А. Р. Габидуллина М. К. Бисемалиева



жүктеу 176.82 Kb.
Pdf просмотр
бет1/27
Дата16.06.2017
өлшемі176.82 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27
11605

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ  ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ  МИНИСТРЛІГІ 
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
М.ӨТЕМІСОВ АТЫНДАҒЫ 
БАТЫС ҚАЗАҚСТАН 
МЕМЛЕКЕТТІК 
УНИВЕРСИТЕТІ
ХАБАРШЫ
Ж ы л ы н а   4   р е т  ш ы ғ а д ы  
№ 4 (52) - 2013
ВЕСТНИК
В ы х о д и т  4   р аза  в  го д
ЗАПАДНО-КАЗАХСТАНСКИЙ 
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ 
УНИВЕРСИТЕТ 
ИМ. М. УТЕМИСОВА
О рал-У ральск

Выпуск 4 (52) шығарылым
казан -  караша - ж елтоксан/октябрь -  ноябрь - декабрь
ПЕДАГОГИКА,  ФИЛОЛОГИЯ, ТАРИХ 
ПЕДАГОГИКА,  ФИЛОЛОГИЯ, ИСТОРИЯ
Бас  редактор — Главный редактор:
ИМАНГАЛИЕВ А.С.
педагогика ғылымдарының докторы,  профессор,  академик/ 
доктор педагогических  наук,  профессор,  академик
Редакция алкасы — Редакционная коллегия:
Т. Вюнш -
П.М .Кольцов -
Ә.Қ.  Мұқтар -
А.С. Тасмағамбетов -
Т.З.  Рысбеков - 
А.С. Т урчин-
Ә.М. Мұханбетжанова -
А.С.  Қыдыршаев -
А.В. Скали -
К. Кайн ер -
А.Р. Габидуллина -
М.К.  Бисемалиева - 
Г.К. Хасанов - 
А.Г. Абуханова -
философия  докторы  (PhD),  профессор,
Пассау университеті  (Германия,  Пассау қ.)
т.ғ.д.,  профессор,  Қалмақ мемлекеттік 
университеті  (Ресей,  Элиста  қ.)
т.ғ.д.,  профессор,  М.Өтемісоватындағы  БҚМУ 
ҒЖ  және ХБ жөніндегі  проректоры
т.ғ.д.,  доцент,  М.Өтемісов атындағы  БҚМУ, 
бірінші  проректор
т.ғ.д.,  профессор,  М.Өтемісоватындағы  БҚМУ
психол.ғ.д.,  доцент,  Иванов  мемлекеттік 
университеті  (Ресей,  Иванов  қ.)
педаг.ғ.д.,  профессор,
М.Өтемісов атындағы  БҚМУ
педаг.ғ.д.,  профессор,
М.Өтемісов атындағы  БҚМУ
педаг.ғ.к.,  доцент,  Экономика университеті 
(Польша,  Быдгощ қ.)
филол.ғ.д.,  профессор,  Йоханнес  Гутенберг 
атындағы  университет (Германия,  Майнц  қ.)
филол.ғ.д.,  профессор, Донбасс  мемлекеттік 
педагогикалықуниверситеті  (Украина,  Горловка  қ.)
филол.ғ.д.,  профессор,
М.Өтемісов атындағы  БҚМУ
филол.ғ.д.,  профессор,
М.Өтемісов атындағы  БҚМУ
филол.ғ.к.,  доцент,
М.Өтемісов атындағы  БҚМУ
докторы  философии  (PhD),  профессор, 
Университет Пассау (Германия,  г.  Пассау)
д.и.н.,  профессор,  Калмыцкий 
государственный университет (Россия,  г. Элиста)
д.и.н.,  профессор,  проректор по  HP  и  МС 
ЗКГУ им.  М.Утемисова
д.и.н.,  доцент,  первый  проректор 
ЗКГУ им.  М.Утемисова
д.и.н.,  профессор,  ЗКГУ им.  М.Утемисова
д.психол.н.,  доцент,  Ивановский 
государственный университет (Россия,  г.  Иванов)
д.педаг.н.,  профессор,
ЗКГУ им.  М.Утемисова
д.педаг.н.,  профессор,
ЗКГУ им.  М.Утемисова
д.педаг.н.,  доцент,
Университет экономики  (Польша,  г.  Быдгощ)
д.филол.н.,  профессор,  Университет
им.  Йоханнеса  Гутенберга  (Германия,  г.  Майнц)
д.филол.н.,  профессор,  Донбасский 
государственный  педагогический  университет 
(Украина,  г.  Горловка)
д.филол.н.,  профессор,
ЗКГУ им.  М.Утемисова
д.филол.н.,  профессор,
ЗКГУим .  М.Утемисова
к.филол.н.,  доцент,
ЗКГУ им.  М.Утемисова
2000  жылдан бастап шығарылады.  Жылына 4 рет шығады.
Жинақ  ҚР  Қоғамдық  келісім  жэне  ақпарат,  мәдениет  министрлігінің  келісімімен  07.12.1999ж.  тіркеліп,  №971  -   Ж 
куәлігі  берілген.
ҚР  М эдениет  жэне  ақпарат  министрлігі  Ақпарат  жэне  мұрағат  комитетінің  келісімімен  мерзімді  баспасөз 
басылымдарын жэне (немесе)  ақпарат агенттіктерін  10.12.2012 ж.  есепке алу туралы №13214-Ж куэлігі берілген.
Жинақ  филология,  педагогика,  тарих  ғылымдары  бойынша  ғылыми  еңбектің  негізгі  нэтижелерін  жариялау  үшін 
Қазақстан  Республикасы  Білім  және  ғылым  министрлігі  Білім  жэне  ғылым  саласындағы  бақылау  комитеті  ұсынатын 
ғылыми баспалар тізбесіне енді.
Издается с 2000 года.  Выходит 4 раза в год.
Свидетельство  о  регистрации  издания  №  971-Ж  от  07.12.1999  г.  выдано  Министерством  культуры,  информации  и 
общественного согласия РК.
Свидетельство  о  постановке  на  учет  периодического  печатного  издания  и  (или)  информационного  агентства 
№13214-Ж  от  10.12.2012 г.  выдано Комитетом информации и архивов М инистерства культуры и информации РК.
Журнал включен  в  Перечень  изданий Комитета по  контролю  в  сфере  образования и  науки Министерства образования 
и  науки  Республики  Казахстан,  рекомендованных  для  публикации  основных  результатов  научной  деятельности  по 
филологическим,  педагогическим и историческим наукам.
I S S N  1680-0761
© М.Өтемісов атындағы БҚМУ,  2013.
Т ІР К Е У Н Ө М ІР І  1 4 3 2 -Ж

&а$ар.шы. *Жв4  -  2013
П Е Д А Г О Г И К А   П Е Д А Г О Г И К А   P E D A G O G I C S
УДК 483.49
И м а н га ли евА .С . - д.п.н., академик 
Голобородько Н .В .  - магистрант 
E-m ail:  n a ta y a _ 9 1 @ m ail. ru
П Е Д А Г О Г И Ч Е С К И Е  У С Л О В И Я  ЗД О Р О В Ь Е С Б Е Р Е Г А Ю Щ И Х  
Т Е Х Н О Л О Г И Й  В С О В Р Е М Е Н Н О М  О Б У Ч Е Н И И
Аннотация. 
Современное  состояние  общества,  высочайшие  темпы  его  развития 
предъявляют новые, более высокие требования к человеку и состоянию его здоровья.
В  комплексной  программе  «Казахстан-2030»  Президент  Республики  Казахстан
Н.А.Назарбаев  четко  определил  основные  пути  воспитания  у  народа  Казахстана  здорового 
образа  жизни:  «Каждый  из  нас  должен  заниматься  физическими  упражнениями,  правильно 
питаться,  соблюдать  меры  гигиены  и  санитарии,  исключая  из  употребления  наркотики, 
сигареты,  алкоголь и т.п.  Стратегия по борьбе  с  болезнями начнется с подготовки граждан к 
ведению здорового образа жизни».
Ключевые 
слова.  Здоровье,  условия,  здоровый,  метод,  формирование,  пропаганда, 
здоровьесберегающие технологии, методика, физическое развитие, образование.
Интенсивные  изменения  в  системе  образования,  инновационные 
процессы  в  школе  ставят  вопросы  о  сохранении  здоровья  ш кольников. 
Объективным  показателем  неблагополучия  является  то,  что 
здоровье 
школьников  уменьшается  по  сравнению  с  их  сверстниками  двадцать  или 
тридцать  лет  назад.  При  этом  наиболее  значительное  увеличение  частоты 
всех  классов  болезней  происходит  в  возрастные  периоды,  совпадающие  с 
получением 
ребенком 
общего 
среднего 
образования. 
Термин 
«здоровьесберегающие  образовательные  технологии»  (далее  -  ЗОТ)  можно 
рассматривать  и  как  качественную  характеристику  любой  образовательной 
технологии,  ее  «сертификат безопасности  для  здоровья»,  и  как  совокупность 
тех принципов,  приемов,  методов  педагогической работы,  которые,  дополняя 
традиционные  технологии  обучения  и  воспитания,  наделяют  их  признаком 
здоровьесбережения[6].
Здоровьесберегающие  технологии  являются  составной  частью  и 
отличительной 
особенностью 
всей 
образовательной 
системы. 
Здоровьесбережение  в  образовании  как  процесс  проходит  в  определенных 
организационных  формах  (индивидуальных,  групповых,  коллективных)  с 
привлечением  самых  разнообразных  средств  здоровьесбережения.  В  своем 
содержательном  и  организационном  аспектах  он  зависит  от  поставленных 
целей  и  ожидаемых  результатов  образовательной  деятельности.  Сохранение 
здоровья  (особенно  психического)  связано  со  всеми  положительными 
изменениями  во  всех  психических  сферах  человека. 
Поэтому  идея 
формирования  индивидуальности  также  может  выступать  ключевой  для 
здоровьесбережения  в  педагогическом  процессе.  Основное  содержание 
программ,  положений  и  других  документов,  определяющих  направления, 
цели,  функции,  задачи,  принципы  и  т.  д.  в  деятельности  классного 
коллектива,  в  нашем  исследовании  опирается  на  концепцию  развития  семи
3

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
сфер  и  концепцию  педагогики  индивидуальности  [1].  Согласно  данной 
концепции,  индивидуальность  человека  характеризуется  уровнем  развития 
интеллектуальной,  мотивационной,  эмоциональной,  волевой,  предметно­
практической,  экзистенциальной  сфер  и  сферы  саморегуляции.  Сохранение 
здоровья ребёнка -  это основная задача и обязанность не только учителей,  а в 
первую  очередь -  родителей.  Учёба может считаться успешной только тогда, 
когда  ей  сопутствует  хорошее  здоровье.  Цена  пятёрок  сомнительна,  если  у 
отличника  расстраивается  сон,  если  он  становится  раздражительным, 
плаксивым,  если  у  него  синяки  под  глазами.  Не  следует  забывать,  что  это 
только начало,  первые признаки многих будущих болезней.
Н а основе  сложившихся  в  науке  точек  зрения  на  проблему  сохранения 
здоровья 
и 
валеологизацию 
образования 
(М.М. 
Яловенко) 
понятие 
здоровьесбережения  можно  рассматривать  как  ценность,  систему,  процесс, 
результат [3].
Здоровьесбережение  в  образовании  как  ценность  представлено  тремя 
взаимосвязанными 
блоками: 
здоровьесбережение 
как 
ценность 
государственная, общественная,  личностная.
Здоровье  человека  как  личное  достояние  -   это  залог  полноценной 
жизни.  Здоровый  человек  может  учиться,  овладеть  любой  специальностью, 
полностью развить  свои способности,  работать  при любой  нагрузке,  родить  и 
вырастить  детей.  Ценность  здоровья  для  общества -   это  производительность 
труда  и  богатство  общества,  обеспечение рабочих  мест  и  решение  проблемы 
занятости  населения[2].  Здоровье  ценно  для  государства  в  регуляции 
народонаселения,  борьбе  со  старением  общества,  защите  государства. 
Здоровьесбережение 
как 
система 
характеризует 
собственно 
здоровьесберегающий 
аспект 
функционирования 
учебного 
заведения 
соответствующего уровня и профиля.
Любая 
такая 
система 
состоит 
из 
следующих 
взаимосвязанных 
компонентов:  целей 
здоровьесберегающей  деятельности;  содержания  этой 
деятельности  (фиксируемого  в  планах,  программах,  учебниках,  учебных 
пособиях,  компьютерных  обучающих  программах,  разнообразных  видео, 
информационных,  телекоммуникационных  и  т. 
п. 
средствах); 
методов 
сбережения 
здоровья 
(процессуально 
понимаемой 
технологии 
здоровьесберегающей  деятельности);  средств,  используемых  в  процессе 
здоровьесбережения;  организационных  норм,  в  которых  здоровьесберегающая 
деятельность реализуется с тем или иным эффектом [6].
Результатом  здоровьесберегающего  образования  (системообразующим 
фактором)  является  индивидуальное  здоровье  ученика,  представляющее 
собой  динамический  комплекс  психофизиологических  свойств  и  качеств 
личности, направленный на самосовершенствование и здоровый стиль жизни. 
Здоровьесбережение  в  образовании  как  процесс  проходит  в  определенных 
организационных  формах  (индивидуальных,  групповых,  коллективных)  с 
привлечением  самых  разнообразных  средств  здоровьесбережения.  В  своем 
содержательном  и  организационном  аспектах  он  зависит  от  поставленных 
целей и ожидаемых результатов образовательной деятельности.
По  определению  С.Г.  Палий,  здоровьесберегающий  учебно-воспита­
тельный  процесс  -   это  «...специально  организуемый  и  управляемый, 
охватывающий  ...  весь  школьный  коллектив,  выполняющий  разнообразные 
функции в условиях разных структурных подразделений» [4].
4

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
Здоровьесберегающее  образование  как  результат  фиксирует  факт 
присвоения  и  государством,  и  обществом,  и  личностью  всех  ценностей, 
рождающихся 
в 
процессе 
здоровьесберегающей 
образовательной 
деятельности.  Здоровьесбережение в  образовании как результат представлено 
иерархической лестницей следующих уровней:
• Грамотность;
• Образованность;
• профессиональная компетентность;
• культура;
• менталитет  [5].
Моделирование 
организационно-педагогической 
деятельности 
по 
здоровьесбережению  в  классе  может  осуществляться  при  следующих 
условиях:
1)  создание  ситуации,  в  которой  классный  коллектив  окажется  перед 
необходимостью решать  противоречия:  а)  между имеющимся недостаточным 
уровнем  здоровья  у  педагогов  и  учащихся  и  задачей  его  улучшения  (или 
сохранения)  в  педагогическом  процессе;  б)  между  необходимостью  сделать 
педагогический  процесс  здоровьесберегающим  и  отсутствием  достаточных 
знаний и средств;
2) разработка  организационно-методического  обеспечения  здоровье - 
сбережения в учебно-воспитательном процессе;
3)  объединение  субъектов  учебно-воспитательного  процесса  в  классе, 
ответственных за организацию процесса здоровьесбережения;
4) просветительская 
и 
исследовательская 
работа, 
повышение 
компетенции учителя в  области здоровьесбережения;
5)  создание  мониторинга  «Изменение  здоровья  и  мировоззрения 
ученика и родителей»[7].  В  организационно-педагогической деятельности  по 
здоровьесбережению  в  учебно-воспитательном  процессе  существуют  три 
основных  направления  действий,  мер,  процедур,  которые  соответствуют 
основным  компонентам  здоровья  человека  (физическому,  психическому, 
социальному).  Это  позволяет  каждому  члену  классного  коллектива  четко 
представлять  свои  возможности  и  их  реализацию  в  этих  направлениях.  В 
целом 
же 
организационно-педагогическая 
деятельность 
по 
здоровьесбережению в  классе может оказаться достаточно эффективной,  если 
будет соблюдаться ряд условий.
• 
Создание  специальной  ситуации  в  классе  будет  основано  на 
здоровьесберегающей мотивации участников процесса здоровьесбережения.
• 
Разработка 
организационно-методического 
обеспечения 
будет 
проводиться  с  учетом  внешне  средовых  и  внутри  средовых  условий  и 
возможностей  каждого  элемента  педагогической  системы  в  сохранении 
здоровья.
• 
Будет 
осуществляться 
координация 
здоровьесберегающей 
деятельности  валеолога,  психолога,  родителей,  классного  руководителя  и 
других учителей в  классе.
• 
Будет  проводиться  просветительская  работа  среди  участников 
здоровьесберегающего  процесса,  направленная  на  определение  аспектов 
здоровьесбережения,  отсутствующих  в опыте членов команды.
5

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
• 
Будет  проводиться  мониторинг  изменения  здоровья  ученика, 
мировоззрения 
родителей 
с 
помощью 
анкетирования, 
наблюдения, 
психологических и физиологических обследований[6].
Таким  образом,  организация  работы  по  сохранению  здоровья  с  учени­
ками  должна  учитывать  мотивацию  ребенка  и  его  родителей  на  сохранение 
здоровья,  степень  его  индивидуального  здоровья,  материальные  условия 
жизни,  внешне  средовые  и  внутри  средовые  условия,  в  которых  проходит 
процесс  обучения. 
Создание  комплекса  организационно-педагогических 
условий  здоровьесбережения  позволит  преодолеть  действие  негативных 
факторов,  характерных  для  школы,  гиподинамии,  стресса  и  др.,  будет 
способствовать  осознанию  учащимся  и  педагогом  здоровья  как  личной, 
общественной 
и 
государственной 
ценности, 
здоровьесбережения 
как 
системы,  процесса, результата целенаправленной деятельности.
Литература
1.  Белов В.И.  Психология здоровья.  -  М.,  1994.2
2.  Борисова  Л.Е.  Здоровый  ребенок  -   хороший  ученик!  //  Начальная 
школа.  -  2000. -  № 9.  -  С.  97 -  99.
3.  Гарейда  В.Н.,  Лежнева  Н.В.  Научить  быть  здоровым  //  Начальная 
школа. 
-  2000.  -  № 9. -  С.  99 -   100
4. 
Палий 
С.Г. 
Организационно-педагогические 
условия 
валеологизации  педагогического  процесса  в  общеобразовательной  школе: 
Дис.  ...  канд.  пед.  наук.  -  Калининград,  1999.
5.  Севрук 
А.И. 
Здоровьесберегающий 
урок/ 
В.А. 
Сериков. - 
:Издательская корпорация  «Логос»,  1999.-272.
6.  Смирнов  Н.  Учебный  процесс  требует  гигиены  /  Н.  Смирнов  // 
Здоровье детей  :  газ.  издат.  дома "Первое сентября".  -  2005.  -  №  8.  -  С.  32-35.
-  
В 
содерж.: 
Условия 
освещенности; 
Воздушно-тепловой 
режим; 
Воздействие шума;  Санитарно-гигиеническое состояние школы.
7.  Филиппова 
Н.А. 
Искусство 
быть 
здоровым 

программа 
интегрированного  элективного  курса 
"Биология-валеология"  /  Н. 
А. 
Филиппова // Биология  :  газ.  издат.  дома  "Первое  сентября".  -   2006.  -  №  1.  -  
С.  22-23.
А. С. Иманғалиев, НВ.Голобородько 
Қазіргі оқытуда денсаулықты сақтау технологиясын қолданудың педагогикалық
шарттары
Бүгінгі  ақпарат толассыз  дамыған  ақпараттық ғасырда адам денсаулығын сақтау  мен 
нығайту басты мәнге ие. Кез-келген мемлекеттің ең басты байлығы тек қана табиғи ресурстар 
мен  материалдық  мәдени  құндылығы  емес,  сонымен  қатар  оны  мекендейтін  адамдардың 
тұрмыс-тіршілігі,  денсаулығы.  Өйткені,  дені  сау,  жаны  сау  адам  -  әрбір  қоғамның  басты 
байлығы жэне елдің экономикалық, мэдени, пэрменді күш қуаты.
Түйін 
сөз:  денсаулық,  жағдай,  сау,  эдіс,  қалыптасу,  насихаттау,  денсаулық  сақтау, 
эдістеме, дене дамуы, білім.
A.S.Imangaliev,  N.V.Goloborodco 
Pedagogical conditions  application of Health  Savings technology of contemporary in
instruction.
Modern  conditions  of  society,  the  highest  rates  of  its  development  show  new,  higher 
requirements to the person and a state  of his health.  In the complex program "Kazakhstan-2030"  the
6

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
President  of Republic  of Kazakhstan N.A.Nazarbaev has  accurately  defined the  basic  ways  of a 
healthy  life  Kazakh  people:  «Each  of us  should  be  engaged  in  physical  exercises,  correctly  eat, 
observe hygiene and sanitary measures, excluding from the use drugs, cigarettes, alcohol, etc.»
Health  of  children  of  preschool  age  is  always  actual,  as  it  is  the  period  of  intensive 
development of a.  children's organism.  Perfection and formation of all  systems, bodies physical and 
nervously -  mental development
Keywords: 
health,  condition,  healthy,  method,  forming,  propaganda,  health  savings 
technology, systematic, physical development, instructing.
УДК 371:808
А.С .  Қ ыды рш аев - M.  Өтемісов атындағы 
БҚМ У профессоры,  п.ғ.д.
А . С.  Тат аханова - филология факультетінің студенті 
E-m ail: kidirshaev_abat@mail.ru
Б ІР Т У А Р  ¥ Л Т   Ф Е Н О М Е Н І М А Х А М БЕТ Ө Т Е М ІС ¥ Л Ы Н Ы Ң  
Ш Е Ш Е Н Д ІК  Т А Ғ Ы Л Ы М Ы Н  Т А Н Ы Т У Д Ы Ң  Б А С Т А П Қ Ы  
А С П Е К Т ІЛ Е Р І
Аннотация. 
Мақалада қайталанбас қазақ ақыны  Махамбет Өтемісүлының  шешендік 
тағылымын танытудың  кейбір акспектілері таразыланады.  Автор  қазақ шешендік сөздерінің 
табиғатынан туындата келе, Махамбет баба толғауларындағы, өлең-жырларындағы шешендік 
шумақтарды,  тапқыр  тармақгарды  жіліктейді.  Махамбеттің  шешен  түлға  ретіндегі  дара 
үлгісіне, шешендік қалпына, мәнеріне акцент  бере  талдайды. Махамбеттанудағы тың саланың 
бір  қыры  ақынның  шешендік  жүмбақ  саласындаты  үлесіне  кідіріс  жасайды.  Төгілген 
тармақтардың,  тегеурінді  тіркестердің  үстасы  біртуар  ақын  поэзиясының  шешендік  тіліне 
бойлайды.  Нэтижеде  халық  даналығының  қайнар  бүлаты  үлттық  шешендік  сөздерден  нәр 
алған  Махамбет  сынды  қүдіретті  шешеннің,  ақынның  түнғиық  мағынаға  толы  өлең- 
толғауларын үлгі түтудың бағасы теңдессіздігін айқындайды.
Түйін  соз. 
Шешен  сөз,  импровизатор,  үлттық  қүндылық,  махамбеттану,  афоризм, 
феномен, шешендік табиғаты, шешен түлға, шешендік жүмбақ, сегіз қырлы жігіт, поэзия тілі, 
«қас  үлектен  туған  қатепті»,  «адырнасын  ала  өгіздей  мөңіреткен»,  аталы  сөз,  этимология, 
ақындық шеберлік.
Қазақ  халқы  шешендік  сөздерінің  табигаты  ерекше.  Оган  тек  таңдай 
қагып  тамсану  аз,  түңгиыгына  терең  сүңгіп,  түсіну  керек.  Үлттық  шешендік 
сөздердің  таңгажайыптыгы  көлемінің  шагын,  сөйлемінің  ықшам  болуында; 
тыңдаушысын  жалықтырмай,  зеріктірмей  үйытып,  үйіріп  экететін  эсерлі 
келуінде;  шешендік  сөздердің  қысқа  болганмен,  мақал-мэтел  емес,  бір 
оқигага  байланысты  туып,  белгілі  адамдардың  атынан  айтылган  сөз 
екендігінде.  Ш ешендік сөздердің  қүндылыгы  тек шындыгында емес,  ойының 
тапқырлыгында,  қиядан  жол,  қиыннан  сөз  табуында;  шешендік  сөздердің 
тартымдылыгы  тапқырлыгымен  бірге  батылдыгында,  ойының  қисынды, 
сөздерінің  мэнділігінде.  Демек,  шешендік  күші  шындықта,  шындықты 
тартымды  ой,  шебер  тілмен  тындаушыларга  жеткізе,  үгындыра  білуде. 
Нэтижеде  тек  сондай  көркем  тіл,  жүйелі  оймен  батыл  айтылган  жэне  мақал, 
нақыл  сияқты  белгілі  халық даналыгымен  шегеленген  шешендік  тапқырлық, 
көркем  сөздер  гана  тыңдаушының  ақылын  баурап,  сезімін  тебіренте  алмақ 
[1,47-6.].
7

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
Ал,  ата-бабамыздың  шешендік  мүрасының  үрпақ  атаулыға  жүғысты 
болар  өнегелік-тағылымдық  қыры  сөздің  қүдіретті  күшке  ие  екендігін 
аңғартуында;  сөздің өзіндік бояуы, дәмі,  адам сезіміне эсер етерлік қоңыр иісі 
бар  екендігін,  ал оның күші дауыс ырғағы арқылы берілетіндігін танытуында; 
дауыс  үнділігінің  түлға  атаулының  эр  қилы,  эр  қырлылығын  танытатын 
басты  қүрал екендігін,  шешендіктің ой  еркіндігі,  сөз еркіндігі,  ауызекі тілдегі 
сөздерді  эдемі  тізбектеп  оралымды  орналастыру,  тиімділігін  күшейтіп, 
қисынды  ойға  сыйғызу  екендігін  аңғартуында;  сөзбен  тоқтату,  сөзден 
жаңылыстыру,  қарсыласын  сөз  тыңдарлық  жағдайға  түсірудің  орасан  күшті 
өнер  екендігіне  көз  жеткізуінде;  түспалдап  сөйлеуге,  меңзеуге,  бернелеуге, 
символдауға,  басқаша  айта  отырып,  нені  нысаналап  отырғанын  жасыра 
айтуға,  жүмбақтап  айтуға,  яғни  терең  зейінділік  пен  ойлылыққа төселтуінде; 
шешендік айтыстың арқауы астарлы сөз десек, астарлап сөйлеу халқымыздың 
сөйлеу  мэнері  екендігін,  бүл  тек  сөйлеу  шеберлігімізді  ғана  емес,  сөйлеу 
мэдениетімізді  де  танытатын,  ойлау  қабілетімізді  аса  тереңдететін  қүбылыс 
екендігін  аңғартуында;  тапқырлыққа,  шапшаңдыққа,  тез  жауап  берушілікке 
баулуында;  өзгені  тыңдауга,  өзгенің  өнегелі  ісінен  тағылым  алуға  жөн 
сілтеуінде  [1,49-6.].
Демек,  халық  шешендік  сөздері  -   үлттық  қүндылық  көзі.  Ш ешендік 
сөздер  халық  өміріндегі,  ел  ішіндегі  алуан  түрлі  оқиғалардың  нэтижесінде 
туған  келелі  ойдың  түнбасы.  Ал,  осыншама  қазынадан  нэр  ала  өрілген 
М ахамбет  баба  толғауларының,  өлең-жырларының  бір  қыры  -  шешендік 
шумақтардан, 
тапқыр 
тармақтардан 
түруы. 
Тізе 
үсынсақ, 
кейбірі 
төмендегіше:  «Аз  сөйлер  де  көп  тыңдар,  Қас  асылдың  баласы»;  «Жаманнан 
туған  жақсы  бар,  Атасын  айтса  нанғысыз.  Жақсыдан  туған  жаман  бар, 
Жарамды  бір  теріге  алгысыз»;  «Ежелгі дүшпан  ел  болмас,  Етектен  кесіп жең 
болмас»;  «Түлейді  түнде  жортқан  жолбарыстай»;  «Арпа  жемес  аргымақ,  Ақ 
селеу  отқа  зар  болар»;  «Арғымақтың  баласы  арығанын  білдірмес»,  «Хас 
жақсының  баласы  арада түрып  сөйлемес»;  «Жақсыменен дос  болсаң,  Басыңа 
қиын  іс  түссе,  Алдыңнан  шығар  өбектеп,  жаныңа  не  керек  деп»; 
«Жаманменен  дос  болсаң,  Басыңа  қнын  іс  түссе,  Басқа  кетер  бөлек  деп, 
Қолдан берер  есептеп,  Сыртыңнан жүрер  өсектеп»;  «Арғымақтың  баласы,  Аз 
оттар  да,  көп  жусар»;  «Азамат  ердің  баласы,  Аз  үйықтар  да,  көп  жортар»;  « 
Ат  -   жігіттің  майданы»;  «Қылыш  -  
жанның  дәрмені»;  «Өлім  -   хақтың 
пэрмені»;  «Біткен  істің  міні  жоқ,  бітірген  ердің  кемі  жоқ,  Тура  ажалдың  емі 
жоқ»,  «Ереуіл  атқа  ер  салмай,  Егеулі  найза  қолға  алмай,  Ерлердің  ісі  бітер 
ме?!»;  «Тебінгі  терге  шірімей,  Терлігі  майдай  ерімей,  Алты  малта ас  болмай, 
Өзіңнен туған жас бала,  Сақалы  шығып жат болмай,  Ерлердің ісі бітер  м е?!»; 
«Өзегі талып ет жемей,  Ер төсектен  безінбей, Үлы  түске үрынбай,  Түн қатып 
жүріп,  түс  қашпай,  Ерлердің  ісі  бітер  ме?!»;  «Тебінгі  теріс  тағынбай, 
Темірқазық  жастанбай,  Қу  толағай  бастанбай,  Ерлердің  ісі  бітер  ме?!»; 
«Туырлығы жоқ түл үйде,  Ту байласаң түрар ма?!»,  «Беркініп садақ асынбай, 
Біріндеп  жауды  қашырмай,..  Халыққа  тентек  атанбай,  Үйде  жатқан  жігітке, 
Төбеден  тегін  атақ  болар  ма?!»;  «Атақты  ермен  бірге  өлсе,  Жігіттің  болмас 
арманы,  Өте  шыққан  қызыл  гүл,  Бү  дүнненің  жалганы»;  «Жүйрік  аттың 
белгісі,  Түрады  қүйрық-жалында»;  «Ат  туады  байталдан,  Айт  деңіз,  лебіз 
қайтарман.  Халық қайғысын айтуға,  Хан үлынан тайсалман»;  «Аруана жисаң 
жарасар,  Үлы  күнде  сапарға»;  «Мүсылманшылық  кімде  жоқ,  Тілде  бар  да,
8

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
ділде  жоқ»;  «Көшпелі  дэулет  кімде  жоқ,  Бірде  бар  да,  бірде  жоқ»;  «Туған 
үлдан  не  пайда,  Атаның  жолын  қумаса?!»;  «Алаштың  байлығынан  не  пайда, 
Тарығып келген  ерлерге қайыры  оның  болмаса?!»;  «Алтын тақты хандардың, 
Хандығынан  не  пайда,  Қаріп  пенен  қасірге,  Туралық  ісі  болмаса?!»; 
«Бағаналы  терек  жарылса,  Бақыраш  жамап  болар  ма?!»;  «Кэрісі  кімнің  жоқ 
болса,  Жасы  болар  дуана»;  «Бір  сынаған  жаманды  екіншілей  сынама»; 
«Ермін  деген  жігітті  кеңшілікте  сынама»;  «Әлпешті  үлың  жат  болмай,.. 
Бүзбай  қүлан  пісірмей,  М үз  үстіне  от  жақпай,..  Қақ  жүректен  найза 
түйретпей,  Найзаны  күнге  қуратпай,..  Қабырғасын  бір-біріндеп  күйретпей, 
Әлі  де  болса  қорқа  алман»;  «Мен  келелі  қара  бүлтпын,  Келе  жаумай 
ашылман»;  «Табаны  жалпақ  тарланбоз,  Ш абарында  есінер»;  «Шын  ажалың 
жетпесе,  Ажалдан  бүрын  өлмессің,  Жалаңаш  бар  да  жауға тн»;  «Асыл  туған 
арулар, Ж анын пида етпей ме,  Ш ын сүйіскен теңі үшін?!»;  «Қылыштай қнғыр 
алмас  ем,  Ш арға  шауып  мүқалдым.  Суаруы  қанық  көк  сүңгі  ем,  Сүғуын 
таппай  тот  алдым»,  т.б. 
[2,8-6.].  Бір  кереметі,  бүл  тізбекті  толассыз  соза 
беруге  болады.  Ендігі  міндет  -   шашасына  шаң  жуытпас  дүлдүл  шешеннің 
шалқар  шабытынан  туған  кесек  кесімдерін  үлттық  шешендік  сөздерінің 
табнғатына тэн қағндалар үдесінде таразылау.
Байқағанымыздай,  М ахамбет  жырлары  қызыл  сөзден  ада,  оған 
ақылгөйісу  мүлдем  жат.  Ғылымн  байламдарға  бойлай  айтсақ,  Махамбет 
поэзиясы  -  ерлік  симфониясы,  онда  арғымақтардың  дүбірі,  сынған  қабырға 
мен  опырылған  найзаның  сытыры,  күңіренген  күрсініс  пен  пэршеленген 
дененің  соңгы  ырсылы,  жауынгерлік  шақыру  естіледі.  Ақынның  күллі 
жырлары  біртүтас  рнтмнкамен,  бір  желімен,  бір  екпінмен  өрнектелген.  Олар 
бейне бір полотноға ғана емес,  партитураға  да сүранып түрғандай.
Қазақ  елі  -  өз  бостандығынан  сөз  бостандығын  кем  көрмейтін  жэне 
сөзді  қадірлей  білетін  халық.  «Бас  кеспек  болса  да,  тіл  кеспек  жоқ», 
«Жақсының ісін бетіне айт,  нүры тасысын, жаманның мінін батыра айт,  қүты 
қашсын»  түрғысындағы  мақалдарды  үлт  данышпандары  тудырған.  Өз 
түсында  атақты  қазақ  феномені  Ш оқан  Уэлнханов  дүшпаннан  тайсалмай 
сөйлейтін шешендікті  қамал  бүзған ерлікпен  қатар санаған.  Зерттеуші  айтқан 
ерлік, 
шешендік 
қаснеттердің 
барлығы 
да  бір 
Махамбет 
басынан 
табылғандай.  Оның  үлт-азаттық  көтерілісі  басшыларының  бірі  болуы  мен 
батырлығын  былай  қойғанда,  хан-сүлтандарға  қайтарған  жауаптары,  жазған 
хаттары  мен  өлең-толғаулары  -   ерлік  пен  шешендік  өнердің  айқын  да  озық 
үлгісі.  Әлемге  эйгілі 
Әуезовше  қайырсақ,  М ахамбет  -  «согыста  -  батыр, 
сөзде  -  от  ауызды,  орақ  тілді  дегендей  жалындаған  алғыр,  шешен».  Сөз 
зергері  Зейнолла  Қабдолов:  «Исатай-  ақылды  көсем  би,  М ахамбет  -  от 
ауызды,  орақ  тісті  шешен,»  -  дей  келе:  «Батыр  ақын  бүрқанған  күшке,  бүла 
қайратқа,  шныршық  атқан  жігерге,  ызалы  ашуға,  ашулы  ақылға,  ақылды 
нақылға 
толы 
өлең-жырын 
түтастай 
алғанда 
өзінің 
автопортретіне 
айналдырды.  Өйткені  оның  «қорғасыннан  қүйылған»  ап-ауыр  әр  сөзінен  өзін 
таннмыз.  Көнеретін  архаизм  да  емес,  жаңаратын  неологизм  де  емес,  нақ  екі 
арадагы  екеуіне  бірдей  етене,  еркін,  еспе  магыналы  ерке  де  серке  сөздерді 
қайдан  гана  іздеп  тауып,  қалай  гана  агыл-тегіл,  ақпа-төкпе  өлеңге 
өріп 
жібергеніне  таң  қаласыз.  Контекстегі  әр  сөз  эрін  де,  нэрін  де  келтіретін 
орнын дэл тауып,  ойнап түр»,- деп толгайды.  Яғни, гүлама галым-жазушылар 
айтса  айтқандай,  М ахамбет  қүдай  берген  талант-қүдіретінің  арқасында  аз
9

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
ғүмырында  өзі  басынан  кешкен  өмір  өткелдерін  өнер-қасиетке  көшірген  де, 
мәңгілік  өлеңге  айналдырып,  үрпақтан-үрпаққа-  тірілердің  бәріне-бәрімізге 
түгел  жаттатып  кеткен.  Демек,  екінші  мэселе  -   Махамбетті  шешен  түлга 
үлгісінде зерделеу қажеттігі.  Егер де эр  кезендегі үлттық түлгалардың  шешен 
ретіндегі қалпы  мен мәнерінің мүлдем зерттелмегенін ескерсек,  бүл сала да -  
үлт қүндылықтарының бір қыры.
Махамбет  батыр  ерлік  ісімен,  үлгілі  сөзімен  халық  шешендігіне 
қаһармандық  рух  дарытқан.  Ол  -   халық  алдында  хан-сүлтанды  эшкерелеп, 
масқаралап,  тайсалмай  сөйлейтін  жауынгерлік  шешендік  сөзге  үлес  қосушы. 
Ал,  Махамбеттің  шешендігін  танытатын  аңыз-эңгімелер,  шешендік  сөздер 
көп.  Мәселен,  М ахамбеттің  Баймағамбет  сүлтанға  қайтарған  жауабы 
төмендегідей:
-  Эй,  Махамбет!  Исатайдың  жауға  алынарын,  өзіңнің  қаңгып 
қаларыңды білмедің бе? Ханыңмен қалайша араз болдың?  Қане,  баяндашы!  -  
дейді Баймағамбет.
-  Ей,  Баймагамбет!  Ханы  царам  болса,  елге  бүлік,  тәңір  цаһарланса 
жерге  бүлік.  Исатайдың  ж ауга алынганы,  менің  ж алгыз  цалганым -  атаңа 
нәлет  өздеріңдей  ж ауыз  хандардыц,  царны  ж уан  билердің  елімізге  салган 
бүлігі емес пе?! -  деп ж ауап  бередіМахамбет.
-  Ей,  Махамбет!  Нарынға  сыймадың,  Маңгыстауга  сыймадың,  саған 
жер беті тар келді,  енді аспанға үшамысың?
-  Ей,  Баймагамбет!  Аспанды  ж аңбыр  бермейді,  жерді  Ж әңгір 
бермейді,  Еділді  цалмац бермейді,  Жайъщты  казак-орыс  бермейді,  Нарыннан 
хан-төре  цоныс  бермейді.  Оны  өздеріңдей  ж ауыз  хандардыц  көзі  көрмейді. 
«Кел,  Ж әцгірді  шауып  өлтірейік»  деп  едім,  Исатай  ерік  бермейді,  енді 
цайтейін?!
- Ей, Махамбет!  Тагы не айтасың?  Сені жырау дейді ғой!
Иә,  Баймагамбет!  Бірац менің  тілім  екі айыр алмас цой.  Біреуі  тіліп 
кетсе,  ханмын  деп  цаһар  цыларсъщ.  М ен  цаңгырмын  деп  царап  түрмаспын, 
сенің  басыцды  алармын.  М ен  өлсем  ештеңе  етпес,  өздеріңдей хан  өлсе,  дауы 
бітпес.  М ен  -   аспандагы  жүлдызбын,  Баймагамбет  маган  цолыц  жетпес. 
Ат аңа  нәлет  хандар  мен  ж ауыз  цүрбылардъщ  айтцан  сөзі  естен  кетпес,- 
дей  келіп,  атақты  «Мүнар  да  мүнар,  мүнар  күн,  Бүлттан  шыққан  шүбар 
күн...»  деп  басталатын  жырын  толғап  кетеді.  Осы  секілді  М ахамбет 
жыраудың эрбір сөзі шешендікпен басталып, ақындықпен аяқталады.
М ахамбеттанудағы  тың  саланың  бірі  -   адуынды  да  ақылды  ақынның 
шешендік жүмбақ саласындагы  үлесі.  Бүған дэлел  -   М ахамбеттің Ш ерниязға 
айтқан  сөзі  жэне  оны  атақты  Абыл  ақынның  шешуі.  Ал  бүл  оқиға- 
жағдаяттың болуы төмендегіше сипатталады.
Исатай,  М ахамбет  бастаған  үлт-азаттық  қозғал^іс  жеңіліс  тау^іп, 
согыста  Исатай  батыр  қаза  болып,  Махамбет  қудалауға  үшырап,  жер 
аударылады.  М ахамбет  онда  да  тыныштық  таппады,  қайтадан  күш  жинап, 
қару-жарақ  алу,  жақтастар  табуды  ойлаумен  болды.  Бүл  түста  басты  көлік -  
ат  болатүғын.  Бүл  кезде  Махамбеттің  жасы  отыз  бестер  шамасында  еді. 
Қасындағы  жеті  адамымен  Иранға  өте  алмайды.  Мүздай  қаруланған 
адамдарды  бөтен  ел  ішіне  жібермейді.  Ол  Бесқала  (Хиуа)  арқылы  Жемнің 
жоғарғы 
жағындағы 
елдерге 
жол 
тартады. 
Осы 
сапарда 
Шернияз 
Ж арылғасүлының  (1817-1881  жж.)  ауылына түседі.  М ахамбет келе жатқанын
10

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
естіп,  Ш ернияз  оған  сөз  айтқысы  келеді.  Әкесі  Ж арылғас  жиырмадан  жаңа 
асқан  Ш ерниязды  тоқтатып,  қонақты  лайықты  қарсы  алып,  қонақасы  беріп, 
кетерде  ғана  бүйымын  сүрауды  тапсырады.  Шернияз  көнгісі  келмейді. 
Жарылғас:  М ахамбет  сегіз  цырлы  жігіт,  айтыссаң,  астында  цаларсъщ, 
сөзге  барыспа,  сыйла.  Аттандырып  түрып  сүрау  есебінде  сөз  айтыссаң, 
жөн  болар,  -  деп  кеңес  береді.  Ш ернияз  әкесінің  айтқанына  амалсыздан 
көнеді.  Бөлек үй эзірленеді,  аттар жайланады,  қонақасы  беріледі.  Әдеттегідей 
елдің  амандығы,  жүріс-түрыс  туралы  эңгіме  болады. 
Сөз  арасында 
Ш ернияздың  Баймагамбет  сүлтанга  сөз  беріп,  енді  жауласпауга  уэде  еткені, 
оның жаңадан  күш жинауга қарсы  екені  белгілі  болады.  Балаң жігіт болса да 
Ш ернияздың  сөзіне  көп  адам  еретін  еді.  Исатайдың  қасында  болып,  ол 
туралы  талай  өлең  шыгарып,  ел  ішіне  таратса да,  бүрынгы  қарулас  жолдасы 
Ш ернияздың  бүгінгі  шешенсінген  эңгімесі  М ахамбетке  үнай  қоймайды. 
М ахамбет шамданып, тіксініп қалады.
Ш ернияз  эдет  бойынша  қонақтардың  бүйымын  сүрап,  жолына сэттілік 
тілеп,  Махамбетті аттандырып түрып, үзеңгіге аягын сала бергенде:
Көп үйрек көлден үшңан көлгілікті,
М олдалар шаригаттан жол  біліпті.
Баласы  Өтемістің ер Махамбет,
Сөз бар ма біз тыңдарлъщ ескілікті,  - дейді.
Сонда  М ахамбет  «шаригаттан  ескілікті  сөз  сүрасаң  мына  сөзге 
қүлагыңды  сал» деп, төмендегіні айтады:
«Әліп»,  «ләм»,  «айнмен» т үрады алхам  басы,
«Мимының»  «бимен» түрады бисмиласы.
«Мимның ортасы ацша,  цүйрыгы икем 
Білсең айт,  бүлар ненің ишарасы?
Он  бүркіт,  отыз а щ у  көлде жатцан,
Лашын цацпаи цанат дәмін татцан.
Күн  бүлтты,  ай цараңгы ж ортар цүлжа,
Шернияз,  білгіш  болсаң жылдам болжа?!
Түйіліп таң мезгілі мүнар шалып,
Төрт лашын  бір сүңцарды цылган олжа.
Хат  ж аздым цалам тартып,  сөз әзірлеп,
Тар жерде  «сөйле» дедің,  «бол әзір» деп.
Арцадан цайта айналып келгенімше,
Ж ауабын ж үмбагымның қой әзірлеп,  - деп аттанып кетіпті.
Сөзді Ш ернияз әкесіне айтады.  Әкесі:  «Күн бүлтты,  ай қараңгы,  жортар 
қүлжа»  дегені  М ахамбеттің  өзінің  қазіргі  жагдайы  екен.  Қүлжа  -   арқардың 
қошқары,  оңайлықпен  өз  мекенінен  аумайды.  Бірақ  осал-оңтай  жан  емес. 
Лашын  қүсты  айтқанына  қараганда  сөзінде  эзіл  бар,  жазым  етіп  жүрмесін, 
бүл мысалды шешпесе болмайды,  - деп кеседі.
Ел  қыдырып,  сөз  білетіндерден,  молдалардан  сүрап,  бүл  мысалдың 
шешуін  табу  мүмкін  болмады.  Ж арылгас  Қобда  бойынан  Керімдіде  отырган 
Абылга  арнаулы  адам  жібереді.  Керімді,  Қақпақты,  Ауызорпа  -  Абылдың 
отырган жері,  Маңгыстаудагы Тиген деген жердің маңы.
Абыл  абыз  келген жолаушының әңгімесін тыңдап,  М ахамбеттің  қазіргі 
хал-күйін  түсінеді.  Өз  бетімен  діни  білім  алган,  естігені  мол,  заманында  ең
11

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
тынысты  ақынның  бірі  болған  Абыл  абыз  күле  түрып,  Махамбет  жүмбагын 
жан-жақты таразылай келе:

«Махамбет  -  оң  көзім,  Ш ернияз  -  сол  көзім.  Екеуінің  шалыс  түскені 
қиын  болған  екен.  Өлеңдегі  «әліп»,  «лэм»,  «айн»  деген  эріптер  Алла  деген 
сөзді  қүрайды.  «Би»,  «мим»  деген  эріптерде  «бисмиллэ»  деген  сөздер  бар. 
Осымен  ол  Алланы,  пайғамбарды,  періштелерді  сөз  еткені,  «мимнің»  ортасы 
ақша»  дегені  -   пайғамбардың  көңілінің  ақтығы,  қүрығының  икемдігі  -  
пайғамбардың  үмбеттеріне  қайырымдылығы,  кішіпейілділігі.  «Он  бүркіт» 
дегені Дэуіт пайғамбардың данышпан он ақылгөйі,  отыз аққу -  Дәуіттің отыз 
үлы.  Отыз үлымен намазға түрғанда Дэуіттің көңіліне менмендік енгендіктен, 
Алла жазалаған.  Осы  күпірлігі үшін,  сол намаз кезінде  Әзірейіл періште  отыз 
үлының  жанын  алған.  Лашын  деп  отырғаны  Әзірейіл  періште  болуы  керек. 
М ахамбет  Ш ерниязға  қатты  ескерту  айтқан  екен.  Адамның  тағдыры  бір 
Алланың қолында,  сен түгіл пайғамбарлыққа қол жеткен ақ пайғамбардың өзі 
де  үмбеттеріне  кішіпейіл  емес  пе:  менмендікті  қой,  ойыңнан  кайт,  менде  элі 
де қүлшылық қауқарындай күш бар деп ескерткені екен - деп болжайды.
Абылдың  сөзді  шешкені  Ш ерниязға  жетеді.  М ахамбет  арқадан 
ораларда  Ш ернияз  алдынан  шығып,  одан  кешірім  сүрайды.  Оған  Махамбет 
«алцалы  көл,  айшықты  таудан  табыл»  деп  кеңес  береді.  Бүл  айтқаны: 
«Айтысқың  келсе,  айтысатын  орынды  біл,  сөз  үгатын  тыңдаушың  болсын. 
Сөзіңде  цара  басыңның  әңгімесінен  гөрі,  елдің  цамы  басым  болсын»,  -  дегені 
екен.  Ш ернияз  бүл  сөздерді  өмірінің  аяғына  дейін  қырық  жыл  бойы  есінен 
шығармапты  [3,196-197-66.].
Біз  білетін  М ахамбет  -  төгілген  тармақтардың,  тегеурінді  тіркестердің 
үстасы.  М ахамбет  поэзиясының  тілі,  шын  мэнінде,  халықтық  тіл.  Ақынның 
дауылды  жырларының  эрбір  үзігінен  халық  даналығы,  танымы  мен  талғамы 
үрпақтан үрпаққа мирас  болыи  келе  жатқан асыл қазынаның жақүт-жарқылы 
еседі.  М ахамбет баба жырлары шешендік тағылымға, үшқынды ойларға толы. 
Мэселен,  М ахамбет  ақынның  «Толарсацтан  саз  кешіп,  Тоцтамай  тартып 
шыгарга.  Қас  үлектен  туган  цатепті,  Қара  нар  керек  біздің  бүйткен  бүл 
іске»  болып  келетін  жолдарындагы  «үлек»  сөзінің  бірінші  мағынасы  нар 
түйенің  таза  түцымды  бурасы;  екінші магынасы  үлек  бота  -  таза үлек  пен 
аруанадан туган ж алгыз өркешті еркек  бота дегенді білдіреді.  Бүл орайдағы 
«цас»  күнделікті  қолданысымызда  біреуге  жамандъщ  ойлаушы,  өш  алушы 
дүшпан,  ж ау  магынасында,  сондай-ақ  әдейі,  жорта,  цастъщ  істеу  деген 
үғымдарда  қолданылады.  Ал  жоғарғы  контексте  тъім,  аса,  нагыз  деген 
мағынада  «үлек»  сөзімен тіркесе  келе  нагыз  таза түцымды,  цаны  таза,  асыл 
текті  деген  мағынада  берілген  [4,366-6.].  Ал  «цас  үлектен  туган  цатепті» 
тармағындағы  «цатеп»  түрмыста  ж үк  батпас  үшін  нар  түйенің  үстіне 
лайъщталып  ж асалган  ж абдыц дегенді  аңғартады.  Сэйкесінше  «цатебі  бар 
нар  ж үкке  мойымайды»  деп  жатады.  Бүл  жердегі  ақынның  суреткерлік 
шеберлігі соншалық -  біздің қолға алған бүл іске нағыз суға салса батпайтын, 
отқа  салса  күймейтін,  еш  нэрсеге  мойымайтын,  мақсатынан  қайтпайтын  хас 
батыр  гана  шыдайды  деген  мағынаны  бір  ғана  сөзбен  өрнектей  білдіруі 
ақынның қаншалықты ойының үшқырлығын,  бейнелеу,  теңеу сөздерін айқын 
пайдалануын,  тек  қүр  үйқас  сөз  қумай,  ақындық  нақтылықпен  өмір 
шындығын  қаз-қалпында  қолдан  қүйғандай  етіп  поэтикалық  көркемдік 
шындыққа  айналдыру  шеберлігін  тайға  таңба  басқандай  аңғартса  керек-ті.
12

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .
Бүл  реттегі  сөздер  -  ой  теңізінің  түңгиық  түбінен  терілген,  өлшемдік  бітімі, 
идеялық табиғаты,  тілдік қуаты эбден пісіп,  айқындалып барып өмірге келген 
маржан тіркестер.  Демек,  М ахамбет шешендігінің,  шеберлігінің қүдіреттілігі, 
туындыларының саф алтындығының бір қыры осында деп білеміз.
Тағы  бір  мысал:  Адырнасын  ала  өгіздей  мөңіреткен,  Атцан  огы  Еділ- 
Ж айыц  тең  өткен.  Атцанын  цардай  боратцан,  Арыстан  еді-ау  Исатай! 
(«Тарланым» өлеңінен).  Бүл контекстегі  «Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен» 
тіркесінің  тереңіне  үңілсек,  бүл  сөздердің  жеке  де,  еркін  сөз  тіркесі  түрінде 
де  берер  үғымы  арасында  айырмашылық  жоқтың  қасы.  Дэлірек  айтқанда, 
«Адырнасын  ала  өгіздей  мөңіреткен»  жолдары  арқылы  ақын  мергендік 
шеберліктің  жоғарғы  үлгісін  насихаттайды.  Бүл  жердегі 
«адырна»  - 
садақтың  жебені  серпіп,  атып  жіберетін  қайысы  [4,19-6.].  Бүгінде  тілімізде 
қолданылмайтын,  архаизм  сапындагы  «адырна»  сөзі  -  садақтың  оқ  салып 
тартатын  кермесі,  атылатын  оқты  үшыру  үшін  садақтың  екі  басын  керіп 
байлаған  баулық  магынасын  береді.  Тарихқа  жүгінсек,  «адырна»  сөзінің 
төркіні  көне түркі халықтары  арасынан таратылады. XVII-XVIII  ғасырларда 
түркі халықтары арасында  кеңінен қолданылған сөз.  Мәселен, үйгыр тілінде 
бүл сөз адыр-ажырасу,  айырылу (Малов.уйг.  язык);  адыр  (азыр,  айыр,  айр)  - 
бөлу,  ажырату;  адыры  (адыр-ы,  айр-ы)  -  екіге  бөлу  мэнін  береді 
(Радлов.опыт.сл. 1-4).  Ал  көне  түркі  жазуы  ескерткіштерінде  adryl-бөліну, 
ажырау;  adrys-айырылысу.  Түркі-маңғол  тілдерінде  «адар»  -  жан-жацца 
шашырау,  бөліну,  ыдырау  магынасын береді  (Пекарский.сл.якут.язык.).  Бүл 
деректер  адырна  сөзінің  түбірі  адыр  екендігін  байқатады.  Сөз  соңындагы  -  
на  -  етістіктен  есім тудыратын жүрнақ болуы  керек.  Сонымен  қатар,  адырна
- оқты  садақтан ажырату мәнін білдіреді (Будагов.ср.сл.тур.-тат.нар.)[5,21-б.].
Ал  қүрамындагы  «өгіз»  сөзі  сиыр  малының  еркегін  аңгартады.  Ягни, 
жогаргы  сөз  тіркесі  арқылы  ақын  адырнасының  багытынан  жаңылмайтын, 
адырнасының  ала  өгіздей  мықтылыгын,  дэл  көздейтін,  атқан  огы  еш 
кетпейтін  мерген  шеберлігін  нақышына  келтіре  тауып  айткан.  «Адырнасын 
ала  өгіздей  мөңіреткен,  Атцан  огы  Еділ-Жайъщ  тең  өткен».  Осыдан  артық 
батыр  бейнесін,  мерген  суретін  салу  мүмкін  бе?!  Ақын  шешендігін  танытар 
«қоргасындай  қүйылган»  ап-ауыр 
әр  сөзінен  түлганың  өзін  танимыз. 
Осындай  еркін,  еспе  магыналы  сөздерді  қайдан  гана  дөп  тауып,  қалай  гана 
агыл-тегіл,  ақпа-төкпе  өлеңге  өріп  жібергеніне  таң  қалмасқа  амал  жоқ! 
Контекстегі  эр  сөз  эрін  де,  нәрін  де  жогалтпай,  өз  орнын  дәл  тауып,  ойнап 
түр.  Ақындық шеберліктің асқан шыңы осы  болса керек-ті  [6;7].
Демек,  М ахамбет -  1836-46  жж.  үлт-азаттық қозгалысы  басшыларының 
бірі  гана емес,  оның  жалынды жаршысы,  жауынгер  шешені.  Қазақ халқының 
сонау  түстагы  сөз  атасы  атанган  Майқы  биден,  ой  меңзегіш  Мөңке,  ердің 
қүнын  екі  ауыз  сөзбен  бітірген  Едіге,  «Әз»  атанган  Төле,  Қазыбек, 
Әйтекелерден,  атақты  Сырымнан  бергі  шешендік  дэстүрді  жадында  тоқып 
үйренген  халық  батыры,  ойшыл  Махамбет  шешендік  өнерді  ел  қанаушы- 
тонаушыларга  қарсы  халық  көтерілісінің  идеялық  қаруына  айналдырган, 
отты  түйгын  жырларына  үластыра  келе,  классикалық  поэзия  дэрежесіне 
көтерген.  Қысқасы,  бүгінгі  ел  үшін  еңбек  етер  патриот  кәсіби  маман  болуда 
халық даналыгының қайнар бүлағы үлттық  шешендік сөздерінен нэр алудың, 
Махамбет  сынды  қайталанбас  қүдіретті  түлгалы  шешенінің,  ақынының 
түңгиық мағынага толы өлең-толгауларын үлгі түтудың багасы  теңдесіз.
13

Жа&ар.шм. 
4  -  2013 ^ .


жүктеу 176.82 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет