№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, май-декабрь, May-December, 2015



жүктеу 5.16 Kb.
Pdf просмотр
бет1/21
Дата13.03.2017
өлшемі5.16 Kb.
#4766
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21

№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, май-декабрь, May-December, 2015          ISSN 2307-0188 
  l m    ne   l m   s r  – Vek n uki i o r zov niâ – Science and education century 
___________________________________________________________________ 
 
 

Ғылым және білім ғасыры
 
Век науки и образования
 
Science and education century 
 
ғылыми журнал
 
• научный журнал
 

 scientific journal 
 
№№
5-12(73-80), 
мамыр
-
желтоқсан
, 2015 
жыл
 
 
2009 
жылдың мамырынан шығады   •   Издается с мая 
2009 
года
 
 
«Білім», «Гуманитарлық ғылымдар», «Құқық», «Ӛнер», «Әлеуметтік ғылымдар», 
«Экономика және бизнес» және «Қызмет кӛрсету» бағыттары бойынша 
қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар саласындағы іргелі және қолданбалы 
зерттеулердің ӛзекті мәселелері бойынша ғылыми еңбектер жарияланады. 
 
Білім: Педагогика ғылымдары
 
Образование: Педагогические науки
 
Education: Teaching Science 
 
Бас редактор 
Мырзантай Қожабайҧлы ЖАҚЫП, филол.ғ.к., доцент 
 
Ғылыми редактор 
Ләззат Байқоңырқызы БАЙБОЛАТ, магистр 
 
Қазақстан Республикасы Байланыс және ақпарат министрлігі 
Ақпарат және мұрағат комитетінің мерзімді баспасӛз басылымдарын және (немесе) 
ақпарат агенттіктерін есепке алу туралы 07.03.2013 ж. №13434-Ж куәлігі берілген. 
Алғашқы есепке қою кезіндегі нӛмірі мен мерзімі №10662-Ж, 14.04.2010 ж. 
 
Меншік иесі және баспагер: 
«Зерттеуші» Республикалық ғылыми-білім беру орталығы. 
ҚР Ұлттық мемлекеттік кітап палатасында баспа ретінде тіркелген. 
Халықаралық тіркеу коды 978-601-7440. Сертификат №278, 28.03.2013ж. 
 
Журналды тарату аумағы: 
Қазақстан Республикасы, жақын және алыс шетелдер 
 
Журналдың тілі: қазақша, орысша, ағылшынша, испанша, 
қытайша, арабша, французша және тҥрікше 
 
Мекен-жайымыз: 
010010, Қазақстан, Астана қаласы, А. Янушкевич кӛшесі, №4 үй, №213 бӛлме 
Тел.: +7 701 397 17 13, +7 702 105 97 53 
 
Жазылу индексі: 74642 
 
Біздің сайт: http://zertteushi.kz. E-mail: info@zertteushi.kz 
 
© «Зерттеуші» Республикалық ғылыми-білім беру орталығы, 
№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, 2015 ж. 

№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, май-декабрь, May-December, 2015          ISSN 2307-0188 
  l m    ne   l m   s r  – Vek n uki i o r zov niâ – Science and education century 
___________________________________________________________________ 
 
 

Ғылым және білім ғасыры
 
Век науки и образования
 
Science and education century
 
 
ғылыми журнал
 
• научный журнал
 

 scientific journal 
 
№№5
-12(73-80), 
май
-
декабрь
, 2015 
год
 
 
2009 
жылдың мамырынан шығады   •   Издается с мая 
2009 
года
 
 
Публикуются научные работы по актуальным проблемам фундаментальных 
и прикладных исследований в области общественных и гуманитарных наук 
по направлениям: «Образование», «Гуманитарные науки», «Право», 
«Искусство», «Социальные науки», «Экономика и бизнес» и «Услуги». 
 
Білім: Педагогика ғылымдары
 
Образование: Педагогические науки
 
Education: Teaching Science 
 
Главный редактор 
Мырзантай Қожабайҧлы ЖАҚЫП, к.филол.н., доцент 
 
Научный редактор 
Ләззат Байқоңырқызы БАЙБОЛАТ, магистр 
 
Комитетом информации и архивов Министерства связи и информации 
Республики Казахстан выдано свидетельство о постановке на учет периодического 
печатного издания и (или) информационного агентства №13434-Ж от 07.03.2013 г. 
Номер и дата первичной постановки на учет №10662-Ж, 14.04.2010 г. 
 
Собственник и издатель: 
Республиканский научно-образовательный центр «Зерттеуші». 
Зарегистрирован в Национальной государственной книжной палате РК 
как издающая организация. Международный регистрационный код 
978-601-7440. Сертификат №278, 28.03.2013г. 
 
Территория распространения: 
Республика Казахстан, ближнее и дальнее зарубежье 
 
Язык журнала: казахский, русский, английский, испанский, 
китайский, арабский, французский и турецкий 
 
Наш адрес: 
010010, Республика Казахстан, г. Астана, ул. А. Янушкевича, дом №4, комната №213 
Тел.: +7 701 397 17 13, +7 702 105 97 53 
Индекс: 74642 
Наш сайт: http://zertteushi.kz. E-mail: info@zertteushi.kz 
© Республиканский научно-образовательный центр «Зерттеуші», 
№№5-12(73-80), май-декабрь, 2015 г. 

№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, май-декабрь, May-December, 2015          ISSN 2307-0188 
  l m    ne   l m   s r  – Vek n uki i o r zov niâ – Science and education century 
___________________________________________________________________ 
 
 

Ғылым және білім ғасыры
 
Век науки и образования
 
Science and education century
 
 
ғылыми журнал
 
• научный журнал
 

 scientific journal 
 
№№5
-12(73-80), May-December, 2015 
 
2009 
жылдың мамырынан шығады
     

     Published since May 2009 
 
Published scientific papers on the issues of fundamental and applied research 
in the social sciences and humanities directions: «Education», «Humanities», «Right», 
«Аrt», «Social Science», «Economy and Business» and «Services». 
 
Білім: Педагогика ғылымдары
 
Образование: Педагогические науки
 
Education: Teaching Science 
 
Editor in chief 
Myrzantay Kozhabayuly JAKYPOV, PhD, Associate Professor 
 
Scientific editor 
Lazzat Baykonyrkyzy BAYBOLAT, MA 
 
Information and Archives Committee of the Ministry of Communications and Information 
Republic of Kazakhstan issued a certificate of registration of a periodical and (or) 
information agency number №13434-Ж 07.03.2013 year. 
Number and date of registration of the primary number №10662-Ж, 14.04.2010 year. 
 
Owner and publisher: 
Republican Scientific-Educational Center «Zertteushі». 
Registered in the State National Book Chamber of the Republic of Kazakhstan 
as a publishing agency. International registration code 978-601-7440. 
Certific te №278, 28.03.2013 year. 
 
Distribution: 
Republic of Kazakhstan, CIS and other countries 
 
Language The magazine: Kazakh, Russian, English, Spanish, 
Chinese, Arabic, French, Turkish 
 
Our address is: 
010000, Repu lic of K z khst n, Ast n , st. Y nushkevich, № 4, students home №1, №213 
 
Tel.: +7 701 397 17 13, +7 702 105 97 53 
 
Index:
 74642 
Our website: http://zertteushi.kz. E-mail: info@zertteushi.kz 
© Republican Scientific-Educational Center «Zertteushі», 
№№5-12(73-80), May-December, 2015. 

№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, май-декабрь, May-December, 2015          ISSN 2307-0188 
  l m    ne   l m   s r  – Vek n uki i o r zov niâ – Science and education century 
___________________________________________________________________ 
 
 

«ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ ҒАСЫРЫ – ВЕК НАУКИ И 
ОБРАЗОВАНИЯ – SCIENCE AND EDUCATION CENTURY» 
ҒЫЛЫМИ ЖУРНАЛЫНЫҢ «БІЛІМ», «ЖУРНАЛИСТИКА», 
«ҚОҒАМДЫҚ БАЙЛАНЫС» ЖӘНЕ «САЯСАТТАНУ» 
СЕРИЯЛАРЫ БОЙЫНША РЕДАКЦИЯЛЫҚ АЛҚАСЫ 
 
Жолдасбекова Сауле Абдразаққызы – педагогика ғылымдарының 
докторы,  М.О.  Әуезов  атындағы  Оңтүстік  Қазақстан  мемлекеттік 
университеті  Жаратылыстану-педагогикалық  факультеті  «Кәсіби  оқыту 
теориясы  мен  әдістемесі»  кафедрасының  профессоры  (Шымкент, 
Қазақстан Республикасы) 
 
Манов  Борис  Филипов  –  философия  докторы,  Н.  Рильский 
атындағы 
Оңтүстік-батыс 
университеті 
Философия 
факультеті 
Философиялық және саяси пәндер кафедрасының доценті (Благоевград, 
Болгария Республикасы) 
 
Нҧртазина  Роза  Әутәліпқызы  –  саяси  ғылымдардың  докторы, 
Л.Н.  Гумилев  атындағы  Еуразия  ұлттық  университеті  журналистика 
және  саясаттану  факультеті  саясаттану  кафедрасының  профессоры 
(Астана, Қазақстан Республикасы) 
 
Сандыбаев  Жалғас  Садуахасович  –  философия  ғылымдарының 
кандидаты,  Қазақстан  Республикасы  Президентінің  жанындағы 
Мемлекеттік  басқару  академиясы  Мемлекеттік  саясаттың  ұлттық 
мектебі  Әлеуметтік  саясат  кафедрасының  доценті,  Астана  қаласының 
Дін 
істері 
департаментінің 
сарапшысы 
(Астана, 
Қазақстан 
Республикасы) 
 
Федоров  Александр  Викторович  –  педагогика  ғылымдарының 
докторы,  профессор,  А.П.  Чехов  атындағы  Таганрог  институты 
директорының 
ғылыми 
жұмыс 
жӛніндегі 
орынбасары, 
«Медиаобразование»  журналының  бас  редакторы,  Ресей  Федерациясы 
Президенті  жанындағы  Ресей  экономикасын 
жаңғырту  және 
технологиялық  дамыту  жӛніндегі  Комиссия  жобалары  бойынша  РФ 
Үкіметі  жанындағы  Талдау  орталығының  сарапшысы,  РФ  Білім  және 
ғылым  министрлігінің  сарапшысы,  Еуропалық  одақтың  Еуропалық 
медиабілім беру және медиасауаттылық жӛніндегі EMEDUS жобасының 
сарапшысы,  Ресей  кинематографтар  Одағының  мүшесі,  Ресей 
кинематограф ӛнері және ғылымдары Ұлттық академиясының академигі 
(Таганрог, Ресей Федерациясы) 
 
 

№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, май-декабрь, May-December, 2015          ISSN 2307-0188 
  l m    ne   l m   s r  – Vek n uki i o r zov niâ – Science and education century 
___________________________________________________________________ 
 
 

РЕДАКЦИОННАЯ КОЛЛЕГИЯ НАУЧНОГО ЖУРНАЛА 
«ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ ҒАСЫРЫ – ВЕК НАУКИ И 
ОБРАЗОВАНИЯ – SCIENCE AND EDUCATION CENTURY» 
ПО СЕРИЯМ «ОБРАЗОВАНИЕ», «ЖУРНАЛИСТИКА», 
«СВЯЗЬ С ОБЩЕСТВЕННОСТЬЮ» И «ПОЛИТОЛОГИЯ» 
 
Жолдасбекова  Сауле  Абдразаковна  –  доктор  педагогических 
наук,  профессор  кафедры  «Теория  и  методика  профессионального 
обучения» 
Естественно-педагогического 
факультета 
Южно-
Казахстанского  государственного  университета  имени  М.О.  Ауезова 
(Шымкент, Республика Казахстан) 
 
Манов  Борис  Филипов  –  доктор  философии,  доцент  кафедры 
Философские  и  политические  науки  Философского  факультета  Юго-
западного  университета  имени  Н.  Рильского  (Благоевград,  Республика 
Болгария) 
 
Нуртазина  Роза  Ауталиповна  –  доктор  политических  наук, 
профессор  кафедры  политологии  факультета  журналистики  и 
политологии  Евразийского  национального  университета  имени  Л.Н. 
Гумилева (Астана, Республика Казахстан) 
 
Сандыбаев Жалгас Садуахасович  – кандидат философских наук, 
доцент  кафедры  «Социальная  политика»  Национальной  школы 
государственной политики Академии государственного управления при 
Президенте  Республики  Казахстан,  эксперт  Департамента  по  делам 
религий города Астаны (Астана, Республика Казахстан) 
 
Федоров  Александр  Викторович  –  доктор  педагогических  наук, 
профессор, зам. директора по научной работе Таганрогского  института 
им.  А.П.  Чехова,  главный  редактор  журнала  «Медиаобразование», 
эксперт Аналитического  центра  при  Правительстве  РФ  по проектам 
Комиссии  при  Президенте  Российской  Федерации  по  модернизации  и 
технологическому  развитию  экономики  России,  эксперт  Министерства 
образования  и  науки  РФ,  эксперт  Европейского  проекта  по 
медиаобразованию  и  медиаграмотности  EMEDUS  Европейского  союза, 
член  Союза  кинематографистов  России,  академик  Национальной 
академии  кинематографических  искусств  и  наук  России  (Таганрог, 
Российская Федерация) 
 
 
 
 

№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, май-декабрь, May-December, 2015          ISSN 2307-0188 
  l m    ne   l m   s r  – Vek n uki i o r zov niâ – Science and education century 
___________________________________________________________________ 
 
 

THE EDITORIAL BOARD OF THE SCIENTIFIC JOURNAL 
« Y Y   A NE        ASYRY – VEK NAUKI I 
O RAZOVANI – SCIENCE AND EDUCATION 
CENTURY» ON THE SERIES «EDUCATION», 
«JOURNA IS », «PU  IC RE ATIONS» AND 
«PO ITICA  SCIENCE» 
 
Zholdasbekov Saule Abdrazakovna – Doctor of Pedagogical 
Sciences, Professor (Shymkent, Kazakhstan) 
 
Manoff  Boris  Filipov  –  Ph.D.,  Associate  Professor 
(Blagoevgrad, Bulgaria) 
 
Nurtazina  Rosa  Autalipovna  –  Doctor  of  Political  Sciences, 
Professor (Astana, Kazakhstan) 
 
Sandybaev  Zhalgas  Saduahasovich  –  Ph.D.,  Associate 
Professor (Astana, Kazakhstan) 
 
Fedorov  Alexander  Victorovich  –  Doctor  of  Pedagogical 
Sciences, Professor (Taganrog, Russia) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, май-декабрь, May-December, 2015          ISSN 2307-0188 
  l m    ne   l m   s r  – Vek n uki i o r zov niâ – Science and education century 
___________________________________________________________________ 
 
 

БІЛІМ ЖӘНЕ ӚНЕР – ОБРАЗОВАНИЕ И ИСКУССТВО 
 
ӘӚЖ 792 
 
БӘКІРОВА Самал Әбілпатташқызы, 
Қазақ ҧлттық ӛнер университеті Хореография факультетінің 
2 курс магистранты, Астана қаласы, Қазақстан Республикасы 
 
Ғылыми жетекшісі: ІЗІМ Т.О., 
Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисі, 
ӛнертану кандидаты, Қазақ ҧлттық ӛнер университетінің профессоры, 
Астана қаласы, Қазақстан Республикасы 
 
«ШАЛҚЫМА» БИ АНСАМБЛІНІҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖОЛЫ 
МЕН БИ ҚОЙЫЛЫМДАРЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІГІ 
 
Аңдатпа 
Мақалада Астана қаласы әкімдігінің Мемлекеттік академиялық филармониясы 
жанынан  құрылған  «Шалқыма»  халық  би  ансамблінің  шығармашылығы 
қарастырылған.  Ансамбль  репертуарында  кӛптеген  халықтардың  билері  биленіп, 
насихатталуда.  Шығармашылық  ұжымның  репертуарын  қалыптастыруда  Қазақстан 
балетмейстерлері  ӛз  билерін  қойып,  концерттік  бағдарламалар  ауқымын  кеңейтті. 
Осы  бағытта  еңбек  еткен  ұжым  жетекшісі  А.Н.  Есекеевтің  кӛрегенділік  танытқаны 
белгілі. 
Кілт  сӛздер:  би  ӛнері,  мәдениет,  ынтымақтастық,  шығармашылық 
байланыс, салт-дәстүр, би ансамблі. 
 
Егемен  еліміздің  бас  қаласы  Астанамен  бірге  ӛсіп,  ӛнерімен  халық  мұрасын 
насихаттап  келе  жатқан  мәдени  ұжымдардың  бірі  –  «Шалқыма»  би  ансамблі. 
Ансамбль  қазақ  ұлттық  би  ӛнерін  дамытуда,  еліміздің  рухани  мәдениетін 
ӛркендетуде  ӛзіндік  үлес  қосып  келе  жатқан,  ең  жас  шығармашылық  ұжымдардың 
бірі.  Соған  қарамастан  ансамбльдің  репертуары  жылдан-жылға  байып,  халықты  ӛз 
ӛнерімен тамсандырып, ұлттық ӛнерді жан-жақты дамытуда. 
Бұл ансамбльдің құрамында А. Селезнев атындағы хореография училищесінің, 
Қорқыт  ата  атындағы  Қызылорда  мемлекеттік  университетінің,  М.  Ӛтемісов 
атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің және Алматы қаласындағы 
Ж.  Елебеков  атындағы  эстрада-цирк  колледжінің  түлектері  ӛнер  кӛрсетті.  Олар:  С. 
Есекешова, М. Тойбазарова, Л. Менеева, Ж. Касенова, С. Ботабекова, Г. Муатафина, 
С. Абенова – ансамбльдің алғашқы бишілері. 
«Шалқыма» би ансамблінің кӛркемдік жетекшісі Ә. Есекеев ӛзінің сұхбатында: 
«Ашылғаннан  кейін  екі  айдан  соң,  Германиядағы  Қазақстан  елшілігінің 
шақыруымен  сол  елдің  бес  қаласына  гастрольдік  сапармен  барып  қайттық.  Кейін 
Ауғанстанның  Кандагарында,  Мәскеуде  болдық.  Еліміздің  Ақтӛбе,  Алматы, 
Қызылорда,  Тараз,  Шымкент,  Қарағанды,  Кӛкшетау,  Степногорск  қалаларында 
концерт  бердік»,  - деп  әңгімелеп  берді.  Бірыңғай қыздардан құралған аталмыш би 
ансамблі 2007 жылы халықаралық  «Шабыт»  шығармашылық  фестиваліне қатысып, 
Шара Жиенқұлова атындағы арнайы сыйлығына ие болды. 
Ӛзінің  шығармашылық  жұмысын  сәтті  бастаған  ансамбль  2009  жылы 
Президенттік  Мәдениет  орталығында  тұсау  кесер  рәсімін  ӛткізді.  Бұл  ашылу 
салтанатына  арналған  концертіне  Қазақстан  Республикасының  халық  артисі, 

№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, май-декабрь, May-December, 2015          ISSN 2307-0188 
  l m    ne   l m   s r  – Vek n uki i o r zov niâ – Science and education century 
___________________________________________________________________ 
 
 

мемлекеттік  және  тәуелсіз  «Тарлан»  сыйлығының  иегері  Б.Ғ.  Аюханов,  Қазақстан 
Республикасының  еңбек  сіңірген  артисі,  ӛнертану  кандидаты,  профессор  Т.О.  Ізім, 
қазақ биінің дамуына ӛз үлесін қосқан Ү.Қ. Мақан, «Наз» мемлекеттік би театрының 
кӛркемдік  жетекшісі,  Қазақстан  Республикасының  еңбек  сіңірген  қайраткері  Қ.Е. 
Ағымбаева,  Қазақстан  Республикасының  мәдениет  қайраткері,  педагогика 
ғылымдарының  докторы,  профессор  А.К.  Қульбекова,  А.  Тоқмағамбетов  атындағы 
Қызылорда  облыстық  филормониясының  жанынан  ашылған  «Томирис»  би 
ансамблінің кӛркемдік жетекшісі Г.Е. Мурзабаева мен Оңтүстік Қазақстан облыстық 
филармониясының  «Қазына»  би  ансамблінің  кӛркемдік  жетекшісі  З.Б.  Ажибекова 
келіп,  концерттің  құрметті  қонақтары  болды.  Осы  аталған  балетмейстерлердің 
ансамбльдің  репертуарына  енгізген  би  қойылымдары  да  сахна  тӛрінде  орындалып, 
кӛрерменнің қошеметіне бӛленді. 
Концертте  сахнаның  сәнін  келтірген  А.  Жаймовтың  музыкасын  қойылған  Т. 
Ізімнің  «Шалқыма»  биімен  ашылып,  Г.Е.  Мурзабаеваның  Ықыластың  күйіне 
қойылған  «Керім-ай»  биі  М.  Тойбазарова  мен  С.  Есекеешованың  орындауында,  С. 
Еркимбековтың  музыкасына  З.  Райбаевтың  «Шолпы»  биі,  А.  Есекеевтің 
Дәулеткерейдің  күйіне  «Қос  алқа»  биі,  Т.  Ізімнің      халық  сазы  «Дайдидауға» 
қойылған    «Аққу  қыздар»  билері  қазақ  би  ӛнерінің  сыры  мен  сымбатын  кӛрсетсе, 
ӛзге  халықтың  ұлттық  нақышын  суреттеген  А.  Есекеевтің  Д.  Ивановтың  «Русский 
хоровод» әуеніне қойылған «Орыс биі», башқұрт халық әуені «Зарифаға» қойылған 
башқұрт биі, Ж. Касенованың жеке орындауда «Парсы биін», Л. Кимнің «Корей биі» 
кӛрермен  назарына  ұсынылып,  Т.  Ізтайдың  әуеніне  қойылған  А.  Есекеевтің 
«Шаттық» биімен концерт ӛз мәресіне жетті. 
Концерттен  соң  Қазақстан  Республикасының  халық  артисі,  мемлекеттік  және 
тәуелсіз  «Тарлан»  сыйлығының  иегері  Б.Ғ.  Аюханов:  «Шалқыма  би  ансамблінің 
репертуарынан  қазіргі  мәдени  кӛрініс  пен  академиялылық  мәнерлі  байланысты 
кӛресіз.  Мынадай  талантымен  ансамбль  әлі  де  ғажап  дүниелерді  тудырады»,  -  деп 
ӛзінің тілегін айтты. 
Сондай-ақ  кӛп  ұзамай  ансамбль  шет  елдерде  ӛтетін  байқаулармен 
фестивальдерге  қатысып,  жүлделерге  ие  болды.  Атап  айтқанда,  2009  жылы 
Башқұрстан  елінің  Уфа  қаласындағы  халықаралық  «Достық»  фестивалінде  бас 
жүлдені,  2010  жылы  Астана  қаласында  жыл  сайын  ӛтетін  халықаралық 
шығармашылық  «Шабыт»  фестивалінде  бас  жүлдені  иеленді.  Сонымен  қатар 
Германия,  Ауғанстан,  Қытай,  Сауд  Арабия  елдеріне  гастрольдік  сапармен  болып, 
халықтың ұлттық ӛнерін шет елдіктерге таныстырып қайтты. 
Ӛнер әлемінде енді ғана қадам басқан жас би ансамблінің бүгінгі таңдағы кӛңіл 
қуантарлық  бұл  жетістіктері  еңбек  етіп  жүрген  мамандардың  біліктілігі  мен 
еңбекқорлығының  арқасы.  Жаңаша  келбетте  әлемдік  ӛнер  сахналарынан  кӛріне 
бастаған  қазақ  биінің  кәсіби  тұрғыдан  дамып,  жетіліп,  ӛзге  елдердің 
қызығушылықтарын арттырып, қазақ елінің нақты болмысын танытуына қосар үлесі 
осы ӛнер ұжымдардың шығармашылығы арқылы іске асатыны да баршамызға мәлім. 
«Шалқыма»  би  ансамблінің  іргетасын  қалаған  Қазақстан  Республикасының 
мәдениет қайраткері А.Н. Есекеев. Бүгінде осы  ансамбльдің кӛркемдік жетекшісі әрі 
бас  балетмейстері.  А.Н.  Есекеев  Ақтӛбе  облысы,  Шалқар  аудананың  тумасы. 
Орынбордағы  би  училищесін,  2000  жылы  М.  Әуезов  атындағы  Оңтүстік  Қазақстан 
мемлекеттік университетінің ӛнер факультетін бітірген. 
1990-1997  жылдар  аралығында  «Салтанат»  би  ансамблінің  жеке  бишісі,  2006-
2007  жылдары  «Наз»  халық  би  ансамблінің  құрамында  ӛнер  кӛрсетеді.  2007  жылы 
«Шалқыма»  би  ансамблінің  негізін  қалады.  Ансамбльдің  атын  Ӛзбекәлі 
Жәнібековтің  шәкірті,  қазақ  биінің  дамуына  зор  үлес  қосқан  Ү.Қ.  Мақанмен 

№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, май-декабрь, May-December, 2015          ISSN 2307-0188 
  l m    ne   l m   s r  – Vek n uki i o r zov niâ – Science and education century 
___________________________________________________________________ 
 
 

ансамбльдің кӛркемдік жетекшісінің ақылдасып, «Шалқыма» деп атауының ӛзі қазақ 
даласын, салт-дәстүрін сипаттап тұрғандай. 
Халық  ӛнерін  алыс  жақын  шет  елдерде  насихатталуына  ӛзіндік  үлесін  қосып 
жүрген,  талантты  биші,  қазіргі  таңда  ӛзінің  тәжірибесі  мол  кәсіби  маман  екендігін 
дәлелдеп келе жатқан іскер басшылардың бірі. 
Қазақ  биі  дегенде  бірінші  ойға  оралар  есім  –  Шара.  Шара  Жиенқұлова  ХХ 
ғасырдың басында ӛмірге келіп, ӛзінің бар ӛмірін осы би ӛнерінің ӛсіп-ӛркендеуіне 
жұмсаған  жан.  Ол  ӛз  ӛнері  арқылы  халықтың  биші  қызына,  ерке  қызына  айналды. 
Шара апамыз 50 жасына дейін сахнада билеген. Шара апамыз тек орындаушы болып 
қана  қойған  жоқ,  ол  ӛзі  билер  де  қойған.  Соның  бірі  Тәттімбеттің  «Былқылдақ» 
күйіне қойылған биін ансамбльдің жеке бишісі С. Есекешова орындады. 
1934  жылы  «Қыз  Жібек»  операсында  сахнаға  шыққан  «Айжан  қыз»  биі  осы 
жылдар аралығында ұмыт болмай, ұрпақтан-ұрпаққа үйретіліп келеді. Осы  «Айжан 
қыз»  биі  жайында  зерттеуші  ғалым  Т.О.  Ізім  мемлекеттік  «Алтынай»  би  ансамблі 
атты  кітабында:  «Ш.  Жиенқұлованың  «Алтынай»  би  ансамблінде  бұл  биді  екі 
орындаушыға  қойды.  «Айжан  қыз»  биін  алғаш  сахнаға  шығарған  қос  қыз,  бүгінгі 
күні  Қазақстан  Республикасының  еңбек  сіңірген  артисі  Ғазиза  Әбдиева  мен 
мәдениет қайраткері Дана Мырзабековалар болатын», - деп жазған [1, 10 б.]. 
Ал  қазіргі  таңда  бұл  биді  «Шалқыма»  би  ансамблінің  артистері  Сандуғаш 
Есекешова  мен  Әсемгүл  Нұрғалиеваның  орындауында  тал  бойындағы  ерекше  әсем 
қимыл  қозғалыстары  күймен  сәтті  үндесіп,  орындаушылардың  шеберлігін  шыңдап, 
2012  жылы  Астана  қаласында  ӛткен  IV  Республикалық  Ш.  Жиенқұлова  атындағы 
қазақ биі байқауында жеке орындаушылар номинациясы бойынша лауреат атанды. 
«Шалқыма»  би  ансамблі  2015  жылы  15  мамыр  күні  «Достық  поэзиясы»  атты 
концерттік  бағдарламасын  берді.  Бағдарламада  ұлттық  биімізбен  қатар,  жүзі  басқа 
болғанмен жүрегі бір, тілі басқа болғанмен тілегі бір, мақсат мүддеміз ортақ, бірлігі 
мықты, достығы берік ӛзге ұлттардың билері биленді. 
А.  Кульшинаның  орындауындағы  башқұрт  биі  «Білезік»  –  қурай  аспабының 
әуеніне қойылған. Биді қоюшы – Э. Даутова. Сахнаның сол жақ бұрышынан шыққан 
қыз кӛрерменді бірден башқұрт еліне алып кеткендей, қыздың кӛздерін тӛмен салып 
жүріп,  жасаған  қимылдары  дененің  иіліп  майысуы,  аса  бір  шеберлікпен  ӛзіндік 
қимылдар үйлесімін тапқан әдемі би. 
Бидің  тағы  бір  ерекшелігі,  бұл  орындаушының  тақаларын  соғып,  белгілі  бір 
ырғақ  беріп  билегені.  Биде  иық  қимылдары  мен  саусақ  шыртылдату  жиі  кездеседі. 
Шаштарын майлап, ортасынан айырып, қос бұрымға күміс әшекейлер, білезік, сырға 
таққан  қыздың  әсемдігі  мен  бидегі  қимылдар  башқұрт  қалқының  әшекей 
бұйымдарын суреттейді. Бұл биде барлық башқұрт халқының қыздарының әсемдігі, 
ұяңдығы, нәзіктігі кӛрсетіледі. 
Орыс  халық  билерінің  ең  ежелгі  үлгісі  –  хоровод.  Хоровод  ең  кең  таралған 
және  ең  кӛне  би  болып  саналады.  Хороводтың  ең  негізгі  суреттемесінің  шеңбер 
болуы  –  күнді  суреттеуі  және  күннің  құдіретті  құдайы  –  Ярилеге  бас  ию.  Адамдар 
шеңберді  бойлай  тұрып,  ойын  ойнап,  билеп,  ән  айтқан.  Уақыт  ӛте  келе  бұл  рәсім 
мәдени-тұрмыстық  мәнер  алып,  жаңа  әндерге  билеп,  халықтың  тұрмыстық  биі 
ретінде  саналып,  мерекелік  кештердің  сәнін  келтірген.  Хороводты  билеу  арқылы 
халықты  достыққа,  бірлікке  шақырған.  Бидің  қимылдары  музыканың  ырғағына 
байланысты туған. 
Хороводтың  екі  түрі  бар:  ойын  және  ӛрнекті.  Шалқыма  би  ансамблінің 
репертуарындағы  би  –  ӛрнекті  хоровод.  Биді  ансамбльдің  жетекшісі  А.Н.  Есекеев 
қойған.  Сахнаның  оң  жақ  бұрыщында  «ұлу»  (улитка)  тәрізді  суреттеме  жасап, 
шыққан қыздар майда қадамдар арқылы жұп-жұбымен екі қатар түзейді, қыздардың 

№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, май-декабрь, May-December, 2015          ISSN 2307-0188 
  l m    ne   l m   s r  – Vek n uki i o r zov niâ – Science and education century 
___________________________________________________________________ 
 
 
10 
әуеннің  ырғағына  сай  қойылған  бірдей  қол  қимылдары  орыс  халқының  тұрмыстық 
қимылдарынан  алынған.  Қойылымда  орыстың  хоровод  биіне  тән  «тақтай» 
(дошечка), «жылан» (змейка), т.б. суреттемелер кездеседі. 
Сақа халқының би ӛнері  ӛткен ӛмірімен байланысты. Сібір халықтарының би 
ӛнерінде  әр  түрлі  жануарлар  мен  құстарға  еліктеп  орындалатын  пантомималар 
айрықша  орын  алады.  Бұл  халықтардың  билерін  салттық  билер,  имитациялық 
бейнелеу, еліктеуден пайда болған билер және пантомимикалық билер, ойын түрінде 
биленетін билер деп бӛлуге болады. 
Аңға, әсіресе аю мен қасқыр аулауға шығып, сәтті оралғанда аңшылар жаңағы 
билерін  билеп,  ӛздерінің  жындарға  сыйынып,  халқының  жақсы,  тоқ  ӛмірін  тілеп, 
соған  тілек  қылып,  билеген.  Мысалы,  ансамбль  репертуарындағы  тағы  бір  ӛзіндік 
ерекшелігі бар би – З. Әжібекованың қойған «Сақа» биі. Би ойнақы жылдам ырғақты 
әуенге  қойылған.  Бұл  би  басты  жанына  кезек-кезек  созумен,  иықты  кӛтеріп, 
түсірумен,  денені  дірілдетіп,  ал  қолдарын  екі  жандарына  созып,  шынтақтарын 
бүкпей,  құс  қанатын  қаққандай  әр  түрлі  қимылдар  жасайды.  Сонымен  қатар 
орындарында айналу, тізелерін бүгіп, аяқтарын сүйрете жүру  сияқты  жүріс турлері 
кездеседі. 
Әрбір  халықтың  би  ӛнерінен  –  ұлттық  киімін  кӛріп,  музыкасын  тыңдап, 
халықтың  тұрмыс-тіршілігін,  салт-дәстүрін  ұғынуға  болады.  Ансамбльдің 
репертуарындағы 
барлық 
ӛзге 
ұлттардың 
билері 
елімізге 
танымал 
балетмейстерлердің  туындылары.  Сондықтан  да  әрбір  балетмейстердің  ӛзіндік 
қолтаңбасы, біріне-бірі ұқсамайтын ерекшелігі бар. 
Тағы бір керемет туынды – Л.В. Кимнің «Кәріс» биі. Жалпы кәріс халық биі 3 
түрге бӛлінеді: Салпури, Пуче-чум, Сам-бук. 
Ансамбльдің репертуарындағы кәріс биі ӛте танымал, кең таралған би – Пуче-
чум. Бұл биді билеуде желпуіш (веер) қолданылады. Желпуішті қол қимылдарымен 
үйлестіре  отырып,  сермеу  арқылы  табиғатты,  тауды,  толқынды,  құстарды, 
бейбітшілікті,  таңғы  тылсым  тыныщтықты  бейнелейді.  Орындаушылардың  жәй 
ырғақта  жасалынған  әсем  қимылдары,  кӛрерменге  керемет  кӛңіл-күй  сыйлап, 
демалдырады. 
Таулы  аймақта  немесе  теңіз  жағасында  тұрақ  еткен  адамдардың  билері 
кәсіптеріне,  тұрмыстық  әдеттеріне  байланысты  ӛзіндік  ерекшеліктерімен  дамыған. 
Таулы  аймақта  орналасқан  армян  халқының  билері  де  –  армения  мәдениетінің  сан 
алуандығын,  армян  рухын,  жауынгерлікті,  ӛр  мінезділікті  кӛрсетеді.  Ансамбль 
репертуарындағы  армян  биін  А.Т.  Алишева  қойды.  Әуен  жәй  ырғақта  басталып, 
кейін жылдам ойналады. Армян қыздарының биінің ерекшелігі – аяқ ұшынан жүріп, 
әдемілікті, паңдықты, нәзіктікті, сабырлылықты, кӛрсете білуде. Кӛйлектерінің етегі 
қозғалмастан қалқи жүріп, тәкәппар кейіпте денелерін тіп-тік ұстап, қолдарын кезек 
кӛтеріп немесе екі жанына сәл кӛтере бос жібере жүріп, би суреттемелерін кӛрсетеді. 
«Шығыс  билерінде  қыздар  мен  жігіттер  биіне  тән  ортақ  қалып  –  дененің  тік 
ұсталуы.  Әйелдер  билеріне  дененің  қатты  артқа  шалқайып,  шаштың  ұшы  жерге 
тигенше  майысу  тән.  Билердің  орындалуы  ӛте  күрделі,  әсіресе  дене,  бас,  қол 
қимылдары. 
Бұл  билерді  үйрену  үшін  әрдайым  жаттығу,  дененің  серпімділігін  дамытып 
және  бас  қимылдары  мен  «чархи»  сияқты  айналма  қимылдарын  меңгеру  керек»,  - 
деп Қ. Айтқалиева ӛзінің еңбегінде жазса [2, 3 б.], Шығыс билерінде қолданылатын 
заттар  (аттрибуттар)  туралы:  «Ӛзбек,  тәжік,  ұйғыр  халық  билерінде  кездесетін 
шайтабақ,  қасық,  қайрақ,  кош-таш  секілді  заттар  биге  сюжет  үшін  емес,  ӛзінше 
ұрмалы аспап ретінде қолданылған», - деп Г. Саитова  ӛз еңбегінде кӛрсеткен [3, 11 
б.].  Ӛзіндік  би  мектебі  қалыптасқан  ұйғырлардың  халық  би  ӛнері  стилі  жағынан 

№№5-12(73-80), мамыр-желтоқсан, май-декабрь, May-December, 2015          ISSN 2307-0188 
  l m    ne   l m   s r  – Vek n uki i o r zov niâ – Science and education century 
___________________________________________________________________ 
 
 
11 
басқа  шығыс  билеріне  ұқсайды,  әйтсе  де  ӛзіндік  ерекшеліктері  мен 
айырмашылықтары  да  бар.  Ұйғыр  халқының  билері  аймақтық  ерекшелігіне  қарай 
Хотан, Қашғар, Или, Долан атты тӛрт топқа бӛліп қаратырылған. 
Қазақстандағы  шығыс  билерінің  зерттеушісі,  ӛнертану  кандидаты  Г.  Саитова 
«Шалқыма»  би  ансамбліне  «Ұйғыр  биін»  қойған.  Қыздар  сахнаның  сол  жағынан, 
етектерін ұстап, майда жүріспен, бір сызықты бойлай шығып, қиғаш сызық бойымен 
алдыға  жүріп,  қайтадан  бір  сызықтың  бойына  келеді.  Биді  шайтабақты  саусаққа 
киген оймақпен соғу арқылы әуен ырғағын бере жүріп орындайды. 
Міне, осындай ӛзге ұлттардың  болмысын ашатын, үлкен талғаммен қойылған 
билер халықты интернационалдық рухта тәрбиелейді. 
«Шалқыма»  би  ансамблінің  шығармашылық  жолы  мен  би  қойылымдарын 
зерделеу барысында қазақ би ӛнерінің тамаша туындыларын және Қазақстан жерін 
мекендеген  ӛзге  ұлттардың  билерін  тамашалап,  достық  пен  бірлікті  кӛре  отырып, 
ұжым  репертуарының  ӛзіндік  ерекшелігін,  кәсіби  деңгейін  кӛреміз.  Кӛпұлтты 
хореография  ӛнерінің  жетістіктері  әр  халықтың  би  мәдениетінің  дамуына 
байланысты.  Халық  биі  ерекше  шығармашылық  түрі,  сондықтан  ол  әр  халықтың 
ӛзіне ғана тән ерекшеліктерін сақтайды. 
Дегенмен,  ұлттық  дәстүрге  бай  әр  түрлі  би  мәдениетінің  байланысы  белгілі. 
Дәстүрлі  би ӛнері  әр ұлтпен  бірлестікте даму үстінде кӛрінеді. Ұлттық  би ӛнерінің 
мақсаты  мен  мүддесі  –  басқа  ұлт  ӛнеріне  кірігіп  кету  немесе  арасындағы 
ерекшеліктерін ӛшіру емес, ӛз бет бейнесін сақтай отырып, саласын арттырып, ӛзара 
байыту. 
 


жүктеу 5.16 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет