5В010300 «Педагогика жəне психология»



жүктеу 1.13 Mb.
Pdf просмотр
бет6/13
Дата25.04.2017
өлшемі1.13 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

№ 12 дəріс   

Тақырып:Көру      ақаулықтары     бар     балаларды     мектепте     оқыту 

Дəріс мазмұны: 

1.Көру ақаулықтары бар  балаларды мектепте оқыту  

2.Арнайы мектептің негізгі міндеттері 

3.Арнайы мектеп сатыылары 

Көру  ақаулығы  бар  балаларды  мемлекет  жүйесінде  арнайы  білім  беру  жəне  тəрбиелеу  аркылы  ерекше 

қажетті  жағдайда  білім  беру  ,оқыту    барысында  принциптер  негізінде  ісие  асыралады  .Арнаулы  оқытудың  

өзіндік принциптерімен ерекше келген міндеттері негізінде тəрбиелеп жəне оқытаотырып түзетуге бағыттала 

отырып,жүргізіледі.Сондықтан  да  соқыр  жəне  көзі  нашар  балаларды  оқытуға  арналған  мектепкелесі 

қызметтерді    орындайды  оқу  –тəрбие,түзету  ,дамыту,санитарлық-гигиеналық,емдеу  –қалпына  келтіру 

əлеуметтік-бейімделу,бағдарлау.Бұлар  көруі  бұзылған  балаларды  қалыпты  тəрбиеге  келумен  (қамтамасыз 

етеді)оларды  қоршаған    ортамен  (табиғат  əлеуметтік)бұзылған  байланыстарын  қалпына  келтіру  қамтамасыз 

етеді.Мұндай  тұлғадағы  балалардың  психикалық  дамуының  қалыптасуы  ең  алдымен  білім  беруге 

байланысты болып келеді. 

Мектептің арнаулы жұмысы мынадай:денсаулығын жəне сақталған жағдайын сақтай отырып балалардың 

дамуышың,  жалпы  заңдылығын  жəне  бірлесулі    ерешектілігін  есепке  алу.Оку  жоспарыларымен 

бағдарламаларының түрін өзгертушілік, оқу мерзімінің ұзарту , 

Оқу  материалын  қайта  болу  жəне  оның  өтілу  темпің  қорқының  өзгертубалаларға  салыстырма  қарау. 

Балаларды  топқа  жəне  класстарға  бөлуде  жұмыстың  арнайы  қызметін  жəне  əдістерін  тифлотехника 

құралдарын көрмей құралдарды пайданалану. 

Тəрбиелеу  топтарында  жəне  кластарда  балалардың  қамталуышын  аз  болу  қамтамасыз  етеді  .Оку    кластары 

мен  болмелері  арнайы  жабдықталып  санитарлық-гигиеналық  жағдай  қүрылады,емдеу    жұмыстары 

ұйымдастырылады.Түлектерді  əлеуметтік  –еңбек  бейімделулігі  жұмысты  күшейту  .Көруі  бұзылған 

балаларды арнайы мектептерде оқытып, білім береді, арнайы дəптерлер пайдалану ,бір орында парталармен 

қамтамасыз ету. 

Көру обьектілерің көзден белгілі бір орақашықтықта орналастыру ескеріледі. 

      Арнайы мектеп 3 сатыдан тұрады. 1-бастауыш ,2-негізгі ,3-орта мектеп сатысы. 

Мектептің сатысы балалардың дамуының  3 кезеңіне сəйкес келеді, балалық, жасөспірім, 

жастық.  сатыда,  баланың  жеке  тұлғалық  жағын  қамту,  оның  қабілеттілігіне  қарай  толықтай  қамту,  емдеу, 

көруін  сақтау,  оқушылардыңоқуға  деген  тілегін  жəне  іскерлігін  қалыптастыру.Бастауыш  мектепте  көріп 

қабылдауын,түйсінуін дамыту, логопедия, ырғақ, əлеум-тұрмыстың бағдарлау сабағы өтіледі. 

Баст.-мектеп оқушылары оқу қызметінің іскерлік дағдыларын жинақтай отырып ,көрнені-бейнелік жəне 

теориялық  ойлау  элеметтерін  меңгереді  ,жеке  басының  гигиенасының  негізін,өзіне-өзі  қызмет  көрсете 

білудің  тəсілдерімен  жолдарың  білуді  үйренеді  .Оқыту  жұмысы  арнайы  жоспар  бағдарлама  бойынша 

жүргізіледі. 

Негізгі  сатыда  білімдерің  жалғастыра  отырып  ,қоғамдық  өмірге  толық  түрде  елеуге  қамту,  еңбек    етуге 

əзірлеу  .Танымдық  жеке  түлғалық,денсаулығын  нығайту  ,көруін  сақтау  жəне  қорғау  бойынша  түзету 

жұмыстары жалғастырыла түседі. 

Орта  мектеп  сатысында    жалпы  білім  əзірліктерін  жинақтауқоғамдық  өмірге  белсенді  түрде  қатысуға 

,қоғамға пайдалы еңбек етуге қызығушылық оқу жоспары қалыпты оқушының тілегі бойынша жағдай жасау 

факультатив  сабааққа  қатыстыру,  арнайы  дəптерлер  пайдалану,  бір  орынды  парталармен  қамтамасыз  ету 

,көру обьектілерін көзден белгілі бір арақашықты орналастыру ескерілуде. 

   Көруі  бұзылған  тұлғаларды  түзету,тəрбиелеу  жұмыс  мазмұны  арқылы  жүргізіледі.Көру  ақаулығы  бар 

балаларды  оқыту  арқылы  іске  алады.Мұнда  ранаулы  оқытудың  өзіндік  принциптерімен  ерекше  келген 


міндеттері  негізінде  тəрбиелеу,оқыту,түзетуге  бағытталады.Ал  мектептік  кезеңнен  бастап  мұндай  тұлғалар 

арнайы мектеп интернаттарда тəрбиеленеді. 

   Мектептің  негізгі  міндеті-  бұл  оқыту  тəрбие,түзету-дамыту  жұмысын  жүргізу,санитарлық-гигиеналық 

жағдайды  сақтау,көру  ақаулықтарын  емдеу,оны  қалпына  келтіру,көруі  бұзылған  тұлғаны  əлеуметтік  ортаға 

бейімдеу,кеңістіктік  бағдарлауға  үйрету.Бұл  міндеттерді  толықтай  жүзеге  асыру  жүйелі,жауапты  жұмыс 

жүргізуді  қажет  етеді.Сондықтан  да  мұндай  тұлғаны  балалардың  психикалық  дамуының  қалыптасуы  ең 

алдымен білім беруге неізделген.Сондықтан да мектептің арнаулы жұмысы мынадай: 

  1.Денсаулығын  сақтау,сақталған  ақаулығын  сақтай  отырып,баланың  дамуын  есепке  алу;оқу  жоспарлары 

мен бағдарламаларын қорғау;оқу мерзімін ұзарту,оқу материалын бөлу,оның өтілу темпін,қарқынын өзгерту. 

 2.Балаларға  салыстырмалы  қарау,оларды  топқа  бөлу,тифлотехника  құралдарын  жəне  көрнекі  құралдарды 

пайдалану. 

  Тəрбиелеу топтарында жəне кластарында баланың қамтылуы аз болады.Оқу кластары мен бөлмелері арнайы 

түзету мақсатына қарай жабдықталады,санитарлық –гигиеналық жағдайы сақталуы тиіс.Емдеу қайта қалпына 

келтіру  жұмысы  ұйымдастырылады.Арнай  мектеп  жұмысы  көруі  бұзылған  тұлғаларды  түзетуге 

арналады.Көруі бұзылғандарға арнайы мектеп 3 сатыдан тұрады: 

   1.бастауыш 

   2.негізгі 

   3.орта мектеп 

   Мектеп сатысы баланың дамуының 3 кезеңіне сəйкес келеді: балалық,жасөспірім,жастық. 

  Бастауыш мектепте-балалардың жеке тұлғалық жағын қамту.Оның қабілетіне қарай толықтай қамту.Емдеу, 

оның  көруін  сақтау,оқушылардың  оқуға  деген  тілегін,іскерлігін  қалыптастыру.Əсіресе  бастауыш  сыныпта 

баланың көріп қабылдауына,түйсінуін дамыту. 



№ 13 дəріс  

Тақырып: Тірек –қимыл  аппараты бұзылған балалар 

Дəріс мазмұны: 

1.Тірек-кимыл аппараты бұзылыстарының түрлері 

2.Тірек –кимыл    аппараты        бұзылған      балаларға сипаттама 

    Бұл  категориядағы  негізгі  контингент  балалар  (ДЦП)  ауырған  балалар.  ДЦП-аурулардың      толықтай 

пісіп-  жетілмеген,  яғни  əртүрлі  əсер  етуші  зиянды  факторлардың  ішкі  даму  жағдайында  жəне  дүниеге  келу 

əрі  1 жасқа дейінгі кезенде пайда болады.Бұл туғаннан жəне жүре бара пайда болған ауру жəне тірек қимыл 

аппаратқа  зақым  келу  балаларда  5-7%  кездеседі.Сонда  тірек  –кимыл  аппаратының  қызметіне  зақым  келу 

сипаты туғаннан жəне жүре бара пайда болады.Тірек-кимыл аппараты бұзылыстарының түрлері: 

1.  жүйке жүйесінің ауруы: ДЦП (детский церебральный паралич) полиомелит. 

2.  тірек-қимыл  аппаратының  туғаннан  бұзылу  патологиясы:туғаннан  жамбастың  тоюы  омыртқа 

дамуының  кемістігі  .(сколиоз)  қол-аяқ  кемшілігі  жəне  дамымауы,саусақ  ұштарының  кемісті 

дамуы,ортрогрипоз (туғаннан кемістік). 

3.  жүре–  бара  пайда  болған  жəне  тірек-кимыл  аппаратының  зақымдануы:  жүлын,мойын,бас 

,бойы,қол-аяқ  ,  травмалық  соққы  полиартрит,қаңқа  ауруы  (туберкулез  сүйек  ісігі,  остеомиелит) 

қаңқа ауруының жүйелілігі (хондродистрофия, рахит). 

   ДЦП–ның болу себебі негізінен қолайсыз факторлар əсерінен болады: 

1. Преднаталдық (ішкі даму жағдайында);      

2.Наталдық (дүниеге келу сəтінде); 

3.Постнаталдық ( дүниеге келгеннен кейінгі алғашқы кезенде). 

  Көп  жағдайда  ДЦП  пайда  болуы  ішкі  даму  жағдайда  мидың  зақым  алуы  жəне  дүниеге  келу  кезеңінде 

болады-  30   60-ішке  даму  дүниеге  келу  сəтінде,  ал  10-туғаннан  кейін  болуы  мүмкін.  Ішкі  даму  жағдайында 

жұқпалы  ауру  анасының  эндокриндық  жəне  жүрек  ауруы  жүкті  болу  кезеңіндегі  токсикоз,  денелік  травма, 

жарақат  алу,  психикалық  травма,  жағымсыз  эмоция,  резус  –  фактор  бойынша  сəйкессіздік,  антибиотикалық 

дəрі-препараттар. 

Туғаннан кейінгі– нейроинфекция (менингит,энцифалит), бастың ауыр жарақат ауруы. 

Тірек-қимыл  аппараты  бұзылған  балаларда  негізгі  кемістік  –қозғалыс  кемшілігі  (дамымау,бұзылу  немесе 

қозғалыс  қызмет  жоғалуы).Мұндай  балаларда  қимыл-қозғалыс  бұзылушылығы  олардың  психикалық  жəне 

сойлеу тілінің бұзылуыменқабат келеді ,сондықтанда көпшілігі тек қана емдеу жəне əлеуметтік көмек қажет 

етумен  бірге  ,олар  психологиялықпедагогикалық  жəне  логопедиялық  түзетуді  қажет  етеді  .Тірек-кимылы 

бұзылған кейбір балалардың танымдық қызметтері бұзылыс ыз келеді,олар арнайы оқыту-тəрбиелеуді қажет 

етпейді.Бірақта барлық балалар өмір жағдайын қажет етеді, яғни оқыту жəне біртіндеп еңбек əрекетін қамту.  

№ 14  дəріс 

Тақырып: Тірек –қимыл    аппараты   бұзылған    балалар əлеуметтенуі 

Дəріс мазмұны: 

1.Əлеуметтік  бейімделу бағыттары 

2.Түзету -тəрбиелеу жұмыстарының жүзеге асырылуы  

Тірек –қимыл    аппараты   бұзылған    балалардың əлеуметтік  бейімделуі төмендегідей бағыттар бойынша  

анықталады. 


1.Мақсатты  түрде  баланы  қоршаған  ортаға  білімдеп  ыңғайлау.  Бұл  үшін  арнайы  техникалықлық  қозғалыс 

құралдармей  қамту(арбалар,балдақтар,  велосипедтер)  қызмет  ету  заттары(тарелка,қасық,ерекше  айырғыш 

электроприборлары). 

2.Қозғалыс  кемістігіне  баланын  бейімделуі  -  күнделікті  жағдайдағы  əлеуметтік  ортаға  өзін-өзі    бейімдеп 

ыңғайлауы. 

Бұл  балаларда  қозғалыс  бұзылыстары  аурудың  ерешелігенен  көрініс  береді.Қарапайым  қөзғалыстың 

мүмкін еместігі немесе шектеулілігі, бұл бұлшық ет күшінің əлсіздігімен байланысты.Қолын алға,соза алмау, 

аяғын жоғары көтере алмауы, бұлшық ет тонусының бұзылуы. 

Гиперкинездің  көрнуі,  кез  келген  қозғалысты  жасауға  қиналуы,  күшпен  зорланып  жасауының 

байқалуы.Қозғалыс  координациясының  жəне  тепе  –тендігігің  бұзылуы.Отыруда,түруде,жəне  түруда 

тұрақсыздақтың көрінуі.Дене қозғалысы жəне оның бөліктеріні түйсінудің бұзылуы (кинестезия ) 

Түзету -тəрбиелеу жұмысы былайша жүзеге асырылады: 

• 

Комплексті əсер ету 



• 

Жүйелі əсер ету 

• 

Медикаментоздық 



• 

Физиотерапевтік 

• 

Ортопедік емдеу  



• 

Массаж жасау 

• 

Емдеу физкультуралары  



• 

Дене жəне еңбек сабақтарын өткізу. 



№ 15 дəріс 

Тақырып: Ерте балалық шақтағы  аутизм     

Дəріс мазмұны: 

1.Ерте балалық шақтағы аутизм синдромының түсінігі. 

2.Аутизм себептері. 

Ерте 


балалық 

шақтағы 


аутизм 

синдромының 

түсінігі 

жəне 


тұлғаның 

аутистикалық 

ерекшеліктері.Аутизмге  шалдыққан  балалар  өзінің  ойларына,  фантазифларына  шектен  тыс  беріледі.Аутизм 

балалық  шақтағы  ең  (кең  тараған  )  қауіпті  проблема.2500  баланың  біреуі  аутизмге  шалдығады.Ол 

ұлбалаларда қыздарға қарағанда 4 есе жиі кездеседі.«Аутизм  дегеніміз –шындықты жоққа шығару өзімен -

өзі болу ,сыртқы құбылыстарға деген сөзді білдіреді»( К.С .Лебединский) Аутизм симптом ретінде көптеген 

психикалық  бұзылыстарда  кездеседі.  Дегенмен  кейбір  жағдайларда  ол  ерте  пайда  болады  .Балла  дуниеге 

келгеннен  кейін  1  жыл  ішінде  немесе  айлар  ішінде  .Ол  клиникалық    картада  негізгі  орын  алып,  балаланың 

психикалық дамуына ауыр негативті əсерін тигізеді .Бұл жағдайда ерте балалық  шақтағы аутизм синдромы 

туралы  айтылады.Бұл  синдромның  негізіклиникалық  моделі  психикалық    дамудағы  бұзылыстардың 

вариантардың  бірі  деп  есептейді.Бұл  синдром  негізінде  бөлек  психикалық    дамулар  болу  дамиды  ,ол 

басқалары  яғни  потологиялық  түрде  жылдам  дамиды.Бүкіл  əлемдік  денсаулық  сақтау  ұйымдарының 

критериялары мынадай;  

Аутизм  –соқырлық  пен  саңырау  ақаулықтарына    қараганда  жиі  кездеседі.  Статистикалық  мəлеметтер 

бойынша оның бақыланған өзіндік белгілері бар.Диагностикалық  критерияларды анықтаудағы сапалы мінез-

құлықтың  жетіспеуі.Синдромның  шекара  аралық  өсу  бағалануындағы  ерекшелік  (бұл  синдром  Ресейде  – 

15жасқа  дейін  ,ол  батыс  Европа  ,АҚШ  жəне  жапония  елдерінде  жастың  шектелуі  ескертілмейді  ).Сонғы 

жылдары  əдебиеттерде  көрсетілген  бойынша  дүниеге  келген  10  мың    баланың    15-20  жағдайында    аутизм 

байқалады .Ұл балаларда аутизм  қыз балаларға қарағанда  4-4,5 есе жиі кездесіп отырады . Аутизмнің пайда 

болу    себептері    əліде  айқын  нақты  зерттелмеген  .Ең  негізгі  себеп  синдром  этиологиясындағы  генетикалық 

факторлар  көптеген  əнгіме  ғалымдар  синдромның  негізгі  себептерінің  бірі  тұқым  қуалаушылық  жолмен 

пайда болатынын зерттеген .Тұқым қуалау механизмі дурыс анықталмағанмен ол моногендік жолмен пайда 

болатыны  анықталынды  ,яғни  синдромның  дамуы  тек  қана  1  геннен  емес  бірнеше  геннін  топтарымен 

байланысты .Тұқыл қуалау  жолымен  пайда  болатын синдромның механизмі дұрыс зерттелмегенімен  кейбір 

факторлары анықталынды .Олар орталық жүйне жүйесінің органикалық  зақымдалуы .психогендік фактор ;   

                а)   синдромның түрлі формаларында белгілі  болуы , 

                б)  интеллектің  өзін-өзі  танып    қалыпты  денгейде  болған          жағдайында  синдромның  пайда 

болуының алдын –алу жолында белгілі бір үлесті қосу, 

                в)  депривациялық  психикалық  дамуда  жəне  сенсорлық  бұзылыстар  кезінде  аутизмнің  екіншілей 

себебінің болуы. 

Аутизм  термині  шындықтан  кету,  өзіне  үңілу,  сыртқы  əсерге  реакцияның  болмауы,  пассивтілік  деп 

түсіндіріледі.Аутизм  симптом  ретінде  көптеген  психикалық  ауытқушылықтарларда  кездеседі,  кейде  ол  өте 

ерте көрінеді. 

   Мұндай  жағдайларда  ертебалалық  шақтағы  аутизм  синдромы  клиникалық  картинада  орталық 

жетекші орын алады жəне баланың психикалық дамуына ауыр негативті əсер етеді. 

   Бүкілəлемдік  денсаулық  сақтау  ұйымы  аутистикалық  ауытқушылықтарда  белгіленетін  критерилер 

қабылданды. 

• 

əлеуметтік қарым - қатынастар сферасының сапалы ауытқушылықтары. 



• 

қарым - қатынасқа қабілеттіліктің сапалы ауытқушылықтары. 

• 

мінез  -  құлықтың  қызығушылықтық  жəне  іс-  əрекеттің  түрлерінің  шектелген    қайталамалары  мен 



стеориотипті модельдері. 

   Аутизм оқшауланған саңыраулық жəне соқырлыққа қарағанда жиірек кездеседі, алайда статистикалық 

мəліметтер олардың таралуын біркелкі деп айтпайды, оның себептері 

1) 


диагностикалық критерилелдің жəне сапалы сипаттардың жеткіліксіз анықталмағандығы. 

2) 


синдромның жас ерекшелік шекараларының айырмашылықтары. 

3) 


аутизмнің себептерін, даму механизімін жəне негізін түсінудегі айырмашылықтар.    

Аутизм  себептері  жеткілікті  түрде  анық  емес.Генетикалық  факторлар  үлкен  роль  атқаратыны 

белгілі.Тұқым қуалау механизмі айқын емес, бірақ ол моногенді емес, яғни ЕБА дамуы бір геннен емес, 

гендер  топтарына  тəуелді.Мультифакториалды  механизм  деп  аталуы  ықтимал.Бұлгендік  комплекс 

патологиялық  өзін  емес,  соның  дамуына  нышанды  тасиды.Ол  экзогендік  жəне  эндогендік  факторлар 

болады.Экзогендік  факторлар  сытқы  -  травма,  инфекция,  интаксикация,  психотравма  т.б,  эндогендік 

факторлар - конституционалды ерекшеліктер. 

   Органикалық бұзылыс орталық жүйке жүйесі 50 жыл бойы аутизм этиологиясымен байланыстырып 

қарастырылуда.Көптеген  тəжірибелер  көрсеткендей,  ЕБА  аутизмі  диагнозі  бар  балаларының  көпшілігінде 

орталық  жүйке  жүйесі  органикалық  бұзылыстар  белгілері  табылатын,  алайда  оның  пайда  болуын  жəне 

квалификациясын табу қиын. 

   Психогенді  фактор  АҚШ-  та  жəне  Батыс  Европада  псизоаналитикалық  ыңғай  негізінде 

қарастырады.Отандық  əдебиеттерде  психогендік  фактор  ықтимал,  бірақ  оның  формаларының  нақты 

сипаттамалары жоқ делінген. 



№ 16 дəріс 

Тақырып: Тұлғаның  аутистикалық сипаттамасы        

Дəріс мазмұны: 

1.Клинико- психолого- педагогикалық сипаттама. 

2.Білім беру мен əлеуметтенудың даму мүмкіндікткрі. 

Аутизм  ауытқушылығы  бар  тұлғалардың  клинико-  психолого-  педагогикалық  картинасы  күрделі, 

көптүрлі  жəне  психикалық  дамудың  өре  ауытқушылықтарына  қарағанда  өзгеше.ЕБА-синдромының  негізгі 

белгілері Л.Каннердің айтуынша, симптомдардың триадасынан тұрады. 

 1.Аутистикалық уайымдар бар аутизм. 

 2.Стереотипті сезімі көріну элементтері бар біркелкі мінез- құлық. 

 3.Сөйлеу дамуында ауытқушылықтарыбар. 

   Аутизм 3-5 жаста барынша айқын көрінеді жəне ерте жастағы оғантəн сипаттар мыналар 

•  аутизм бала көру бағдарын тұрақтандыра алмайды, əсіресе, өзге адамның бетіне қарап тұра алмайды. 

•  алғашқы күлімсіреу өзінің уақытында көрінсе де, біреуге нақты арналмайды. 

•  айналасындағылармен  аутизм  бала  индиференттіқарым-  қатынаста  болады,  қолға  алғанды 

қаламайды, жиі төсегенде жатады, қолға бейімделмейді, қолайлы позаны таңдамайды. 

•  өзінің  жақын  адамдарын  таниды,  бірақ  жеткілікті  түрде  жағымды  қарым-  қатынас  раекциясын 

көрсетпейді. 

•  дискомфорт  жағдайына  да  түрліше  қарым-  қатынаста  аутизм  бала  мүлдем  жақтырмайды  немесе 

бейтарап қатынаста болады. 

•  өзге  адамдарға  деген  қарым-  қатынас  қажеттілігі  əртүрлі  кей  жағдайда  бала  оған  өз  қажеттілікті 

сезінбейді немесе қарым- қатынастан қашуға ұмтылады. 

Мұндай  балалардың  мінез-  құлқына  мыналар  тəн    өзгермейтін  тұрақтылықты  сақтауға  тырысады, 

сырттай мазасыздану, қорқыныштар.Олар суды құюды, құмды шашуды ұнатады. 

  Аутизм кезіндегі дамудың бірыңғайсыздығы моторикасының ерекшелігінен көрініп отырады.Аутизм 

балалардың қимылдары ебедейсіз, дөрекі болады. 

   Қорқыныштар өте ерте пайда болады.Олар диффузды нақты емес болуы мүмкін.Ол баланың белгілі 

бір  заттар  мен  құбылыстардан  қорыққан  кезде  пайда  болады.Қорқыныш  обьектілері  əртүрлі  болуы  мүмкін 

қолшатыр,  электрқұралдары,  жұмсақ  ойыншықтар,  ит,  барлық  ақ  түсті  заттар,  машиналар  т.б.Бір  жағдайда 

қорқыныштың себебі - дыбыстық, жарықтық жəне өзге де сенсорлы əсерлерге жоғары сезімталдық.Тағы бір 

жағдайда қорқыныш объектісі шынымен белгілі бір қауіптің көзі болуы мүмкін, бірақ баланың уайымындағы 

сирек  орын  алуы  мүмкін.  Мұндай  қорқыныштар  жоғарғы  бағалы  деп  аталады,  олар  барлық  балаларға  тəн, 

алайда егер қалыпты дамуда қорқыныш біртіндеп жойылса, аутизм жағдайында ол одан əрі күшейе түседі.  

Аутизм      баланың  ішкі  əлемінің  тағы  бір  ерекшелігі  аутистикалық  фантазиялар  болып  табылады. 

Олардың    негізгі  ерекшеліктерін  бірнеше  авторлар  қарастырған.  Бұл  мутизм  (сөйлей  алмау),  эхолалия 

(сөздерді  қайталау).Аутизм  балалардың  интеллектуалдық  дамуы  үлкен  қызығушылық  туғызады.  Оның  

негізгі  ерекшелігі    дамудың  əркелкілігі.  Мысалы:  есептеу  қабілеттері  жақсы  болса  да,  олар  қарапайым 

есептің мəнін түсіне алмайды. 

Білім беру мен əлеуметтенудің даму мүмкіндіктері. 

Аутизм  балалардың  əлеуметтенуінің    мүмкіндіктері  көптеген  факторлармен  анықталады.  Олардың 

негізгілері:  


• 

ауырлығы, аутизмдік ауытқушылықтардың тереңдігі. 

• 

ерте диагностика 



• 

арнайы ерте коррекция жүргізу,  оның кешенді медико-психологы-педагогикалық сипаты. 

• 

сəйкес коррекционды əдісті таңдау. 



• 

мамандар  мен жанұяның бірігіп күш салуы. 

     Коррекциондық  педагогикалық  институттың  мəліметтері  бойынша  аутизм  балаладың  60%  дұрыс 

коррекциялы жұмыс нəтижесінде мектепте оқуға мүмкіндік алады, 30% арнайы мектептерде оқиды, ал 10% 

жанұя жағдайына  тез бейімделеді.  

№ 17 дəріс 

Тақырып: Сөйлеу тілі бұзылған балалар 

Дəрістің мазмұны 

1.Логопедияның мақсаты мен міндеттері 

2.Сөйлеу тілінің бұзылу түрлері 

Логопедия дегеніміз –сөйлеу тілі кемістіктерін, оның бұзылу себептерін болдырмау жолдарын, сонымен 

бірге  осындай кемшілектерді əртурлі жолдармен түзетіп жоюдың тəсілдерін зерттейтін ғылым.Логопедия – 

логос сөз жəне  пайдео тəрбиелеймін,үйренемін деген грек сөздерінің тубірінен алынған. 

 Логопедияның  негізгі  мақсаты  сөйлеу  тілі  бұзылған  адамды  оқыту,  тəрбиелеуді  жəне  қайта 

тəрбиелеуді,сонымен  бірге  сөйлеу тілінің  кемістіктерінен алдын-ала  сақтандыру  жолдарын ғылыми негізде 

зерттеу болып табылады . 

  Логопедия ғылымы мынандай міндеттерін белгілеуге болады. 

1.  Əртүрлі тіл кемістіктерінегі сөйлеу тілі қызметінің дамуын зерттеу; 

2.  Сөйлеу тілі бұзылуының таралуын, оның симптоматикалық белгілерін анықтау; 

3.  Сөйлеу  тілі  бұзылған  баланың  сөйлеу  қабілетінің  өздігінен  белгілі  бір  дамуын,  сөйлеу 

кемістіктерінің  адамның  жеке  басының  қалыптасуына,  психикасының  дамуына  тигізетін  ықпалын 

анықтау; 

4.  Əртүрлі  ақаулықтары  бар  балалардың  сөйлеу  тілінің  қалыптасу  ерешеліктері  мен  кездесетін  тіл  

кемістіктерін зерттеу; 

5.  Сөйлеу тілі бұзылуының себептерін, белгілерін, қүрылымын, механизмдерін анықтау; 

6.  Сөйлеу  тілінің  кемістіктерін  анықтайтын,  оны  ажырататын  педагогикалық  тəсілдерді  жетілдіру 

дамыту ; 

7.  Сөйлеу  тілі кемістіктерін жүйелеу; 

8.  Тіл  кемістіктерінің  ерешекіктеріне  байланысты  қолданылатын  түзету  əдістері    мен  амалдарын 

жетілдіру; 

9.  Қазақ тіліне тəн дыбыстардың артикуляциялық ерекшеліктерін жəне түзету тəсілдерін анықтау; 

10.  Сөйлеу тіл кемістіктерінен алдын алу сақтандыру тəсілдерін толық жетілдіру; 

11.  Логопедиялық жəрдемді ұйымдастыру мəселесін жеке зерттеу.  

       Логопедия  ғылымында  осы  уақытқа  дейін  шешілмей  келе  жатқан  мəселелердің  бірі  жүйелі  ғылыми 

тұрғыдан  тіл  кемістіктерін  топтастыру  болып  табылады.Оған  бөгет  болатын  жағдайлар,өбіріншіден  тіл 

кемістіктерінің коптеген түрлерінің кездесуі жəне олардың нағыз күйінде кездеспей, күрделі түрде кездесуі. 

Осының  бəрі  тіл  кемістіктерін  ғылым  жүзінде  дəлелдеп  топтастыруды  қиындатады.  Бұның  қиындығы  сол, 

егер  тіл  кемістігінің  бір  түрі  бірнеше  себептердің  салдарынан  болса,  тіл  кемістігінің  бірнеше  түрі  пайда 

болуы  мүмкін.Сонда  тіл  кемістіктері  жеке  түрде  немесе  басқа  тіл  кемістіктерімен  қисындасып,  тіркесіп 

кездесуі  мүмкін.Соған  байланысты  олар  логопедияда  өзіндік  белгілеріне  байланысты  белгілі  терминдермен 

нақты белгілінеді. Сөйлеу тілінің бұзылу түрлері мынадай: 

• 

Дислалия–  есту  қабілеті  мен  сөйлеу  мүшелерінің  инвервациясы  дұрыс  сақталғанда 



кездесетін  тілдік  дыбыстардың  бұзылып  айтылуы.  Синонимдері:  тіл  мүкістігі,  тіл 

дыбыстарын айту кемістігі, фонетикалық кемістік. 

• 

Ринолалия–  сөйлеу  мүшелерінің  анатомиялық–функционалдық  кемістіктерінің  салдарынан 



дауыс  əуезділігнің,  тембрінің,  дыбыстардың  айтылуының  бұзылуы.Синонимдері  мұрынмен 

сөйлеу.  

• 

Дизартрия–  жүйке  тамырларының  сөйлеу  мүшелерінің  жұмысын  толық  қамтамасыз  ете  



алмауына  байланысты  сөйлеу  қабілетінің  бұзылуы  Дизартрияның  ауыр  түрі  анартрия  деп 

аталады .Ондай жағдайда  адам дыбыс айту мүмкіншілігінен айрылады. 

• 

Тұтықпа-  сөйлеу  мүшелерінің  бұлшық  еттерінің  тартылу  салдарынан  сөйлеудің   



ырғақтығының, жылдамдығының бұзылуы.Синонимдері: логоневроз. 

• 

Алалия-  бас  ми  қабығындағы  тіл  аймақтары  (зонасының)  жастайынан  зақымдануының 



əсерінен балада  сөйлеу тілінің жетілмеуі немесе мүлдем дамымауы.Синонимі: мылқау. 

• 

Афазия-    бұл  сөйлеу  тілінің  толық  немесе  жартылай  жоғалуы,  жойылуы.Ми  қорабының 



жарақаттануы,  нейроинфекция,  мидағы  ісіктің  салдарынан  адамның  сөйлеу  қабілетінен 

айырылуы. 

• 

Брадилалия  –сөйлеу  жылдамдығының  қалыптан  тыс  баяулауы.Тахилалия-  сөйлеу 



жылдамдығының қалыптан тыс жылдам болуы. 

• 

Дисфония  –дауыс  шығару  мүшелерінің(  күші,  биіктігі,  тембрі)  қалыптан  тыс  өзгеру  

себептерінен дауыстың жартылай бұзылуы.Афония-дауыстың толықтай жойылуы. 

• 

Дислексия  –оқу  процесінің  жартылай  бұзылуы.  Алексия  оқу  процесінің  мүлдем 



қалыптаспауы. 

• 

Дисграфия  –жазу  процесінің  жартылай  бұзылуы.Аграфия  –жазу  процесінің  мүлдем 



қалыптаспауы. 

• 

Жалпы тіл кемістігі– есту қабілеті мен ой–өрісі əдеттегідей дамыған балалардың мағыналық 



жеке  қатысты  сөйлеу  тілі  құрамының    компоненттерінің  бұзылуынан  болатын  күрделі  тіл 

кемістектері.ЖТК үш деңгейі бар (1-2-3). 

       Жалпы  сөйлеу  тілінің  дамымауы  алалия,  афазия,  ринолалия,  дизартрия  сияқты  күрделі  сөйлеу 

патологиялардың  түрлерінде  де  байқалады  .Баланың  сөйлеу  тілінің  бұзылуын  анықтап,  зерттеп  отырып 

онымен  түзету  –тəрбие  жұмысы  жүргізген  дұрыс.Дəл  уақытында  қолайлы  жағдай  жасай  отырып  баланың 

тілінің дұрыс дамуына бағыт берген жөн. 

       Баланың  тамаша  сезімімнің  дамуын  тек  қана  дыбыс  үндестігін  айтуды  пайдалана  білуімен  шектестіріп 

қоймай, оны мəнерлі сөйлеуге үйретіп отырған  жөн.Тіл кемістігі  көбінесе мектеп  жасына  дейінгі балаларда 

кездеседі. Тіл кемістігін уақытында жоймаса, ол барған сайын ұлғайып, нығаяды да баланың дұрыс сөйлеуіне 

кесірін тигізеді. 

       Мектеп жасына дейінгі кезеңде сөйлеу тілі өте –мөте қарқынды дамиды.Бала 2 жастан бастап енжар жəне 

белсенді  сөздіктерді  тез  жинайды,  дыбыстарды  айтуды  жəне  грамматикалық  құрылымдағы  сөйлемдерде 

меңгереді. 

• 

2 жасында -300-400 



• 

3 жасында -1000-1500 

• 

4 жасында -1600-1800 



• 

5 жасында-2000-2300 

• 

6 жасында-3000-3500 дейін сөздік қоры болады. 



       Сөйлеу  тілінің  кеңеюі  тəрбиенің  барысында,  бала  мектепке  барар  алдында    тілін  грамматикалық 

зандылығын  меңгеріп,  байланыстырып  сөйлеу  дағдысын  игереді.Сондықтан  да  бұл  кезеңде  баланы  ерекше 

қамқорлық қажет. 


Каталог: dmdocuments
dmdocuments -> Қазақ филологиясы кафедрасы
dmdocuments -> Айса байтабынов эпик жыршы
dmdocuments -> Мүхамбетқалиев С., Ахметов К.Ғ, Ғабдуллин Х. А. Байүлы мен Жетіру және Төре, Төлеңгіт
dmdocuments -> Көпбаева М. Р. ф.ғ. к., М. Әуезов атындағы Оңтүстік
dmdocuments -> Н. С. Тілеуханов
dmdocuments -> Т.ӘЛімқҰловтың «Қараой» ӘҢгімесіндегі махамбет тұЛҒасы акбулатова С. Б
dmdocuments -> Батыс қазақстандық КҮй дәСТҮрін әлемге мойындатқан қҰрманғазы рухы с. Ә. Күзембай
dmdocuments -> Кафедрасының отырысы шешімімен бекітілген. Педагогикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Орал, 2011

жүктеу 1.13 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет