambet  Studies,  aphorism, 
phenomenon,  the  nature  of  oratory,  the  identity  of the  speaker,  allegorical  rhetorical  statements, 
master of words, poetic language, edifying word, etymology, poetic skill.
14

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
УДК 371:808
А.С .  Қ ыды рш аев - п.г.д., профессор, 
Д .А . Ш акуова - магистр-оцытушы, 
И.С. Абды рахм анов - магистр-оцытушы, 
А .Қ .  Э бугалиева - магистрант 
E-m ail: kidirshaev_abat@mail.ru
Р И Т О Р -П Е Д А Г О Г Т ІҢ  Ш А Р Ш Ы  Т О П  А Л Д Ы Н Д А  С Ө З С Ө Й Л Е У Г Е  
Д А Я Р Л А Н У Ы Н Ы Ң  Ә Д ІС Т Е М Е Л ІК  И ІР ІМ Д Е Р І
Аннотация. 
Мақалада ритор-педагогтың шаршы топ алды сөз сөйлеуге даярлануының 
әдістемелік-тәжірибелік  иірімдері  жүйелі  түрғыда  жіктеле  үсынылған.  Бүл  ретте  «сөйленер 
сөз»,  «сөйленер  сөз  мазмүны»,  «алғы  мақсат»,  «аудиторияны  білу»,  «алғашқы  ой  үзіктері», 
«негізгі ой», «даярлану сатысы», «ішкі байланыс», «ым-ишарат», «кідіріс»,  «уақытты ескеру», 
«дискіге  жазу»,  «имидж  қалыптастыру»  мэселелері  турасында  кешенді  ойлар  екшеледі. 
Нэтижеде  ритор-педагогқа тэжірибелік  сараптаудан  өткізілген тиімді  кеңестер  берілген.  Бүл 
саптағы  ғылыми-әдістемелік  кеңестердің  бір  шоғыры  мыналар:  сөйлер  сөзді  емес,  айтар 
идеяны есте сақтауға жаттығу; жаттауға үмтылмау; дауыстап айтуға жаттығу; қашан да сөйлер 
сөзімізге  не  презентацияға  соңына  дейін  дайындалу;  эзірлікті  көрнекі  қүралдармен 
біртүтастықта  жүргізу;  әзірлікгі  тыңдаушымен  бірлесе  жүргізу;  даярлықты  сөзіңізге  адал 
түрғыда  сын  айтар  аудиоредактормен  бірлікте  жүргізу;  эр  кез  ішкі  байланыстың  тиімділігін 
ескеру;  ойымыздың  байыпты  да байсалды логикалы  өрілуіне назар аудару;  қолданылған ым- 
ишараттардың орындылығы, т.б.
Түйін сөз: 
іскер көшбасшы маман, сөйлеу мэдениеті, ритор-педагог, аудитория, шаршы 
топ алды шешендік, Демосфен, сөйленер сөздің мазмүны, мақсат, аудиторияны білу, алғашқы 
ой  үзіктері,  тосынсый,  негізгі  ой,  даярлану  сатысы,  ішкі  байланыс,  ым-ишарат,  кідіріс, 
уақытты ескеру, дискіге жазу, имидж, логика, бейнеқүрылғы, лабиринт.
Ш ешендік  өнерді  меңгеру  -   табыс  кепілі.  Бүл  ең  алдымен  ритор- 
педагогқа  қажет.  Бүл  бағыттағы  айтылар  кеңестер  -  көзге  түсу  үшін  емес, 
тындар  қүлақ  үшін,  тиімді  сөз  сөйлеу  туралы.  Кімдердің  қүлағы  үшін? 
Қандай  қүлақтар  үшін?  Алғашқы  кезде  өзіміздің  қүлағымыз  үшін  дер  едік. 
Сіз  не  айтып  түрғаныңызды  ең  алдымен  өзіңіз  естуіңіз  керек.  Өз 
тыңдаушыларыңыздың  қүлагын  назарға  үстау  жөн.  Кімде-кім  оқу  сэтінде 
қателессе,  қашан да сол түсқа кері  оралып,  дүрыстап қайтадан оқи алады.  Ал 
тыңдаушы  бүлай  істей  алмайды.  Тындаушыға  хабарды  жеткізу  -  іскер  де 
шешен  маман  ісі,  ағарту  саласында  ритор-педагог  ісі.  Ж алығып  кеткен 
жағдайда  не  қызықсыз  болып  жатса,  оқырманға  өзі  оқып  жатқан  дүниесін 
кері  ысырып  қоя  салуға  қашан  да  болады.  Ал  аудитория  жалыққан  жағдайда 
не  қызықсыз  болса,  тыңдаушы  сізді  тыңдауды  қойып  мүлдем  басқа  нэрсені 
ойлары  хақ.  Бүл  ретте  оңтайлысы  -  өз  идеяларыңызды  тыңдар  қүлаққа 
жағымды және назар аударуды  қажет ететін жанды дауыспен жеткізіп айтуға 
үмтылу.  Ал  сөзіңізді  эмоциональды  қалыпта  юмор  араластыра  қысқа  түрде 
жеткізе 
алсаңыз, 
аудитория 

сіздікі. 
Үсынылатын 
осы 
орайдагы 
кеңестерімізді  қысқа  да  нүсқа,  мейлінше  жинақы  қайыруды  жөн  көрдік. 
Материалдарды  көрер  көз  үшін  емес,  «тындар  қүлақтар  үшін»  үсынамыз. 
Көпшілік  жағдайда  сөйленген  сөз  жазып  алғандай  естіліп  жатады.  Дүрысы  - 
қандай  үлкен  аудиторияның  алдында  сөйлегенде  де,  күнделікті  сөйлеген 
қалыптағыдай  болу.  Тэжірибе  көрсеткендей,  қарандашпен,  қағазбен  өткізген 
үзақ уақыт көпшілік алдында табысқа жетуге  кепілдік бере  алмайды.  Сөйлеу 
сэтінде қағазға жазылған эдемі сөздерді қолдану міндетті емес.  Осы орайдағы
15

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
материалдарды  іскер  мамандардың аудиторияда,  мәжіліске арналған залдарда 
сөйлеген  сөздері  мен  шаршы  топ  алдындағы  шешендік  тәжірибелерінің 
жиынтығы  ретінде  қабылдаған  жөн.  Бүл  ретте  студент  жастардың  жеке 
ерекшелігі  мен  өзіне сенімділігін қалыптастыруға үмтылысы  баса ескеріледі. 
Студент  жастардың  бойына  шешендік  дағдыларды  белсенді  түрде  қалай 
жүғымды  етуге  болады?  Біздіңше,  барлық  іс  осы  бағытқа орайлас  әзірленген 
еңбектерге 
бірден-бір 
байланысты. 
Сол 
себепті 
де 
үсынылатын 
кеңестерімізде  барынша  практикалық  мүддені  көздеуді  орынды  көрдік. 
Қысқасы,  бүл  бағыттағы  өрілген  кеңестерді  басшылыққа  алсақ,  нэтижеде 
ізденуші  жас  маман  бойында  бүрынғыдан  да  жақсы  сөйлеудің,  эрбір  іскер 
адамға қажетті топ алды не іс басында шебер  сөйлеудің белгілі бір дағдылары 
жинақталып,  істері  нэтнжелі  түрғыда  оңға  басары  сөзсіз.  Әрнне,  кеңесіп 
пішкен тон қашан да келте болмасы анық  [1,  3 -   7-6.].
Данышпан  Демосфен:  «Кімде-кім  өз  сөзін  алдын-ала  даиындаса,  сол 
халъщца  нагыз  берілген,  шын  мәнінде  халық  үшін  цызмет  ететін  жан,  ал 
көпшілік  сөзімді  цалай  ңабылдайды  дегенге  немцүрайлы  цараушылъщ 
сендіруді  емес,  күшпен  көндіруді мацсат  еткендік»  [2,  50],  -  деп түйіндеген. 
Ритор-педагог  іс-әрекетінің  алдын-ала  үйымдастырылуы  -  нақты,  логнкалық 
түрғыда  ойлануға  жэне  тнімді  қалыпта  хабарлама  жасауға  бастар  жол.  Сөз 
сөйлеудің  қандай  формасын  (сөз  сүлбасы,  тірек  сөздер  не  толық  конспект) 
қолдансақ  та,  кім-кімнің  де  бүл  орайдағы  алғашқы  қадамы  бастапқы  жоспар 
ретінде  қабылданады.  Бүлар  эрқнлы.  Олар  сан  алуан  жаңа дағдыларды талап 
етеді.  Олар  өте-мөте нэзік қнмылды  қажет етеді.  Бүл орайда баса ескереріміз: 
сөйленер  сөздің  көру  үшін  емес,  тыңдар  қүлақ  үшін  екендігі.  Сөйлеу 
мэденнетін  дамыту  үшін,  дауыстап  сөйлеу  бірден-бір  маңызды.  Бүл  ретте 
өлең,  жаңылтпаштар,  алдын-ала  сөйленер  сөздің  жобалы  нүсқаларын 
оқытудың 
ешбір 
артығы 
жоқ. 
Керісінше, 
өте 
пайдалы. 
Өз  дауыс 
ырғағыңызды  жэне  көпшілік  алдында  өзіңізді  қалай  алып  шығарыңызды 
алдын-ала  көріп-біліп  болжағанға  не  жетсін.  Барынша  аз  жазып,  көбірек 
сөйлеуге,  өз-өзіңе  көбірек  сүрақтар  бере  отырып,  динамнкалы  қалыпта  сөз 
сөйлеудің техннкасын дамытуға үмтылу орынды.
Қашан  да  аудитория  шешеннен  тыңдаушыларды  жалықтырмай, 
тақырыпқа  сэйкесті  ақпарат  беретін  не  сенім  үялатар  түйін  айтатын  жэне 
көпшілікке  беймэлім тосынсыйлармен риза қылар  мезеттерге толы  түшымды 
сөз  күтеді.  Сондай-ақ  аудитория  кейін  дүрыс  шешім  қабылдау  үшін, 
шешеннен  нақтылы  ақпарат,  сөз  мазмүнына сәйкес  мағыналы  түрғыда  бағыт 
сілтер,  алгы  істерге  орайлас  үлкен  сенім  туғызар  түжырым  күтеді.  Көбіне- 
көп  мәжілістер  өткізілер  залдар  үшін  тосынсыйлар  мен  түрлі  көңіл  көтерер 
сергіту  сәттері  тэн  емес.  Бірақ  бүл  осы  реттегі  сөйленер  сөздің  бір  сарындас 
не  жалықтырар  қалыпта  болуы  керектігін  аңғартпайды.  Тіпті  де  керісінше. 
Қайта  бүл  реттегі  сөз  жанды  да қайталанбас  қалпымен  ерекшеленсе  үтымды 
болмақ.  Бүл  ретте,  ең  алдымен,  істі  бастамас  бүрын,  сөйленер  сөзге  және 
оның  мазмүнына  өзіңіздің  қатысыңыз,  көңіл-күйіңіз,  көзқарасыңыз  туралы 
айқындыққа  жету,  ең  бастысы,  өз-өзіңізді  мысқал  да  алдаусыратпай,  адал 
болғаныңыз  жөн.  Себебі  сіздің  бүл  реттегі  кішкене  де  болса  жағымсыз 
көзқарасыңыз  үйымдастыру  ісінің,  әзірліктің  жэне  сөйлеу  сэтінің 
эрбір 
аспектісіне  жайыла  отырып,  ақырында  аудиторияның  сөзіңізді  жағымсыз 
қабылдауына  экеліп  соқтыруы  мүмкін.  Егер  де  сіз  өз  сөзіңізде  айтар
16

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
идеяларыңызға  көпшіліктің  қарсы  болуы  мүмкін  деген  сезімнен  бастасаңыз, 
осы  сезімді тыңдаушыларыңызға жүқтыруыңыз  мүмкін,  нэтижеде  олар  өзіңіз 
қорқасоқтап  күткендей  қатты  қарсылық  білдіруі  эбден  мүмкін.  Осы  орайда 
іштей  өз-өзіңізден:  "Мен не үшін сөйлеуге тиіспін?"  - деп  сүрап көріңіз.  Егер 
де  бүл  сүраққа  сіздің  жауабыңыз  болмаса,  іздеп  тауып  көріңіз.  Әрбір 
сөйленер  сөздің  айқын  мақсаты  болуы  тиіс.  Сөз  сөйлеуге  келгенде  айқын  да 
анық себебіңіз болмаса,  сөйлемеген жөн.  Өзіңіздің де, тыңдаушыларыңыздың 
да алтын уақытын қүр  босқа жоғалтпағанға не жетсін.
Қашан 
да 
қандай 
болмасын 
даярлықты 
бастамас 
бүрын, 
өз 
ауднторняңызды  білген  жөн.  Бүл  үшін  өз-өзіңізден  іштей:  "Мен  кімге 
(кімдерге)  сөйлеймін?"  -  деп  сүрап  көріңіз.  Кезекті  тақырып  бойынша  өзіңіз 
айтар  мэліметтердің  бэрін  де  қағазға  түсіріңіз.  Ж ннақталған  матерналдарды 
салған  жерден  жүйелей  бастау  міндетті  емес.  Басыңызды  артық  нэрселерден 
босатып, 
ойлар 
тасқынына 
ерік 
беріңіз. 
Бүндай 
сәт 
сіздің 
ойлап 
шығарушылық  қабілетіңіздің  еселеп  артуына  септеседі.  Біз  бүларды  "ой 
үзіктері"  дегенді  жөн  көреміз.  Ш аршап  не  жалығып  кетсеңіз,  ой  үзіктерін 
теруді  қоя  салып,  өзге  іспен  айналысыңыз.  Мныңыз  бэрібір  жүмыс  жасай 
береді.  Ақырында  аса  қажетті,  нақтылы  да  қызықты  ой  міндетті  түрде 
жүйеленеді.  Сөйлер  сөздің  басты  ойүшығын  жүйелей  отырып,  жазып 
шығыңыз.  Бүлайша  істеу  -  аудиторияны,  мақсатты  және  күтілер  нэтнжені 
анықтауға  бірден-бір  сеп.  Бастысы,  жазғандарың  белгілі  бір  саланы 
аңғартардай  (мэселен,  ндеяны,  концепцияны,  өзіңізді,  өнімді)  болғаны дүрыс. 
Мысалы,  менің  сөз  сөйлеудегі  мақсатым  -үсынылып  отырган  жобаның 
жүзеге  асыруга  оңтайлыгы  әрі  пайдалылыгына  кеңес  мүшелерінің  көзін 
жеткізу.
Егер  де  сіздің  негізгі  ойыңызда  басты  сөз  "тэрбнелеу"  болатын  болса, 
мүмкіндігіне  қарай  бүның  орнына  басқа  сөзді  алганыңыз  жөн.  Себебі 
"тәрбиелеу"  сөзінің  көзге  көрінбейтін  жасырын  психологиялық  магынасы  - 
шешендерге  өз  тыңдаушыларына  шекеден  қарап  сөйлеуге,  нотация  оқуга, 
экелік  мэнерде  сөйлеуге  мэжбүр  ететіндей.  Ал  егер  де  сіз  "хабарлау"  сөзін 
таңдап  алсаңыз,  онда  міндетті  түрде  негізгі  ойга  аудиторияга  хабарлаудың 
қажеттілік  себебін  айтуды  енгізген  дүрыс  ("Оларга  бүл  ақпарат  не  себепті 
қажетті?").  Ал  көпшілік  жагдайда  шешен  үшін  "мэлімет  беру"  -  өзгелердің 
білуі 
аса  қажеттілік  тугызбаса  да,  өзі  білетін  тақырып  төңірегінде  айту 
секілді  эгоистік  түргыдагы  ойды  талқылауга  жол  ашар  алгышарт  іспеттес. 
Мейлінше  тиімді  де  қомақты  нэтижелерге  қол  жеткізу үшін  үнемі  бірден-бір 
керекті  тірек  сөздерді  іріктей  білу,  қолдана  білу  жөн.  Мэселен,  сендіру,  көз 
жеткізу,  иландыру,  қол  жеткізу,  дәлелдеу.  Кім  болса  да,  біреуге  өзіңіздің 
негізгі  ойыңызды дауыстап айтып көріңіз.  Одан осы орайдагы мақсатыңызды 
сүрауды  өтініңіз.  Қоргана бермей,  мейлінше  шынайы  болуга тырысыңыз.  Бүл 
ретте  өзіңіздің  негізгі  ойыңызды  қоргауга,  бекіте  түсуге  немесе  өзгертуге 
үмтылыңыз.  Сонда гана сіз оны күштірек,  салмақтырақ ете түсесіз, сонда гана 
негізгі  ойыңыз  сіздің  миыңызда қомақтала,  шегелене түседі.  Нэтижеде  өзіңіз 
таңдаган  негізгі  ойыңызды,  сөйлер  сөзіңізді  толық  жүзеге  асыра  аласыз. 
Ш ешендердің  басым  көпшілігі  сөз  сөйлерге  дейін-ақ  өзінің  не  айтарын  жэне 
тыңдаушыларга  өз  ойлары  мен  идеяларын  қалай  тиімді  жеткізерін  нақты 
біледі.  Ал  бүган  тер  төге  эзірленудің,  бел  шеше  даярланудың  аркасында  қол 
жетпек.  Қалай  даярлануга  болады?  Біздіңше,  оның  кейбір  цагидалары
17

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
мыналар:  сойлер  сөзіңізді  емес,  айтар  идеяцызды  есте  сацтауга  жаттыгу; 
ж аттауга  үмтылмау;  дауыстап  айтуга  жаттыгу;  эр  кез  сөйлер  сөзіңізге 
не  презентацияңызга  ацыр  соңына  дейін  дайындалу;  көрнекі  цүралдар 
цолданар  болсаңыз,  әзірлікті  түтас  бірлікте  жүргізе  білу;  мүмкіндік  бар 
жерде  әзірлікті  тыңдаушылармен  бірлесе  жүргізу;  даярлъщты  сіздің 
сөйлеген  сөзіңізге  адал  ж үрекпен  сын  айтар  аудиоредактор  болар  адаммен 
бірлікте  ж үргізу  әбден  тиімді.  Демек,  тыңдаушылармен  ішкі  байланыс 
орнату  орынды.  Өз  сөзіңіз  бағытталар  аудиторияның  мөлшерін  біле  отырып, 
оның  әрбір  бөлігімен  байланыс  орнату  жөн.  Егер  де  аудитория  мейлінше 
үлкен  болса,  ондай  жагдайда  дэрісхананы  ойша  торт  бөлікке  боле  отырып, 
көз  жанарыңызбен  бір  бөлік  орталыгынан  екіншісіне  ауысып  отыруга  багыт 
үстану  дүрыс.  Бүндай  ретте  жекелеген  бөлімнің  эрбір  адамына  сіздің  үнемі 
жіті  назар  аударатыныңыз  хақында  көзқарас  қалыптаспақ.  Ал  адамы  аз 
кішкене  топтарда  кейде  қатысушылардың  эрқайсысына  назар  аударуға 
үмтылгайсыз.  Ал  бүл  ыңгайдагы  эрбір  ым-ишаратыңыз  табиги  болуы  тиіс. 
Егер  де  олар  сіздің  сөйлеген  сөзіңізден  туындап  жатса,  эбден  орынды 
болганы.  Ешқашан  да  ым-ишарат  қолдануга  алдын-ала  дайындалмау, 
басқаша  жагдайда  олар  ойдан  шыгарылган  ебедейсіз  эрі  жасанды  болмақ. 
Кең  көлемді  де,  күшті  де  жагымды  ым-ишараттар  сіздің  баяндауыңыздың 
мэн-магынасын  арттыра  түседі.  Қашан  да  өзіңіздің  ең  үздік  көрнекілік 
екендігіңізді  есте  сақтагайсыз.  Қимыл-қозгалыстан  қорықпау  жөн.  Бір 
орында  қақшиып  қатқан  қазықтай  қозгалмай  түруды  жөн  дей  алмаймыз. 
Сондай-ақ  эрлі-берлі  магынасыз  қозгала  беру  де  дүрыс  емес.  Күшті  идеялар 
үсынган  түста  түрыс-қалпынды  өзгерту,  кідіріс  сэтінде  бірер  қадам  ілгері 
аттау сөзге жандылық қосып,  қүрыс-түрыстарды жазуга сеп.  Тіпті  кідірісті де 
орынды  қолдана  білген  дүрыс.  Тиімді  қолдана  білсек,  олардың  әсері  ерекше 
эрі  олардың  көбірек  болганы  жөн.  Сіз  үшін  кідіріс  ойыңызды  жинақтап  алу 
үшін  де  қажет.  Кідіріс  тыңдаушыларга  естігендерін  ой  елегіне  сала  отырып 
екшей түсу үшін,  одан эрі тыңдау үшін де  қажет.  Ж алпы көпшілік аудитория 
ауызша айтылар хабарларга бейім болып келеді.
Ритор-педагог  эр  кез  эзірлікке  кеткен  уақытты  ескеріп  отыруы,  өзіне 
бөлінген  уақыт  мөлшерінен  аспауы  жөн.  Сөйлер  сөзіңізді  жеделдете 
айтпаганыңыз  жөн.  Басы  артық  материалды  алып  тастау,  мазмүнды 
ықшамдап  үсыну  тиімді.  Бүл  орайдагы  бірер  эзірлік  мезетіңізді  дискіге 
жазган жөн.  Сөйлеген сөзіңізді табиги қалыпта жазу үшін микрофонды  60-90 
см  қашықтықта  орналастырган  тиімді.  Осы  ретте  ескерілер  түстар  мыналар: 
даярлъщ  сәтіңіздегі  созіңіздің  айцын  да  ж анды  шыгуын  цадагалау;  даярлъщ 
сәтіңіздің  бір-екі  корінісін  еидеоцүрылгыга  жазып  алу;  кейін  корініс 
сәттеріне объектиеті түрде бага бере көз жүгірту.
Сондай-ақ  ритор-педагогтың  әзірлік  кезінде  айнаны  қолданбауы 
орынды.  Байқауымша,  өз  көзіне  қарауды дагдыга айналдырган дүрыс  секілді. 
Бірақ  айнага  қарай  отырып  объективті  болу  қиын.  Көбіне  біз  өзіміздің 
көргіміз  келгенді  гана  байқаймыз.  Өзіңді  ыңгайлы  да  сенімді  үстау  үшін 
эзірлік  кезінде  шаршы  топ  алды  сөз  сөйлерде  киер  киіміңізбен  даярланган 
артық  болмайды.  Біздіңше,  бейнеқүрылгыдагы  өзіңіздің  қалай  сөйлегеніңізді 
тексеру  мақсатындагы  сүрақтар  тізімі  мыналар:  ішкі  байланыс  тиімді 
ж асалды  ма?  Көз  жанарымен  барлъщ  тъщдаушыны  шола  цамтыдъщ  па? 
Барлыц  тыңдаушыларды  назарда  үстай  алдъщ  па?  Дауысымыз  ортац
18

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
проблемага  (күн  тәртібіндегі  мәселеге  орай)  цам  ж еу  мацсатында, 
көпшілікті  өзіне  тарта  елегізіте  жанды  цалыпта  шыга  алды  ма?  Өзіміз 
табиги  күйде  әрі  салмацты  көріне  алдъщ  па?  Ойларымыз  байыпты  да 
байсалды логикалы өріле алды ма?  Сөйлеген сөзден негізгі  бөлімді бөліп алуга 
болар  ма  еді?  Сөзіміз  мацсатына  жете  алды  ма?  Қолданылган  ым- 
ишараттар  орынды  болды  ма? Дауысымызбен,  цимыл-цозгалысымызбен  не 
өзіндік мәнерімізбен  тыңдаушыларымызды  ашуландырып  алган  жоцпыз  ба? 
Тыңдаушылар 
ж үйкесіне 
ж агымсыз 
эсер 
етпедік 
пе? 
Дәлелді 
түж ырымдарымыздың  мән-магынасын  төмендететіндей  басы  артъщ 
сөздер  (мүмкін,  секілді,  сияцты)  цолданган  ж оцпыз  ба?  Тыцдаушыларды 
асыцтырып  сөзімізге  ілесе  алмай  цалатындай  тым  асыгыс  ыргацта 
жеделдетіп  сөйлеп  кеткен  жоцпыз  ба?  М ацызды  идеяның  мәнін  үдету, 
арттыра түсу мацсатында  не  бірден-бір мәнді  оиларды көпшілікке ж еткізу 
үшін мейлінше  баяу цалыпта сөйлеу барысында  ыргагымызды  өзгерте алдыц 
па?  Түсінікті  сөйлей  білдік пе? Демек,  тыңдаушылар сөзімізді  тек есту гана 
емес,  не туралы айтып түрганымызды түсінуі тиіс.  Көрнекіліктерді сенімді 
түрде  ж еңіл  цолдана алдыц па?  Тацдалган  имиджге  киіміміз  сәйкес келе ме? 
Тыңгылыцты  әзірлігіміз  сәйкесті  имидждің  айцын  көрінуіне  дәлел  бола  ала 
ма?  [3;  4].  Қысқасы,  бейнеқүрылғыны  қарай  отырып,  өзіңізді  объективті 
түрде  бағалау  жөн.  Егер  де  сөзіңізге  көңіліңіз  толып,  мэселен,  жерде 
жайқалып  өсіп түрған мәуелі  ағаштың энергиясын алғандай әсерде  болсаңыз, 
бүл  -  сөзіңіздің  табиги  да  ғажап  өрілгені.  Ал  егер  де  бейнекөрініс 
лабиринтінде  өзіңізді  жогалтып  алганыңызды  байқасаңыз,  онда  көрнекі 
қүралдар  мөлшерін  азайтыңыз.  Бүл  жағдай  сізге  көбірек  еркіндік  бере 
отырып,  көпшіліктің  айтылар  сөзге  эсерін  үстемелемек,  бірақ  та  бүл  жағдай 
сізге  еш  қысылыс туғызбауы тиіс.  Сіз  алуан  приборларды  қүбылта қолданып 
түрған  "жүлдызды кеменің"  капитаны емессіз.  Сіз аудиторияға белгісізді ашу, 
проблеманы  шешу  үшін,  жаңалықтармен  таныстыру  үшін  қажет  екеніңізді 
ескергейсіз.
Әдебиеттер
1. 
Қыдыршаев 
А.С., 
Төлегенова 
Д.Қ. 
Іскерлік 
шешендіктану 
қағидалары.  Орал, 2007. -  68  бет.
2.  Қыдыршаев А.С.  Ш ешендік тағылымы.  Орал, 2005.  -   142 бет.
3.  Қыдыршаев  А.С.,  Әжіғалиев  М.Қ.  «Педагогикалық  шешендіктану» 
курсының бағдарламасы.  Орал, 2007.  -24 бет.
4.  Қыдыршаев  А.С.,  Сүлтаниязова  И.С.  «Тілдік  қатынас  мэдениеті» 
курсының бағдарламасы.  Орал, 2008.  -  32 бет.
А. С. Қыдыршаев, И. С.  Абдырахманов, Д.А.  Шакуова,  А.Қ.  Әбуғалиева 
Методические аспекты к подготовке  речи ритора-педагога
В  статье  представлена  систематизированная  классификация  методико-практических 
уровней подготовки публичного выступления ритора-педагога.  В  связи с этим представлены 
наиболее ценные мысли по таким проблемам, как «выступление», «содержание выступления», 
«основная цель», «знание аудитории», «отрывки первых мыслей», «основная мысль», «уровень 
подготовки»,  «внутренняя связь»,  «мимика»,  «жест»,  «заминка»,  «учет времени»,  «запись  на 
диск»,  «формирование  имиджа».  В  результате  ритору-педагогу  даны  полезные  советы, 
эффективность которых доказаны экспериментом.

жүктеу 176.82 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет