5В010300 «Педагогика жəне психология»


№ 21дəріс  Тақырып: Күрделі ақаулық құрылымы бар балалар



жүктеу 1.13 Mb.
Pdf просмотр
бет8/13
Дата25.04.2017
өлшемі1.13 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

№ 21дəріс 

Тақырып: Күрделі ақаулық құрылымы бар балалар  

Дəріс мазмұны: 

1.Күрделі ақаулық құрылымы туралы түсінік 

2.Күрделі бұзылыстағы ақаулық құрылымының топтары 

Күрделі  бұзылыстағы  балалардың  дамуына  екі  жəне  одан  да    көп  психо-денелік  бұзылыстар  бір  балада 

көрінуі жатады (көру ,есту ,сойлеу,ақыл-ой дамуы т.б.). 

Мысалы:  санарау-нашар    кору  ,ақыл-ойы  болу  –соқыр  (загип),  тірек  –қимыл  аппараты  бұзылған  жəне 

сойлейуі  бұзылған.  Күрделі  бұзылыс  термені  күрделі  ақаулық  күрделі  ақаулықтың  дамуы  ,бұзылыстардың 

байланыстылығы,қиыса  байланысу  деген  ,мағынаны  білдіреді.Мүның  бəрі  соңғы  кезде  күрделі  ақаулық 

құрылымы болып есептеледі.Күрделі  

Ақаулықтары бар балалар құрылымы байланысты  3 негізгі топқа бөлінеді: 

1.   екі  психо-денелік  бұзылыс  жатады.Дамуында  ақаушылықтың  болуы,соқыр  –естімейтін 

балалар,ақыл-ойы кеміс –санырау,нашар еститін психикалық дамуы болу (алғашқы). 

2.  топқа;  бірғана  белгіленген  психо-денелік  ақаулық  бастаушы  болып  көріне  отырып,  оның  өзге 

бұзылысты  серіктестік  етуі,  оның  өз  денгейде  анықталуы  бірақта  дамуға  əсер  етуі  ақыл  ойы  болу  əрі 

естуінің төмен болуы. 

3.   топқа көптеген бұзылыстардың екеу, үшеу жəне оданда көп бұзылыстар (алғашқы)əртүрлі денгейде 

анықталынуы  балалардың  дамуына  белгілі  бір  бұзылыстарды  туғызады,ақыл-ойы  болу  нашар  көретін 

саңырау  балалар,яғни  бір  балада  бұзылыстық  бірнешеуі    қосарланып  келуі  моторикасының  бұзылуы  , 

көруі естуінің бұзылуы оның сойлеу тілінің мүнкістігімен анықталынады. 

Күрделі  ақаулықтагы  балалар  сирек    б.и.  тəжірбиелі  дефектолог-практик  зерттеулер  мен  бақлаулар 

нəтижесі  көрсеткендей  мұндай  балалар  арнайы  білім  беру  мекемелерінде  орташа    40%  дейін  ғана  құрайды. 

Арнайы  педагогикада  күрделі  ақаулықтағы  балаларды  оқыту  мен  тəрбиелеу  өз  зерттелген  жəне  қиын 

мəселерге  жатады.Күні  нешеге  дейін  мұндай  топтағы  балаларға  шынайы  педагогикалық  комек  беру  қиын 

болып келді ,олар оқытуға жатпайды деп есептелді.(ақыл ойы кеміс –көруі жəне естуі терең түрде бұзылған) 

бірақта соңғы 10 жылдықта жағдай біркелкі өзгере түсті .Қазіргі арнайы педагогикада 

Негізгі мəселелер ретінде қарастырылуда.Аса  қосымша үлес психолог-педагогик тəрбие  

Жүйесінде  соқыр  –естімейтін  саңырау  балаларға  жасалынды  .Бұл  балалардың  аталған  ақаушылықтарын 

жүйелі зерттеу өзіндік жағдайларын анықтау ,дауының барысындағы өзгерістерді білуге арналды .Өлардағы 

міндеттердің біріне-күрделі ақаулыққа ерте диагностика жұргізу. Кеш жүргілінген диагностика –практикада 

мұндай  балалармен  кездесуге  желетіндігі  байқалды  .Бала  арнайы  оқытуға  Кеш  түседі  оған  кешігіп  көніл 

бөлінеді.  Көбінесе  дəрігерге  қаратумен  шектеледі  ,педагог-психологтарға  обьективті  зерттеулерде 


көрсетпейде. Ерте диагностикадағы нейрофизиологиялық əдістер маныздылығы күшеюде.Қазіргі ғылым мен 

техника  Баланы  ерте  танып  білуге  1  жасында  сəбидің  сенсорлық  бұзылысының  орта  жəне  үлкен  деңгейін 

анықтау көзделуде.  

№22 дəріс 

Тақырып: Мінез- құлқы бұзылған балалар 

Дəріс мазмұны: 

1.Мінез- құлқы бұзылған балаларға сипаттама 

2.Əсер ету факторлары 

Ақыл-ой ақаулығы олигофрендік белгілі байқата отырып  көрініс береді.Мұндай бұзылыстағы балаларға 

дер  кезінде  көмекті  мектептер  тарапынан  дурыс  тəрбие  беру,  олардың  күнделікті  жағдайдан    əлеуметтік 

ортаға,еңбек ұжымына ,тұрмысқа бейімделуіне жоламады. Түрлі əсер ету факторлар биялогиялық сипаттағы 

(қосымша инфекциялық аурулар,интоксикация ,бас,сүйек, ми  травма жарақаты)жəне əлеуметтік (жанұядағы 

конфликтілік  ситуациялар  ,дұрыс  емес  тəрбие)  əлеуметтік  тұрғыдағы  аурайы  қатынасы  мұндай  балаларға 

əсер етеді , əсіресе жасөспірім шақта кезеңіндегі жалпы организмінің 

жетілу  биологиялық  жəне  қолайсыз  əлеуметтік  жағдайлар  əсер  етеді,  жасөспірім-олигофреннің  мінез-

құлқының  бұзылуы  жататында  психотравмалық  фактор,жиі  қүйзелістер,  мектептерге  үлгірімсіз 

қатысты,құрдастарына  өяусыз  қарауы,үлкендерді  ренжітуі  ,көнілің  қалдыру  байқалады.  Мінез-қулқы 

бұзылған  типтегі  жасөспірім  олигофрен  арасында  көпшілігі  психопатикалық  бұзылушылық,əлеуметтік 

бейімделуде қиыншылыққа ушырайтын,тəртіп бұзылушылық,бұзақылық  жасаушылық  

байқалады.  К.С.  Лебединский  ұсынғандай  ақыл-ойы  бұзылған  жасөспірім  мінез-құлқы  бұзылғаның 

клиникалық-психологиялық құрылымына қарай  2  психопотологических вариантқа бөледі . 

• 

невротикалық типтегі психикалық декомпенсация  



• 

соцпсихотипті 

Психопатотивтегі психикалық дескомпенсация : 

 Эмоциялық-ерік тұрақсыздығы, 

 аффектілік  қозғыштық, 

потологиялық елігу (зауығу 

1.  Ақыл-ой  сапатының  толық  еместігімен  өзіндік  сезімнің  күйзелуімен  байланысты  б.к,  жасөспірімдерде 

ауыр 


психикалық 

жарақатталу, 

өзіне 

сенімсіздік,болашақтанқорқыныш 



,сəтсіздіктерге 

күйзелу, 

уялымдау.Оқу  қызметінде  аса  төмендеушілік  байқалады  .Ауызша  жауап  беруде  қорқу,  ойының  шашырауы 

байқалады.  Қорқынышты  ойлар,  қаранғыдан  қорқу,ауыр  түс  көру  болады  .Жасөспірім  өзінің  кемшілігін 

(көзінің  қылы,əнурез)  уайымдайды,класта  қателік  алу  ,тұйықтыққа  желеді  немесе  тыныштансыздырады.Ал 

жекелей  сабақта  сапасы  жоғарлау  болып  келеді.Өзін  толықтай  сезінбеуі  жасөспірімдерді  аутистикалық 

бейімділіктіңпайда  болуы  əкеледі  ,психиканың  ауру  сипаты,қоршаған  шынайы  өмірден  өзінің  уайымға 

ұшырауы,пайдалы:балық аулау,сурет салу,оқу, коллекция жинау т.б. 

 2.Бұл 

əртурлі 


варианта 

көріледі 

эмоц-ерік 

турақсыздығы,аффектілік 

қозғыштық 

қозғалыстың 

шектеулілік,патологиялық  елігу.  Мектеп  ішіндегі  тəртіпке  бағынбаушылық,    мұғалімдермен  оқушылармен 

конфликтілерге  ұшырауы  ,ерте  ішімдік  ішу,  ұрлық,  наркотика  т.б.  Оқу  сабақтарына  қызушылық 

танытпайды.Олар көбінесе кəмілеттік жасқа  

жетпеген  комиссия  есебінде  тұрады.Олардың  бəрінде    эмоц-ерік  тұрақсыздығы  байқалады.  Бұларды  мінез-

құлық    мотиві-рахат  ,ляззат  алу    тапсырмаларды  орындаудан  бас  тартады  жағымсыз  жағдайларды 

ұйымдастуруға бейім келеді. 

3.Өзіндік  сипатта  болып  келеді,көмекші  мектептерде  олар  бақылауды  қажет  етеді  асқыну  кезеңінде 

психоневрологиялық стационарға немесе психоневрологиялық ауруханаларға емделеді. 

      Анықталғандай  ,  ақыл-ойы  мешеу  балалар  түрлі  қалыс  қалушылық  аурулармен  ауырады.  Дұрыс 

тəрбиелеу мен  көмекші мектептердегі оқытудың нəтижесі олардың психикалық мүмкіндіктері мен  қалыпты 

əлеуметтік  жағдайға(тұрмыста,  еңбектік  ұжымда,т.б.)  бейімделуге  ықпал  етеді.  Бірақ  жағымсыз  факторлар 

қатарында биологиялық (қосымша инфекциялық аурулар, интокалкация-организм улануы) , мидың бас сүйегі 

травмалары,т.б.  жəне  əлеуметтік(отбасындағы  конфликтілік  ситуациялар,  дұрыс  емес  тəрбие)  əсер  етуіне 

байланысты балада əлеуметтік жағдай төменгі дəрежеде болады.  

       Жасөспірімдік  шақ,  əсіресе  ,    күрделі  жыныстық  жетілу  кезеңі-баланың  биологиялық  жəне  əлеуметтік 

жоспарда  түрлі  жағымсыз  іс-əрекеттің  тууының  нағыз  кезеңі.  Олигофрен  жасөспірімдердің  мінез  –құлық 

бұзылыстарындағы  маңызды  рөл  атқарады:  психотравмалық  факторлар,  жиі  қайғыру  ,  массалық  мектепке 

үлгермеушілікпен  келу,  құрдастарымен  жəне  үлкендермен  жеккөрушілік  қарым-қатынас,  өзіне  тағылған 

мазақ ат, т.б. 

     Мінез-құлқы  бұзылғандар  ішінде  ,  жасөспірім  –олигофрендерді  бақылау  кезінде  көпшілік  орынды 

психопатиялық  бұзылыстар,  əлеуметтік  бейімделідегі  кедергі  ,  қиындықтар  жəне  сирек  əсер  ететін  құқық 

бұзушылық  немесе  қылмыс  жасағанға  дейінгі  мінез-құлық  алады.  Ақыл-ойы  мешеу  жасөспірімдердің 

қалыпты  мінез-құлық  нормаларынан  ауытқушылығына  қарамастан  ,  клинико-психикалық  құрылым  бұл 

бұзылуды екі психикалық патологиялық вариантқа бөлді:(К. С Лебединская ,1976) 

психикалық декомпенсация , невротикалық тип; 



психопатологиялық  типті , психикалық декомпенсациясы; 



Оларға эмоциялық –еріктік тұрақсыздықтың басымдығы , аффектілік қозудың басымдығы , патологиялық 

құштарлықтың басымдығы жатады. 

   Невротикалық  типтің  психикалық  декомпенсациясы  –бұл  жекелік  интеллектілік  жетіспеушіліктің 

сезімдік  уайымдау  аурулармен  байланысты  жасөспірімдерде  ауыр  психикалық  ранимость  анықталып  , 

айқындалады  ,  өз  мүмкіндіктеріне  сенбеушілік  ,  болашақтан  қорқу  ,  сəтсіздіктерге  қайғырудың  өсуі 

көрінеді  .  Оқу  іс-əрекетіне  бейімділігі  төмендейді  .  Ауызша  жауап  беру  ,  бақылау  жұмысы  балада 

қорқыныш  күйін  туғызады  ,  сасады.  Қорқынышты  фильм  немесе  əңгімеден  кейін  оларда  қоқыныш 

күшейіп  ,  қараңғы  қорқыныш  ,  ауыр  түс  көру  пайда  болады.  Жасөспірімдер  ереже  бойынша  ,  сыртқы 

дефектілерге  қайғырады:  мысалы,  көз  қылилығы  ,  қимылдағы  ебедейсіздік  ,  эндрездер  т.б.  Сыныпта 

ескерту  алу  ,  абыржу  əкеледі  ,  бөгеліп  қалушылық  ,  адекватты  емес  абыржу  пайда  болады;  жекелік 

пəндерге қызығушылық өнімділігі оқу əрекетінде , əдеттегідей , едəуір жоғары болады. 

       Сезімнің  жетіспеушілігі  жасөспірімдерде  аутистикалық  бейімделудің  түрлі  бөліктеріне  əкеледі:  гр. 

«autos»- сөзі психикалық күйдің ауырлығы , өз уайым-қайғының шоғырлануы , сыртқы шындық əлемінен 

өзіне  күтім  жасау.  Жасөспірімдер  жалғыз  қалуға  қуанышпен  келіседі  ,  əсіресе,табиғат  аясында  ,қоғам 

талап етпейтін , мысалы ұжымдық-балық аулау ,сурет  салу, оқу əрекетінде. Компетатор фантазиясынша 

,олар  өздерін  əдемі  жəне  күшті  санайды  .  Осы  істер  қатарында  сыртқы  ассоциалдық  мінез  ,  мысалы 

қимыл-қозғалыссыз серуендер , қыдырушылық əрекет жəне қорғаныс реакциялар , мінез-құлық жатады. 

     Бұл  барлық  жасөспірімдерде  педагогтар  тұлғалық  өзіндік  қатарын  белгілейді  :  мейірімділік  ,  ата-

аналарын  ,мұғалімдерді  жақсы  көрушілік  т.б.  Олар  өздеріне  тиесілі  жұмыстарды  ,  үйде,  интернатта,  т.б. 

құштарлықпен орындайды. 

       Психопатологиялық типтің психикалық декомпенсациясы түрлі варианттардан туады:эмоциональды-

еріктік тұрақсыздықтан ,аффектілік қозудан жəне қозғалыс баяулығы , патологиялық құштарлық. 

     Мектеп  тəртібін  бұзушылық  (шыдамсыздық,  ашушаңдық  ,  еш  себепсіз  мұғаліммен  немесе 

сыныптастарымен  конфликтілік  бейімділік  ,  агрессия,  себепсіз  кешігу)  бұлар  жасөспірімдерде 

асоциалдық  мінез-құлықтың  көрінуі  болып  табылады  ,яғни  ерте  жастағы  алкоголизм,  ұрлық  жасау, 

қаңғырушылық , наркомания жəне таксикоманияға бейімделу , сексуальды бұзушылыққа əкеледі. Оларға 

мектептегі  сабақтарға  қызығушылығы  абсолютті  жойылуы  тəн.  Көрсетілгендей  ,бұл  əсіресе  ,  кəмелеттік 

жасқа толмағандар ісі жөнінде комиссияда тіркеулі тұрғандарда кездеседі. 

Олардың  мінез-құлқында  эмоциялық-еріктік  тұрақсыздық  басымдығы  ,  жетілмегендік  көрінеді. 

Мазмұнды  инфантимдік  (тежелушілік),  көңілді  көңіл  күйден  лезде  əбігерлікке  ,  абыржуға  жəне 

беймазалыққа ауысу кездеседі.  

    Жасөспірімдер мінез-құлқында негізгі қозғаушы мотив-ол қанағат алу. Жұмыстан ,тіпті күш жұмсауды 

талап ететін жұмыстан олар бас тартады. Себебі сабақта сөзуарлық , тежелу , алаңдаушылық байқалады. 

Іс-əректтің кез келген түрінде олар жиі конфликтіге түседі немесе құқық бұзушылық , қылмыс жасайды. 

Кейбіреулері  мұны  өздері  саналайды.  Қорыққанына  қарамастан  олар  тəртіп  бұзу,  кесел  жасауда  жеңіл 

ыңғай табады. Өзін-өзі дəлелдеу , бекіту дамымағандықтан олар жағымсыз ыңғайға көнгіш келеді.  

     Аффектілік қозудың басымдығы жəне қозғалыс тежелуінің  көрінуі себепті жасөспірімдердің көпшілігі 

аса  ашуланғыш  ,  агрессивті  разрядқа  бейім  келеді.  Аз  ғана  себеп  тапса,  олар  мұғалімге  кітап  немесе 

дəптер  лақтыру  ,  оқулықты  жырту  ,  төбелес  шығару  ,  келіссіз  балағаттау,  ұрсысуға  əзір  тұрады.  Бұл 

аффектілі реакция жасөспірімдер топтарындағы пайда болатын себептерге сай емес болып келеді. 

        Интеллектілік  жетіспеушілік  салдарынан  өз  қызығушылығына  жиі  қарама  –қайшылыққа  əкеледі, 

олардың 


біржақты 

күнделікті 

бағыттылық 

неке 



құру 

туралы 


армандары 

жанұя 



«жақсы»(жоғары,төмен) төлемақы , жұмыс туралы ойлары, бозбала, бойжеткендерде қоғамға ересектерше 

бағытталу,  мектептен  жалығу  көрінеді.  Жиі  аффектілік  қозушылық  жасөспірімдердің  мына  психикалық 

негіздерін  күшейтеді:  күшті  өзін-өзі  сүю,  мазаққа  ,əзілге  шыдамау,  наразылық,  ересектер  беделіне 

жағымсыз  қарым-қатынас  т.б.  Көпшілік  жасөспірімдер  өздерінің  көмекші  мектептерде  оқитындығын 

жасырады.  Интеллектуалдық  жетіспеушілік  жайындағы  келекелер  олардың  агрессиясын  күшейтетін 

қарқынды  аффектілік  тұтану  болып  табылады  ,  төбелестер  ,  өзін-өзі  дəлелдеуге  ұмтылу  жəне  өзінің 

физикалық  басымдығын  дəлелдегісі  келеді.  Бұл  топтағы  жасөспірімдер  бақылауға  жəне  мотивсіз  көңіл 

күй  тербелісіне  (дисфобия  түрінде  ашуға  ,  қабағы  ашылмау  ,  күмəндану)  əзір  болады.  Жасөспірімдер 

топтың  физикалық  кескіні  жыныстық  жетілудің  метаморфозы  ерте  жəне  жылдам  темптен  байқалады, 

яғни екінші (қосалқы) жыныстық белгілердің , дене бітімі толысуы процессі жүріп, етеккір циклі ерте (9-

11)басталады. 

         Ата-аналар  мен  педагогтар  көзқарасына  бұл  топтағы  жасөспірімдер  өткір  қарама  қайшылыққа  , 

бұрынғы  өткен  психикалық  кейіпті  сол  сəтте  «танымай  қалушылыққа»бейім  болады.  Мұның  бəрі 

аффектілік  қозу  жəне  дисгормония  (үйлесімсіздік),жыныстық  метаморфоздың  қарқындылығы  мен 

патогенетикалық арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. 

             Əуестік патология –ақыл-ойы мешеу жасөспірімдерді, мінез – құлық ауытқушылықтарды анықтап 

қарастыратын,  тежелмейтін  мінез,  өмірде  түрлі  бөгелеулер  (мектепке,  интернатқа  келуде)  мəселесін 

қарастырады.  Қыздарда  бұл  категорияда  негізгі  жоғары  сексуалдық  алады.  Олардың  кейбіреуі  бұл 

əуестікті зиянды деп бағалап не ауру деп санап, өздерін «бақытсыз» санайды. Бірақ оның барлық өмірлік 

образдарын бағындырады. Көпшілігі антисоциалдық компанияға қосылып, олардың құлқын, сол ортаның 

дəстүрлерін тез игереді. 



    Жоғары сексуалдық – ол  кезбелікпен тығыз  байланысты. Мектептен не     интернаттан  қашу  кезінде олар 

шатыр  астына,  вокзалға,  үйлердің  подьездерінде,  кездейсоқ  таныстарына  түнейді.Тəртіпсіз  жыныстық 

қатынасқа түсіп, темекі шегу, алкоголь пайдалануға əуестеніп, көпшілігі ұсақ ұрлыққа əуестенеді. 

    Мінез  –  құлқы  бұзылғандарда  жасөспірімнің  бұл  категориясы  олардың  интеллектуалдық  жетіспеушілікке 

əсер етеді. Қашу кезінде , кез – келген уəдеге сендіріп, басқа қалаға  кетеді, ұрлаған заттарды арзанға сатады 

не айырбастайды, ситуацияларды ескерместен, жылдам үлкен ұрлыққа түседі. 

Ер  балаларда  секспен  қатар  бірінші  орында  қаңғуға  бейімділік,  ұрлық  жасау,  алкоголизм  орын  алады. 

Қашқындық оларға тежелмейтін жəне мақсатсыз мінез қабылдауы, жиі дисформа периодына түседі. Ұрлық , 

сондай  –  ақ  мынандай  элементімен  айқвндалады  –  жасөспірім  ұсақ  ұрлықты  бастан  өткізуі  мүмкін. 

Алкогольге бейімделу де тоқтатуға болмайтын компанент, өте тез дағдыланады. Мындай кезде  алкоголь не 

наркотиксіз  қанағаттану  мүмкін  емес,  бұл  кезде  жасөспірімді  медикаменттозды  жəне  химиялық 

қоспаалармен орнын ауыстырады, бұл таксикоманияға əкеледі. Алкоголизм, наркомания жəне таксокомания 

интеллектуалдық жетіспеушілігін жасөспірімде одан əрі улап, оларды қылмысқа, агрессивтілікке,қаталдыққа, 

садизмге ұшырайды. 

    Көмекші  мектепте,  интернатта  бұл  жасөспірімдер  педагогтар  мен    тəрбиешілер  тарапынан  жоғары  назар 

аударуды талап етеді, ал периодтық күшеюі – психоневротикалық – стоционерлік госпитализацияда, балалық 

бөлімдегі психоневрологиялық ауруханалрда қаралады.  

   Басқа жас кезеңдеріне қарағанда жасөспірімдік кезең өзгеше ерекшеліктерге ие. Ондағы есею сезімі алдағы 

əрекетті  ,  қылықты  анықтайды,  эмоционалды  –  еріктік  жəне  интеллектуалдық  сфераның  дамуына  ықпал 

етеді. Жасөспірімдер ерсектермен қарым – қатыныста аса назар аударады, олпрда бұрын болмаған реніштер, 

наразылықтар көрінеді. 

Егер  ата-ана  мен  мұғалімі  бұл  оқшауланған  оқиғаларды  дамуын  ескермесе,  егер  олар  сол  сəтте  байқамаса, 

яғни  инициатордың  (бастаушы)  ролін  атқармаса,  онда  жасөспірім  бұл  кезеңде  организаторы  өзі  болады. 

«Маған қазір өмір сүру қиын, - дейді  он бес жасар қыз, -ата- анам маған дос қыздарымен достасуға тыйым 

салады».  

  Балалық  шақта  қиыншылық  көруі  олардың  өздерінің  құрбы  –  құрдастарымен  жəне  ересектермен  қарым  – 

қатынасында , жеке тұлғалық  

құрылымын қалыптастыруда көп нəрсені анықтайды. Оларда өз - өзіне дегені сенімсіздік, достарымен ортақ 

тіл  табыса  алмауы,  тұйықтылық  немесе  отбасымен,  мектептен  өзіне  қарым  –  қатынасқа    түсетін  формалар 

іздей бастайды. 

  Жасөспірімдік  шақ  негізіне  қарым  –  қатынасқа  жатады.  Олардың  құрбыларымен  қарым  –қатынаста 

қиыншылыққа ұшырайды. Олар ересектермен қарым – қатынаста бірнеше позицияларды ұсынады. 

1.  Автократты позиция. Онда жасөспірімдер қажеттілігінің өте қатаң жүйелері ұшырайды. Оған барлық 

нəрсе  түгелдей  «болмайды».  Кез  –  келген  əрекетті  өзі  шешпек  түгілі,  оған  өз  көзқарасын  айтуға  да 

тыйым  салады.  Бұл  позициясының  қорытындысы  мұнда  жасөспірім  өзіне  əсер  еткен  мəселені 

талқылауға қатысады да , ал оны шешу негізінен үлкендерге беріледі. 

2.  Демократиялы  позиция.  Бұл  жасөспірімдердің  қажеттілігінің  ,  жеке  өмірінің  өзін  -  өзі  басқаруға 

бағытталады.  Ол  өз  мəселесін  жөнінде  ата  –  анасымен  ақылдаса  отырып  ,  бірқатар  шешімді  өзі 

шығарады, бірақ соңғы қорытындыны ол үлкендермен кеңесе отырып , мақұлдасады. 

3.  Либералды  позиция.  Бұл  жасөспірімдерді  үлкен  өз  беттелігімен  байланысты.  Ол  өзінің 

айналасындағы  достарын,  жақсы  көретін  сабақтарын  өзі  анықтайды.  Ересектер  өз  көзқарасын  

білдіруі мүмкін,  

бірақ қорытындыны өзі қабылдайды. 

Жасөспірімдер  ересектер  қоғамымен  араласқысы  келеді,  олармен  тең  сөйлескілері  келеді.  Олар  бірнəрсе 

жасыратын  болса  ,  сұрақтарын  елемей  ,  өздерінің  алшақтатса,  оларда    өкпе  –  реніш  туады.  Мектепте  олар 

өздерін  мұғаліммен  тең  дəрежеде  сезінгісі  келеді.  Конфликттілік  жағдайлар  ,  жеке  тұлғалық  жəне 

ересектермен  түсініспеушілік  жасөспірімдерде  өзін  -  өзі  сезінуін  төмендетеді.  В.А.Сухомлинский 

жасөспірімдердің  ішкі    позицияларының  қарама-  қайшылықтарына    негізделуі  біржағынан  ,  олар  өзіндік 

қабілеттілікке  ұмтылады,  ұсақ  нəрсеге,  тексеруге,  сенімчіздікке  наразылық  білдіреді,  ал  екінші  жағынан, 

тревогаларға  жəне  қорқуға  ұмтылады,  жаңа  тапсырмаларды  түзетуге  қорқады.  Ол  үлкендерде  көмек  жəне 

қолдау  күтеді,  бірақ  онысын  өзі  жасырады.  Жасөспірімдердің  бұл  күрделі  жəне  қарама  –  қайшы  ішкі 

позициясын  үлкендер  түсіну  жəне  қабылдау  керек  ,  сол  нəрсеге  байланысты  түсіністікпен  қарым  –  қатынас 

жасау  керек.  Ересектер    жасөспірімдерің  досы  болу  керек.  Сонымен  бірге  өзінің  құрбы    досын  табу  қажет 

болады, олардың өзіндік жемі, жеке өмірлік терең құпиялары болады. 



№ 23 дəріс 

Тақырып: Ақаулығы бар тұлғаларды еңбек етуге кəсіби бағдар беру. 

Дəріс мазмұны: 

1.Ақаулығы бар тұлғаларды еңбек етуге көмек ету 

2.Ақаулығы бар тұлғаларға кəсіби бағдар беру. 

Адам өз өмірін тіршілік əрекетінде,мамандық таңдауда,еңбектің турлері мен формаларының шектелу 

мүмкіндіктерімен анықтайды. 

Мамандандырылған  реабилитация  құқығы  бойынша  еңбек  ету  қабілеттілігін  шектеу  Ресей 

Федерациясының  конституциясында  бекітілген,сонымен  қатар  «Ресей  федерациясының  зейнеткерлерін 


əлеуметтік  қорғау»туралы  Федеральды  заң  1995  жылы  24-ші  қарашада  қабылданған.  Заңда  құрастырылған 

10-11  баптарда  федеральды  базды  программа  реабилитациясы  мен  жекелей  программа  реабилитациясында 

еңбек  ету  мүмкіндіктері  шектелген.Федеральды  база  программаларының  реабилитациясының  мазмұны  мен 

оны орындау тэртібін Ресей Федерациясының укіметтері анықтап отырады. 

Жекелей  программалық  реабилитацияларда  тұлғаларды  кəсіби  бағдарлау,еңбек  ету  қабілеті  бар 

тұлғаларға  хабар  жүргізіледі.Жекелей  программалық  реабилитация  əрбір  тұлғаға  негізделген  еңбек  ету 

қабілеттерін  ұсынады,бірақ  ол  міндетті  емес.  Жекелей  программалық  реабилитацияның  бір  бөлігі  əншейін 

болады да,басқа бөлімдерін адам өзі төлейді,өзі жұмыс жасайтын мекемелер мен ұйымдарда. 

Арнайы  мемлекеттік  медициналық-əлеуметтік  экспертизді  қызметкер  тұлғаны  жан-жақты  тексере 

отырып 


,еңбек 

ету 


қабілеттілігін 

шектей 


отырып 

,жекелей 

программалық 

реабилитация 

құрастырады.Программаны  құруға-дəрігерлер,психологтар,педагогтар  қатысады.Медициналық  əлеуметтік 

экспертиздер  топ  мүгедектерін  анықтап  сəйкес  келетін  жекелей  программалық  реабилитацияларды 

анықтағаннан кейін,тексерулерден өткеннен кейін ақаулығы бар тұлғаларды топтарға бөледі. 

Бірінші  топ  мүгедектері  бетпе-бет  тұрақты  жəне  мағыналы  орналысқанфункция  мүшелеріне 

мазмұнды  ие  болғандықтан  ,ол  тіпті  түрлі  ауруларға  алып  келуі  мүмкін,оның  соңы  талмаға  немесе 

ақаулықтың  мүлдем  дамымай  қалуына  əкеп  соғады.Осының  салдарынан  тұлғаның  өте  маңызды  деңгейлері 

бұзылуы мүмкін-өз-өзіне қызмет көрсетуі ,қайғыру,қоршаған орта хабарларынан тыс қалуы,қарым-қатынасқа 

түсу қабілеті мен өзінің істеген ісіне жауап беруі жəне т.б. 

Екінші топ мүгедектерінің тік, ашушаң тұлғаға жататындарда талма,түрлі ақаулықтың дамуына əкеп 

соғады.Денсаулықтың 

бұзылуы 

оқу 


мен 

еңбек 


ету 

əрекетінің 

мүмкіндігіне,өз-өзіне 

қызмет 


көрсетуге,қозғалыс  мүмкіндіктерінің  шектелуіне,қарым-қатынасқа  түсуде,өзінің  əрекетіне  жауап  беру 

мүмкіндігінің шектелуіне əкеп соғады. 

Ал  үшінші  топ  мүгедектері  талма  немесе  ақаулықтың  дамуы,соңында  бойына  сіңіріп 

алады,мағынасыз немесе функция мүшелерінің мазмұндарын бірнеше ұйымдастырылған оқуларға,еңбек ету 

əрекетіне,  өзіне-өзі  немесе  қоршаған  ортаға  қызмет  көрсету  мүмкіндіктері  шектелген  қарым-қатынасқа 

əкеледі. 

Екінші  жəне  үшінші  топ  мүгедектері  еңбек  ете  алады  жəне  оқи  алады.Еңбек  ету  қабілеті  бар  ақау 

балалар  мен  жасөспірімдер  профориентационалды  жəне  кеңес  беру  жұмыстары  мектепте  оқып  жүргенде 

басталады. 

Еңбек ету қабілеттілігін ұйымдастыруда адам əрекетінің сол немесе басқа қабілеті ішкі жəне сыртқы 

факторлерге бағынады. 

Ұйымдастырылған 

мумкіндіктерде 

жасөспірімдер 

мен 

үлкендер 



үшін 

де 


өздерін 

қызықтыратынəрекет сферасын таңдау жиі қиындау болады.Еңбастысы болып мінез-құлықты анықтау  жəне 

организм  жүйелерінің  дəрежелі  мазмұндары  мен  ақыл-ой  жəне  психофизикалық  ерекшеліктер  үлкендер 

немесе  басқа  еңбек  түрлерін  анықтау  үшін,өзінің  жеке  қызығушылықтары  мен  сол  немесе  басқа 

əрекеттерді,мамандық таңдауға бейімделуі. 

Психологтар  қорытындылады,  дүниеге  келгеннен  немесе  кішкентай  кезінен  дамуының  бұзылуымен 

зақымданған  адамдар аз емес.Осыған байланысты кедергілер өзін-өзі неадекватты  бағалауға,психикасының 

жаралануына,қоршаған ортамен қарым-қатынас жасауға шектеуіне əкеледі.Негативті стереотипті əлеуметтік 

əрекеттің күшеюіне үлкен роль атқарады жəне балалармен кері тəжірибелі қарым-қатынаста ойнайды. 


Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 1.13 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет