2016 ж. қазан, №4 (44) Журнал 2005 ж. қантардан бастап шығады


Alliteration and assonance



жүктеу 5.06 Kb.
Pdf просмотр
бет13/14
Дата04.05.2017
өлшемі5.06 Kb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

Alliteration and assonance are based on the repetition of mostly consonants. Alliteration is 
a repetition of the same consonants in the same word or nearby. Alliteration is a stylistic device 
which is able to enhance the coordination of sound, the mood of the author according to the context 
in stories, poems and prose works. 
Paroemion  is an admission of direct alliteration when repeated sounds used one by one 
word. For example: 
Төбелер түгел өртеніп бара жатқандай, 
Осынау өрттен өзі бір рахаттапқандай. 
Бүрісіп қыста, бүк түсіп жатушы еді олар, 
Батырдай бейне басына жүрген бақ қонбай 
(Қоянбекова С., 2008, 53 б.).
 
In addition to the effects of alliteration we often found assonance – a harmony of vowels 
within a word, and it serves as a phonostylistic tool. Consonant sounds in Kazakh obey of vowel 
harmony and take more attention to the language of the speech, but not to the aesthetic sphere. But 
assonance repetition gives to reader melodious voice, a combination of size, helping the reader to 
accept the text in a particular emotional state. Assonance used with alliteration and amplifies sound 
familiar style resulting layers are repeated and to the stylistic influence of the text: 
Шым ете түсті өн бойым
Көзқарасыңды байқап қап
Бөлініп кетті демде ойым, 
Жас көңіл қалай жай таппақ 
(К. Ахметова).
 
In this case, the repetition of syllables is polyphonic. One type of repetition of the poly-
phonic sound made the parallelism. Sound parallelism is met with similar sounds symmetrically 
arranged in rows of poems, phrases, expressions. For example: 
Білмесең, ей, кімсана, даламын мен, 
Көргенде кең даланы баламын мен 
(Қоянбекова С., 2008, 28 б.).
 
The association takes on special significance in the two cases: 

ЖАС ЗЕРТТЕУШІЛЕРДІҢ  
                    НАУЧНЫЕ РАБОТЫ 
ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІ 
МОЛОДЫХ ИССЛЕДОВАТЕЛЕЙ 
 
86 
1. The attractants are similar in sound the same, but different sequence of sounds. For 
example: 
Бір əн бар бүгінгі ұрпақ естімеген, 
Сонау бір соғыс жылы естіген ем 
2. Attractants differ only in one or two sounds. For example: 
Мəңгі сені əлдилеп, аялайын, 
Жүрегімнің шуағын аямайын 
(Қоянбекова С., 2008, 55 б.).
 
Such a combination of sounds that build «квазиомонимы» (such figure is absent in 
English) – words used in a certain context, similar-sounding but totally different in their meaning. 
That phenomenon called parekheza. This is a type of polyphony. While the forms of the words are 
the same, but, firstly, they differ in sequence, for example: естімеген – естіген ем, and secondly, 
differ in one or two sounds: 
Жүректің шыңырауында қоздайтұғын, 
Шыбыны бар кеудені қозғайтұғын 
(Қоянбекова С., 2008, 21 б.);
 
Аяп кетіп, сипадың сен бетімнен, 
Аумайтұғын сияқтымын жетімнен 
(Қоянбекова С., 2008, 18 б.). 
In the case of discord attractants differ only by vowels: 
Қылығың жарасатын назым едің, 
Назым едің, не деген нəзік едің
 (Қоянбекова С., 2008, 5 б.).
 
Parekheza can also be used to transmit opposite meanings, serving as a basis for the 
construction of the pun in interrogative sentences. 
The repetition of sounds in literary works can be used to transmit images of heroes. Authors 
pass the emotional mood of their characters by the aid of alliteration is subjected to sharp criticism 
for the expression and transmission of feelings of love: 
Мал мен бақтың дұшпаны, 
Кеселді пысық көбейді. 
Күшік иттей үріп жүр, 
Кісіден кеммін демейді. 
Қу тілменен құтыртып 
Қызмет қылған кісісің, 
Құрытуға таяйды. 
Қылып жүрген өнері: 
Харекеті – əрекет. 
Өз оңбаған антұрған 
Кімге ойлайды берекет? 
(Қоянбекова С., 2008, 55 б.).
 
Alliteration sounds [к] and [қ] in this text is the best technique for the transmission of 
images of short-minded people. 
The metaphor is a type of trail. It is used for describing situations and things which have 
with same qualities. «In nature there is a metaphor mystery» Aristotle said. In the word art there are 
some symbolic metaphors with emotional significance. In the verses of Abai along with metaphors 
“жастықтың оты”, “жүректің көзі”, “дүние есігі”there is traditionally used: жан азығы, табиғат-
ана, өмір-өзен, өмір сыбағасы, асау толқын. 
Metaphor used for the transmission of expressive speech: 
«Қолына алып шашақты сан мың найза, 
Жауынгер күн келеді жалаулатып» (a day is a hero); 
«Қасқа  бұлақ,  қасыңнан  неге  кеттім?!  Не  дегенжелайдаған  көбелекпін?» 
(Қоянбекова 
С., 2008, 28 б.).
 (I’m a butterfly). 
3. Background information about the author. 
GumarAkhmetchin is a satirist and poet, and a member of the Union Kazakh Writers and 
Journalists. Director of Kostanai oblast’s Kazakh Writers' Union. He was born in Chelyabinsk in 
1941. His parents moved to Auliekol district of Kostanai region in 1947. 

ЖАС ЗЕРТТЕУШІЛЕРДІҢ  
                    НАУЧНЫЕ РАБОТЫ 
ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІ 
МОЛОДЫХ ИССЛЕДОВАТЕЛЕЙ 
 
87 
GumarAkhmetchin graduated from Al-Farabi Kazakh National University the Faculty of 
Journalism. His books were published in different times. 
He got a sign «Figure culture of the Republic of Kazakhstan» and a sign of Kostanay region 
club of patrons «Kazyna» award. 
4. Analysis of expressive means and stylistic devices in short stories be Gumar 
Akhmetchin. 
We have read and analyzed several stories and found following devices: 
Simile. 
“…иленген терідей” 
(Ахметчин Ғ., 2001, 30 б.)
Processing of a leather in the Kazakh life 
requires a lot of physical action steps, knowing that the author uses comparison for describing the 
characters, experience a variety of troubles now similar to the treated old skin of the animal.
 
“…сопақ  астаудай  соры  бес  елі  шот  мандайыма....” 
(Ахметчин  Ғ., 2001, 31 б.).
The 
author cites the comparison condition for the transmission of expressiveness of the protagonist, who 
has experienced many troubles in life. 
“…жағалтайдың жұмыртқа сындай тап-тарғыл” 
(Ахметчин Ғ., 2001, 32 б.)
 (speckled 
as an egg tailbone). The author uses a simile to describe the appearance of a young girl. 
“...біздің  гөй-гөйіміздің  аяқ  жағы  майланбаған  арбаның  доңғалағындай  шиқыл  дап 
барып еріксіз кілт үзілгенін өзіміз де сезбей қалдық”
(Ахметчин Ғ., 2001, 37 б.).
 Here the author 
uses two methods that complement each other simile - майланбаған арбаның доңғалағындай (like 
ungreased cart’s wheels) and onomatopeoia – шиқылдап (creaking).  
“…жүні жығылған күркет ауықтай”(as a plucked turkey) quickly or suddenly remove 
someone from a dangerous or unpleasant situation. 
“…құлындай ойнақгап, құнандай кісінеп” 
(Ахметчин Ғ., 2001, 41 б.) 
(floricked as foals of 
an animal or person). To play and move cheerfully, excitedly or energetically. 
“…сүзеген бұқадай” 
(Ахметчин Ғ., 2001, 45 б.)
 гүжілдеген дауысы. 
“…анадан  жаңа  туғандай  өзгерді” 
(Ахметчин  Ғ., 2001, 46 б.).
“Шошқаның  ішегіндей 
шұбалтып” – long like a pig’s gut, something that is too long. 
“Мысықтың тіліндей” – like a cat’s lung, something that very small and tiny. 
“Қыл үстінде қылпып отырған торғайдай” – like a sparrow on a thin wire, somebody 
that unstable. 
“Қызыл түлкідей жылтырай бастады” – become bright as a red fox, to look better and 
healthier. 
Alliteration. 
“…иленген терідейкөрген теперішті, тартқан таудай тауқыметті, əбден жанкеш-
ті болған жансебіл хал-аужайымды...”. The author uses the repetitive sounds "t" and "g" to tran-
sfer extremely difficult physical and moral trials, experienced by somebody. 
“Жиналыста  да  жұбымыз  жазылмайды”,  “қуанышымыз  қойын – қонышымызға 
сыйма”– the author uses the repetitive specific sound for expression of gladness. 
“Қосақтала шыққан қоңқылдақ қорсылымыз” (our common grunt). An animal, especial-
ly a pig makes a low, short guttural sound. The author uses two stilistic devices such as alliteration 
and Onomatopia “қоңқылдақ  қорсылымыз”  the repetitive specific sound for transfer comic 
situation. 
Шындарыңды  айтпасандар  мойындарыңа  шылбыр  салып,  шыңғыртып  отырып 
шыңырауға  саламын,  түрмеде  бастарынды  шірітемін,  кəззаптар!”  (If you do not tell the 
truth, I'll put you on a chain, so that you begin to squeak, your heads will rot in this prison!). There 
is a repetition of the sound "sh" here.  
“Сен  биыл  нешеге  келдің  осы? – деді  ол  маған  келген  бетте  қысық  көздерін  қиық-
тата түсіріп”. 
Impersonation. 
“Аузын айдаһардай кере қарыс ашқан ажал” G. Ahmetchin successfully uses techniques 
of personification of death here. In her face we see a dragon that opens itshuge mouth. 

ЖАС ЗЕРТТЕУШІЛЕРДІҢ  
                    НАУЧНЫЕ РАБОТЫ 
ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІ 
МОЛОДЫХ ИССЛЕДОВАТЕЛЕЙ 
 
88 
“Жігіттің  жүрегі  дүрс-дүрс  соғып,  аттай  тулап  кетті”.  The author compares the 
heart of the young man with the horse. 
Pun. 
“…қол-ит,  гастр-ит,  тонзилл-ит...”.  In this example, the author skillfully introduces a 
pun into the speech of the narrator about disease, pun’s name comes from the word gastritis; Gr. 
“gaster” stomach + -itis, Greek. “colon” rectum + itis, “tonsilla” armor. tonsils + itisdeliberately 
separating their completion - um,representing them as annoying clingy dog - in Kazakh language, 
the word "ит" (a dog) has mostly negative meaning.  
Hyperbole. 
“…төбелері көкке жеткендей мəз-мəйрам”,“...жерден жеті қоян тапқандай жайраң 
қағысып бізге жылы  қабақ таныта бастады”. The author uses hyperbole to transmit sudden 
change in the behavior of the police, who changed his tone and joyfully on his face continued 
dialogue with the detained teenagers. 
“Мыналардың  мойындары  ырғайдай,  биттері  торғайдай  болыпты  ғой”. The author 
successfully matched phraseological unit to compare the condition of children those not ate, drank 
in a few days, they in exhaustion, miserable state. 
“Көзілдірікті  біреуі  жуырда  Чехославкияға  барып  келгені  жайында  ауызының  суын 
ағыза  əңгімеледі”; “Сол  Бақи  шақырып  тұрған  соң  зəрем  зəртүбіне  кетті”; “Ауылдағы 
жалғыз  мектептің  жалғыз  директорының  көрінген  адамды  іздеп,  өкпесін  қолына  алып, 
жүгіріп жүруі, керек десең, əбестік болады”. 
Irony. 
««Мемлекеттік тілге жаппай көштік» деп, 
Бөркімізді аспанға атып жатырмыз...». 
Here the author uses the expression to transmit a sense of great joy, but the joy is deceptive. 
Parekheza. 
“Өліп-өшіп”. By changing a single consonant letter "л" – "ш" the author sends excessive 
force ща people to do something with zeal, with all their soul. 
“Жалма-жан”; “Бұрынғыдай  əкей-үкей  араласты  ғымыз  үзілген  жоқ”; “Қызылды-
жасылды  қарындашпен  айқыш-ұйқыш  сызыла  беріпті,  сызыла  беріпті”; “Əрине,  мен  ол 
кезде  пошташылық  қызметтің  жай-жапсарына,  сыр-сипатына,  үш  бұрышты  тілдей 
қағаздың мəн-мазмұнына терең үңіліп зердеге түйетіндей дəрежеде емес едім”. 
Onomatopoeia. 
“Бүгін  ұтылып  отырған  Көржік  пен  Қыжым  балапанын  қара  құстан  қорғаған 
тауықтай безек-безек етіп, қыт-қыттай береді”. The author ridicules characters who realize 
about his defeat in the game and create noise and panic, trying to divert the attention of opponents. 
“Жігіттің  жүрегі  дүрс-дүрс  соғып,  аттай  тулап  кетті”.  The author uses the 
onomatopoeic sound of a strong heartbeat, describing thus the intense excitement of a young man. 
Metaphor. 
“Мына көзілдірікке  мен көп сен еқоймаймын”.The author criticizes the character using 
the metaphor “glasses” about a man who tries to show himself in a favorable light, wearing glasses, 
he wants to look intelligent, all-knowing man. 
5. Summary. 
The reading role in the process of learning a foreign language as an improving means of 
language skills and as a source of information dictated by today’s challenges. The main objective of 
work was to find, analyze and explainusedexpressions’meaningby the author in Kazakh language. 
In the practical part, we made stylistic analysis GumarAhmetchin’s satirical stories, provi-
ded background information about the author. We have made special emphasis on the interpretation 
of stylistic and phonetic methods used by author in Kazakh language. 
Expressive means in a clear and accessible mannerwas tried to show. We read author’s 
literary worksin the original, selected and analyzed sentences, which include stylistic and phonetic 
devices; we studied the classification of expressive means and determine the purpose and objectives 
of the methods that the author used in Kazakh language. 

ЖАС ЗЕРТТЕУШІЛЕРДІҢ  
                    НАУЧНЫЕ РАБОТЫ 
ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІ 
МОЛОДЫХ ИССЛЕДОВАТЕЛЕЙ 
 
89 
Working on the researchwork’stheme, the fact that the possession of stylistics and lexico-
logy of the English language is impossible without an explanation of meaningandwords’value and 
expressions that are difficult for understanding was concluded. That is why GumarAkhmetchin used 
expressive means in his works in stylistic purposes for more exact and brighter expression of 
thought. 
Research work is intended for Kazakh and English-speaking students with intensive study of 
English, forhome reading work, broaden people’s mind and improve the culture’s level. We sup-
pose that expressive meansexplanation, which GumarAkhmetchin used in his storybook “The bur-
den of forgetfulness”, will popularize itfor foreign readerswho interested Kazakh literature, customs 
and traditions.  
In present work studying the literature, which is most commonly associated with the subject 
of scientific research, was attempted. There was trying to study and analyze satirical texts, and on 
the results the statistical method was usedfor analyzing the quantity of expressive means. 
 
References 
Ахметчин Ғ.Ұмытшақтық зобалаңы // – Aстанa: Eлордa. – 2001. – 380 б. 
Қоянбекова C. Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының негіздері // – Алматы. – 2008. – 50 б. 
Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of Language // Cambridge University Press. – 1987. – 
448р. 
Cousin J. A Short Biographical Dictionary of English Literature // – London: E.P. Dutton. – 2002. – 
563 p. 
Galperin I.R. Stylistics // I.R. Galperin. – M., 1958. – 462 p. 
Orwell G. Animal farm. A fairy story // Secker and Warburg. – London. – 1945. –112 p.  
Peters P. The Cambridge Guide to English Usage // – University of Leeds. – 2004. – 144 p. 
Richards I. A. Practical Criticism // – London: Kegan Paul. – 1929. – 125 p.  
 
 
УДК 82.091 
 
ҚОРҚЫТ АТА ЖЫРЫНЫҢ МАЗМҰНДЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ  
МЕН ТƏРБИЕЛІК МƏНІ 
 
Ерманова С.Б., 
магистр, қазақ тілі  
мен əдебиеті кафедрасы  
Сұлтанғалиева К.М., 
Қазақ жəне орыс филологиясы  
факультеті, қазақ тілі мен əдебиеті  
мамандығы 2 курс студенті, 
ҚМПИ, Қостанай, Қазақстан 
 
Аннотация 
Бұл  мақалада  «Қорқыт  ата»  кітабына  енгізілген  жырдың  идеялық 
мазмұндық ерекшелігі мен тəрбиелік мəні жөнінде айтылды. Əрбір жырдың 
мазмұны мақал-мəтелдермен түйінделді. 
 
Аннотация 
В этой статье рассматривается содержание, особенности и воспи-
тательное  значение  эпоса,  отраженное  в  книге  «Коркыт  ата».  Каждый 
эпос книги заканчивается пословицами и поговорками. 
 
Abstract 
This article analyzes 12 zhyry 6 «Korkut ata» in a book of poetry. Explain 
their content, said educational on the merits. The content of each Proverbs poetry-
malderen presented a three-volume. 

ЖАС ЗЕРТТЕУШІЛЕРДІҢ  
                    НАУЧНЫЕ РАБОТЫ 
ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІ 
МОЛОДЫХ ИССЛЕДОВАТЕЛЕЙ 
 
90 
Түйінді сөздер: жыр, өлім, күй атасы, мақал,ажал, халық, ел. 
Ключевые  слова:  поэзия,  смерть,  статус  деда,  пословица,  смерть,  населе-
ние, народ. 
Key words: wise proverb,death, grandfather status, wise proverb, death, popula-
tion, people. 
 
Қорқыт  есімімен  байланысты  жырлар  түркі  халықтарының  арасында  əртүрлі  əңгіме-
ленеді. Қазақ арасында тараған аңыздарда Қорқыт бірде күй атасы ретінде, енді біразында ол 
өлімге  қарсы  шара  іздеген  қамқоршы  ретінде  көрінеді.  Өлместікті  арман  еткен  ол  мəңгілік 
өмір іздеп ел кезеді. Қазақ аңыздарында Қорқыт – көпті көрген батагөй, сəуегей, атақты му-
зыкант əрі ойшыл. Ол айтқан болжаулар дəл келіп отырған. Адам өмірі, мінез-құлық, тағдыр 
жайында  кемел  толғаулар  қалдырған.  Қорқыт  атадан  қалды  дейтін  шешендік  нақыл,  өсиет 
сөздер көп: «Ат тұяқты келеді, ақын тілді келеді», «Ажал келмей кісі өлмес, өлген адам тіріл-
мес», «Шыққан жан қайтып кірмес», «Бетеге биікке теңесе алмас», «Есекке қанша жүген сал-
ғанмен  ат  болмас», «Бақ  қанша  гүлдегенмен  күзден  қалмас», «Ескі  темір  біз  болмас,  ескі 
дұшпан дос болмас», «Анасыз қыз ақылға жарымас, əкесіз ұл сыйға жарымас», т.б. 
Қорқыт өзі тапқан өнерімен халыққа қызмет етті, оның мəңгілігі осында. Қорқыт ата 
хикаялары ҮІІ-ХІІІ ғасырларда Сыр бойын жайлаған оғыз, қыпшақ тайпаларының арасында 
туып, ауыздан-ауызға көшіп, түркі халықтарының бəріне түгел тараған.  
Қорқыт  ата  кітабының  Дрезден  қаласынан  табылған  нұсқасы 12 жырдан  тұратынын 
айтқан  болатынбыз  енді  сол  жырларға  тоқталайық.  Кітап  «Дерсеханұлы  Бұқашхан  туралы 
жырдан» басталады. Бұл жырдың сюжетіне тоқталып кетейін. Дирсеханұлы Бұқашхан тура-
лы  жырдың  сюжеті  Баяндүр  деген  ханның  той  жасап,  қонақтарға  арнап  үш  үй  тіккізуінен 
басталады. Ол үйлер ақ үй, қара үй, қызыл үй болады. Ақ үйге ұлы барлар, қызыл үйге қызы 
барлар,  қара  үйге  ұлы  да,  қызы  жоқ  адамдар  кіргізіледі.  Қара  үйге оғыздардың  атақты  бегі 
Дерсе хан да кіргізіледі. Өйткені оның ұлы да, қызы да жоқ еді. Бұл мазаққа шыдамаған Дер-
се хан үйіне барып, əйеліне мұңын шағады. Əйелі Дерсе ханға балалы болу үшін ел-жұрттың 
батасын алу керектігін айтады, ол үшін ел-жұртты жинап, той жасап, кедейлерді тамақтанды-
рып, қарыздарын төлеу керек екенін айтады. Дерсе хан барлық айтқандарды орындайды. Ха-
лықтың батасын алды. Сол уақыттын бастап əйелі бала көтереді. Тоғыз айдан кейін ұлды бо-
лады. Бала он бес жасқа келгенде Баяндүр ханның өгізі босап кетіп, ойнап жүрген балалар-
дың ішінде Дирсе ханның баласы ғана ол өгізді тоқтатып, мүйізінен ұстап алып ұрады. Бала-
ның күшіне таңғалған жұрт əкесіне апарып, Қорқыт атаны шақырып бата бергізіп,балаға Бұ-
қаш деп ат қойып, таққа отырғызады. Бірақ ханның қырық көмекшісі Бұқаштың таққа отыр-
ғанын көре алмай, оны əкесіне жамандап, өлтіру керек деп айтады. Соған сенген Дерсе хан 
баласын атып өлтіреді. Бірақ Бұқашты анасы тауып алып, сүтімен емдеп алады. Бұқаштың ті-
рі қалғанын білген қырық көмекші Дерсе ханды ұстап алып қашып кетеді. Бірақ Бұқаш ба-
рып əкесін құтқарып алады. Бұл жырдың негізгі идеясы ата-ананы құрметтеу, жамандықпен 
күресіп,  жақсылыққа  ұмтылу,  əділетті  болу.  Жырдың  тəрбиелік  мəнін  мына  мақал  арқылы 
түйіндеуге болады. 
«Атадан жақсы ұл туса, 
Елінің қамын жейді; 
Атадан жаман ұл туса, 
Елінің малын жейді».  
Қорқыт  ата  кітабындағы  екінші  жыр  «Қазан-Салордың  ауылын  жау  шапқаны  туралы 
жыр». Бұл жырдың сюжеті де алдыңғы жырға ұқсас тойдан басталады. Қазан – Салордың бар-
лық көмекшілерін жинап, қара жерге тоқсан жерден алтын шатыр тігілсін, жібектен тоқылған 
тоқсан түсті кілем төселсін – деп бұйрық береді. Той басталып, күшті шарап ішкен соң мас 
болып, отыра беруден жалығып қырық көмекшісімен бірге аңға шығады. Олар аңға кеткенде 
еліне Гəуір елі шабуыл жасап, барлық қазынасын, анасын, ұлы мен жарын алып кетеді. Елде 
тек қана бір қойшы қалады. Қойшы інілерімен бірге жауға қарсы шабуыл жасап тойтарыс бе-
руге тырысады. Бірақ бауырыларына оқ тиіп сол жерде қаза болады да, жалғыз өзі болса да 
таспен атып жаудың біренеше адамын өлтіреді. Қазан – Салор түс көреді түсінде елінде бо-

ЖАС ЗЕРТТЕУШІЛЕРДІҢ  
                    НАУЧНЫЕ РАБОТЫ 
ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІ 
МОЛОДЫХ ИССЛЕДОВАТЕЛЕЙ 
 
91 
лып жатқан жағдайларды тұспалдап көреді. Ол еліне оралса елінің орында түк қалмағын кө-
ріп, жолда кездескен өзеннен, қасқырдан қайда əкеткенін сұрайды. Бірақ тілсіз өзен мен жа-
нуар ештене айтпайды. Бір кезде алдынан қойшы шығады. Қойшы Қазан – Салорға көп көмек 
көрсетеді.  Екеуі  бірігіп,  жауды  жеңіп,  қырық  көмекшілері  келіп  бəрі  бірге  жауды  жеңеді. 
Осыдан кейін анасын, ұлын, жарын барлық ел-жұртын құтқарады. Бұл жырдың негізгі идеясы 
отан сүйгіштік, жарына адалдық, ата-анаға құрмет болып табылады. Жырдың тəрбиелік мəнін 
мына  мақал  арқылы  түсіндіруге  болады. «Отан  үшін  еңбек  етсең,  халқыңның  сүйген  ұлы 
боласың» 
(Ə. Қоңыратбаев, М. Байділдаев «Қорқыт ата кітабы» «Жазушы», 1986, 40-бет).
 
Қорқыт  ата  кітабындағы  үшінші  жыр  «Байбөрі  баласы  Бəмсі-Байрақ  туралы  жыр». 
Бұл жырдың сюжеті де алдыңғылары сияқты тойдан басталады. Баяндүр хан тойына Байбөрі 
бек те келеді. Байбөрі бектің де өкшесін бастатын ұлы жоқ екен. Сол үшін қатты қайғырып, 
жылайды. Барлық бектер Байбөрі бектің уəжін тындап алып, барлығы қолдарын жайып, жүз-
дерін көкке жая жалбарынып, «Тəңір саған ұл берсін»,- десті. Ол заманда бектердің алғысы 
да,  қарғысы  да  қате  кетпей,  қабыл  болушы  еді.  Осы  кезде  бір  перзентке  зар  болып  жүрген 
Байбіжанға  да  бектер  перзентті  болсын  деп  тілек  тілейді.  Сол  жерде  Байбіжан: «О,  бектер, 
егер көк тəңірі маған қыз беретін болса, оны мен Байбөрінің баласына бесікте жатқанда қос-
сам деймін, осыған сіздер куəлік етіңіздер»,- деді. Күндерден күн өтіп, тəңірі Байбөріге ұл, 
Байбіжанға  қыз  берді.  Байбөрі  бек  өзінің  саудагерлерін  шақырып  алып, «О,  саудагерлерім, 
тəңірі мені жарылқап ұл берді. Балам өскенше Рум еліне барып, соған жақсы қару-жарақ əке-
ліңдер»,- деді. Саудагерлер жолға шығып, араға бес жыл өткенде жақсы заттарды əкеле жа-
тырған кезде қарақшылардың шабуылына тап болады. Саудагерлерді қарақшылардан араша-
лап алған ер жүрек жігіт Байбөрінің баласы Бəмсі болатын. Сол бір күні Бəмсі айдалада аң 
аулап  жүрген  кезінде  алданан  құрулы  тұрған  шатырды  көреді.  Айдала  тігілген  бұл  шатыр-
дың кімдікі екенін білгісі келген жігіт шатырға кірсе бұл бесікте атастырылған Бəну-Шешек-
тің  шатыры  екен.  Бəну-Шешек  жігітті  сынамақ  болып,  өзімен  жарысып,  озсаң  бəйге  сенікі 
болсын.  Содан  соң  екеуміз  садақпен  жамбы  атысып  көрелік,  оғыңды  тигізіп  менен  ассаң, 
бəйге сенікі. Одан кейін күреселік, мені жықсаң, бəйге сенікі болсын – деп шарт қояды. Бəмсі 
барлық сынақтан өтіп, қызды жеңеді. Сөйтеді де саусағындағы алтын жүзігін алып, қыздың 
қолына кигізді. «Бұл біздің сертіміз болсын»,- деді Байрақ. Екеуі сөз байласып, жігіт ауылы-
на кетеді. Жігіт ауылына келіп, Бəну – Шешекке үйленгісі келтіндігін айтады. Байбөрі Бəну – 
Шешектің ауылына Қорқытты жіберіп, оның қолын сұрап келуге жібереді. Бірақ Бəну – Ше-
шектің  ағасы  Қорқытқа: «келекге  түспеген  мың  үлек,  үйірге  түспеген  мың  айғыр,  саулық 
көрмеген мың қошқар, құйрығы мен мойны жоқ ит, мың бүрге тауып бересің. Осы сұраған-
дарым  түгенделмесе,  қарындасымды  берейін,  таппасаң  бүгін  өлтірмесем,  сол  күні  өлтіре-
мін», - дейді 
(Ə. Қоңыратбаев, М. Байділдаев «Қорқыт ата кітабы» «Жазушы», 1986, 80-бет).  
Қорқыт  ата  Қаршардың  сұраған  малдарын  Байбөріге  келіп  айтады.  Олар  бұл  айтыл-
ғандардың  бəрін  тауып  береді.  Сөйтіп,  олардың  үйленуіне  рұқсатын  береді.  Той  кезінде 
гəуірлер келіп бұларды басып алады да, Байрақты тұтқынға алып кетеді.  
Осымен алты жыл уақыт өтіп, жұрт Байрақтың өлі – тірі екенін біле алмады. Бір күні 
қалыңдықтың ағасы Қаршар Баяндүр ханға келіп, «Байрақтың өлі – тірі екенін біліп келетін 
адам тапса, ол адамға зерлі шапан жауып, алтын – күміс бере едім», - дейді. Бұл сөзді естіген 
Жарташық суайт: «О, сұлтаным, Байрақтың өлі – тірісін мен барып біліп келейін» - деп сұ-
ранды. Жарташыққа бір кезде Байрақ өзінің көйлгін тарту еткен еді. Көйлекті ол кимей сақ-
тап қойған екен. Сол көйлекті қандап, Баяндүр қанға əкеліп берді. Бұл Байрақты өлгенін біл-
діретін айғақ деп береді. Көйлекті Бəну – Шешекте, Байрақтың шешесі де таниды. Жұрттың 
бəрі қара киім киіп, қара жамылады. Бірақ шын мəніде Байрақ тірі еді. Байрақты жау елінің 
қызы құтқарып жіберді. Ол бақсы болып еліне жол тартады. Еліне келе жатқан жолда Бəну – 
Шешекті  көреді.  Байрақ  оны  алтын  жүзігінен  таниды.  Екеуі  бірін – бірі  танып,  табысады. 
Ұлан – асыр  той  жасап,  бақытты  ғұмыр  кешеді.  Бұл  жырдың  негізгі  идеясы – батырлық, 
ерлік,  ата – ананы  құрметтеу,  Отансүйгіштік,  жарға  адалдық  болып  табылады. «Отан  үшін 
отқа  түс  күймейсің»  деген  мақал арқылы  бұл  жырдың  идеясын  ашуға  болады 
(Ə. Қоңырат-
баев, М. Байділдаев «Қорқыт ата кітабы» «Жазушы», 1986, 27-бет).
  

ЖАС ЗЕРТТЕУШІЛЕРДІҢ  
                    НАУЧНЫЕ РАБОТЫ 
ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІ 
МОЛОДЫХ ИССЛЕДОВАТЕЛЕЙ 
 
92 
«Қазан бектің баласы Ораз бектің жауға қалай тұтқын болғаны туралы жырда» ежелгі 
түркілер бала тəрбиесіне ерекше көңіл бөлген. Оны əскери өнерге үйрету əкесінің міндеті са-
налған.  Ол  кезде  əрбір  адамнның  азаматтық  мəртебесі  оның  ел  қорғау  ісіне  қосқан  үлесіне 
қарай  бағалаған.  Демек,  бұл  жырдың  негізгі  тақырыбы  оғыз  бен  қыпшақ  бектерінің  бала 
тəрбиесі мəселесіне арналған. Сонымен қатар «Қазан бек гəуірлердің жақын келіп қалғанын 
көрді-де,  атынан  түсіп,  таза  сумен  дəрет  алды,  басын  сəждеге  қойып,  екі  бас  құтба  оқыды. 
Тəңірдің атын айтып, тілін кəлимаға келтірді» деп, Ислам дінінің бес парызының бірі – намаз 
оқудың аса маңыздылығын, соғыс кезінде-де шынайы мұсылмандар бұл парызды адал орын-
дағандығын  сипаттайды.  Бұл  жыр  жастарды  соғыс  өнерін  білуге,  ар – намысты  жоғары 
ұстауға, ел басына күн туғанда тайсалмай жауға қарсы шығуға, ал жауды жеңе алмаған жағ-
дайда намысты қолдан бермей, ел – жұрт үшін ерлікпен ажалға бас тігуге үндейді. «Ерді на-
мыс өлтіреді» деген мақалмен негізгі идеясын түйіндеуге болады. 
«Доқа Қожаұлы Дели Домрул туралы жыры» сан ғасырлар бойы халық арасында аңыз 
болып, ауызша тарап кеткен түрі мен «Қорқыт ата кітабына» енген жазбаша нұсқасының бір 
–  бірінен  принциптік  айырмасы  бар. «қорқыт  ата  кітабына»  енген  Домрул  əзірейілден  қор-
қып  құдайдан  кешірім  сұрайды.  Өзі  тірі  қалу  үшін  қартайған  əке – шешесінің  жанын  əзі-
рейілге əперуге келіседі. Бірақ қартайса да, əке – шешесі баласы үшін өлгісі келмейді. Сонда 
Домрул  əйелімен  қоштасып  шықпақ  болады.  Əйелі  күйеуі  үшін  өз  жанын  беруге  келіседі. 
Бірақ  əзірейіл  əйелдің  күйеуіне  соншалықты  адал,  берілген  екенін  біліп,  жанын  алмайды. 
Өлгісі  келмеген  əке – шешесінің  жанын  алып  жазалайды.  Домрул  сүйікті  əйелімен  бір  жүз 
қырық жыл ғұмыр кешіпті. Мұнда ерлі – зайыпты адамдардың бір – біріне деген адалдығы, 
шын берілгендігі, мөлдір махаббаты туралы жазылған. «Жақсы жұбай – жарым бақыт» деген 
мақалмен негізгі идеясын түйіндеуге болады.  
«Оғыз қаңлы баласы Қан – Төрəлі жайындағы жырдың» негізгі тақырыбы – əке – ше-
шесінің мұрагер баласын үйлендіріп, оған жаңа отау тігуі деуге болады. Сонымен бірге мұн-
да оғыз – қыпшақ əсіресе түркімен батырларының жат жұрттық христиан қыздарына үйлену 
дəстүрі  өз  көрінісін  тапқан. «Ынтымақ  қайда  болса – ырыс  сонда  болады»  деген  мақалмен 
түйіндеуге болады
 (Н. Келімбетов Ежелгі дəуір əдебиеті «Атамұра», 2005, 48-бет
).  
Бұл алты жырдың да сюжеті жағынан да, идеясы жағынан да өте ұқсас болып келеді. 
Сонымен  қатар  бұл  жырларды  ауыз  əдебиетіндегі  батырлық  жырдың  бастау  ретінде  қарас-
тырған жөн.  
Қорқыт ата кітабының екі түрлі нұсқасы бар. Бірін - Дрезден (Германия), екіншісін – 
Ватикан (Италия) нұсқасы дейміз. Дрезден нұсқасында 12 түрлі сюжет болса, Ватикан нұсқа-
сында  соның  алтауы  ғана  бар.Əзірге  көп  тілге  аударылып,  көбірек  зерттелгені – Дрезден 
нұсқасы. Бұл жырлар жер жүзі түркологтарына мəлім. Ол жөнінде 314 зерттеу, Əзербайжан, 
Анатолия  түріктері,  Батыс  Европа  жəне  Шығыс  тілдерінде 462 еңбек  жазылған.  Көрнекті 
зерттеушілері – М.  Ергин,  В.  Бартольд,А.  Туманский,  В.  Жирмунский,  Ш.  Уəлиханов,  А. 
Əбілғазы,  Ə.  Диваев,  К.  Рифат,  О.  Гокияй,  Ə.  Марғұлан,  Х.  Көрғұлы  т.б.  Солардың  ішінде 
академикк В. Бартольд үлесін ерекше атауымыз керек. Ол Дрезден жазбасын немістерден тү-
сіріп алып, 1922-1925 жылдар арасында аударылып шыққан болатын
 (Келімбетов Н. Көркем-
дік дəстүр жалғастығы. – Астана, 2000, 24-бет)

Сонымен, Қорқыт адам өмірінің тым қысқалылығына, өлімге наразы болып, содан құ-
тылудың жолын іздеп шарқ ұрады, желмаяға мініп, шартарапты кезеді. Бірақ, қайда барса да 
алдынан  қазулы  көр  шығады.  Жер  шұқығанның  бəрі  оған  «Қазып  жатқанымыз  Қорқыттың 
көрі» деп жауап береді. Кісі өлімі ғана емес, жүгірген аң, ұшқан құстың жемтігін, тамыры қу-
рап сұлаған бəйтеректі көреді, соның бəрін көрге санайды. «Қайда барсаң, Қорқыттың көрі» 
деген сөз содан қалған екен. 
 
Каталог: journals
journals -> Хабаршы вестник
journals -> Н. Ю. Зуева (жауапты хатшы), О. Б. Алтынбекова, Г. Б. Мәдиева
journals -> Л-фараби атында ы аза лтты
journals -> Issn 1563-0269 Индекс 75871; 25871
journals -> Issn 2306-7365 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> ҚОҒамдық Ғылымдар мәселесі вопросы общественных наук
journals -> Казахский национальный
journals -> Ғылыми журнал 1996 жылдың қарашасынан бастап екі айда бір рет шығады
journals -> Казахский национальный
journals -> №4(68)/2012 Серия филология

жүктеу 5.06 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет