№1(53)/2009 Серия филология


С.МҰҚАНОВ  ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ  КӨРІКТЕУ  ҚҰРАЛДАРЫ



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет6/12
Дата26.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

С.МҰҚАНОВ  ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ  КӨРІКТЕУ  ҚҰРАЛДАРЫ 
В  статье  рассматриваются  системы  выразительных  художественных  средств  в 
поэтической  речи  С.Муканова.  Выявляются  специфические  функциональные  особенности 
метафоры в поэтической речи писателя. 
Tһe systems of expressive artist means of S.Mukanov poetic speecһ are considered in conciusion of 
tһe article. Tһe object of tһe article is to discover tһe specific functional pecularitils for metatһors of 
tһe poetic speecһ. 
 
С.Мұқановтың  поэзиялық  мұралары — қазақ  поэзиясындағы  өзінше  бір  көркемдік  əлемді 
қалыптастырған  үлкен  бір  белес.  Бұлайша  бағалауымызға  С.Мұқанов  өлеңдерінің  тілі,  ондағы 
көріктеу  құралдарының  қолданылу  ерекшеліктері  негіз  болады.  Мақаланың  мақсаты  да — жазушы 
қолданған көркемдік əдіс-тəсілдерді оның поэмалары мен өлеңдері негізінде толық ашып көрсетуге 
талпыныс жасау. 
«Жазушының дүниені ерекше көркем түсінуі, сезінуі, оның көркемдік əдісі міндетті түрде оның 
шығармасында  көрініс  табады» 
[1].  Осы  орайда  С.Мұқанов  ұлттық  сөз  өнерін  терең  игерген  ақын 
ретінде  де  танылады.  Қазақ  халқының  дəстүрлі  сөз  қолданыстарымен  армансыз  сусындаған 
академик-жазушы  өзінің  поэзиялық  шығармаларында  соларды  дамыта,  түрлендіре,  өзіндік  бет-
келбетімен қолданған. 
Сəбит  өлеңдеріндегі  көріктеу  құралдарының  ең  бастысы — метафора  (ауысу),  олардың 
авторлық-жекелік  түрлері.  Жазушы  шығармаларында  қазақ  танымындағы  дəстүрлі  ұқсатулар 
(ассоциациялар) мол орын алған. 
Метафора  (грекше  metapnora — қазақша  «ауысу») — сыртқы  не  ішкі  белгілеріндегі 
(тұлғасындағы, атқаратын қызметіндегі т.б.) ұқсастыққа қарап, бір зат атауының басқа бір затқа атау 
болуына байланысты сөз мағынасының ауысуы. Ал ауысу (немесе балау) екі түрлі қызмет атқарады: 
көркем сөз тудыру жəне заттар мен құбылыстардың атауларын қайта атау. Осыған орай тілтанымдық 
əдебиеттерде  метафора  мəселесі  көркемдік  амал,  екінші  атау  құралы  ретінде  түрлі  жағынан 
қарастырылады. Соңғы уақытта тілде бұрыннан өмір сүретін мағынаның негізінде танымдық мəні бар 
жаңа  концептілер  жасау  мақсатында  ғаламның  тілдік  бейнесін  айқындау  үшін  пайдаланылып  жүр. 
Қалай  болғанда  да,  метафора — көркем  сөздің,  соның  ішінде  поэзияның  негізгі  көрсеткіші,  ол 
автордың ғаламды өзіндік тануының құралы ретінде пайдаланылады. 
С.Мұқанов туындыларындағы метафоралық қолданыстарда бір нəрсені екіншісіне балап немесе 
өзара мəндес құбылыстарды ұқсатып қана қоймай, бейнелі сурет беріледі. Айталық, қазақы тұрмыс-
тіршілікті, мыңғырған малды жазушы былай суреттейді: 
Төрт түлік мал өргенде құрттай қайнап, 
Құмырсқадай қыбырлап жапқан жерді... 
Түйелері түздерде бота тауып, 
Қойы жүрген жерінен қозы терді. 
(«Сұлушаш») 
Өлең  жолдарында  «қой  көп  төлдеді»  мағынасында  Қойы  жүрген  жерінен  қозы  терді  деп 
жазушы  өте  əдемі  келтіреді.  Əдетте  «бір  нəрсені  жинау»  жəне  «аз-аздан  жинау»  мағынасындағы 
«теру» етістігі (мысалы, гүл теру) берілген шумақта өзгеше семантикалық реңкке (көбею) ие болған, 
яғни «амал-əрекет» мəнінен «өсіп-өну» мəніне қарай мағына ауысқан. Бұны жазушының тілді жұмсау 
лабораториясындағы  өзіндік  қолтаңбасы  демеске  лажың  жоқ.  Енді  бір  мəн  мəтінде  жеке  алғанда 
«теру» етістігі тура мағынасында жұмсалады: 
Сұлушаш бала еді аз жыл бұрын, 
Балалық өмірдің жай терген гүлін. 
(Сонда) 
Сонымен  бірге  Балалық  өмірдің  жай  терген  гүлін  деген  жолдардың  мағыналық  түсіндірмесі 
тұтасымен «алаңсыз, уайым-қайғысыз балалық шақты» суреттейді. Екі мысалда да өмірге көркемдік 

43 
көзбен  қарау  бар.  Көз  алдымызға  қазақ  өмірінің  шынайы  суреті  келеді.  Ақын  сөзді  ауыспалы 
мағынада қолданудың ерекшеліктерін жете түсінген. 
Классик-жазушымыздың  өзіндік  қолданысын  паш  ететін  өзге  де  метафоралық  үлгілерді 
поэзиясынан көптеп кездестіруге болады. Бір-екі мысал: 
Шөп таусылып, болып қалды, 
Көтерем «бақыт» қонып қалды... 
(«Шоқпыттың шаруасы») 
Жері азат, елі азат, кені азат, 
Ол еңбектің даласы жатқан жалпақ. 
(«Қарақалпақ») 
Алғашқысында  жазушы  халық  тілінде  малға  қатысты  қолданылатын  «көтерем»  сөзін  дерексіз 
ұғыммен  (бақыт)  тіркестіру  арқылы  жаңа  сөз  өрнегін  жасайды.  Автор  жағымсыз  мəндегі 
«бақытсыздық»  сөзін  қолданудан  қаша  отырып,  тың  ұғым  тудырған.  Сондай-ақ  «келіп  қалды» 
етістігін «қонып қалды» етістігімен алмастыру арқылы астарлы ой түзеді. Келесі мысалдағы еңбектің 
даласы метафоралық қолданысы да сол жолдарға жарасымды нəр беріп тұр. 
Ақын  тіліндегі  метафоралар  семантикалық  уəжділігі  жағынан  мынадай  тəсілдердің  негізінде 
жасалған. 
Екі  түрлі  нəрсенің  (олар  өзара  іргелес,  ұқсас  немесе  қарама-қарсы,  кейде  мүлде  қатысы  жоқ 
болып келеді) қатар алынып, бір нүктеде ұштастырылып берілуі. Мысалы: 
Сөзім — оқ, үнім — найза – 
Түйреп қасты, 
Даусымды арпалысқан күрес ашты. 
 («Майға сəлем») 
Бұл жолдарда «оқ», «найза» сөздері арқылы сөздің күші, құдіреті түсіндіріліп тұр. Əдетте қазақ 
«Айтылған сөз атылған оқпен тең» дейді. Сөздің осындай қару аттарына теңелуі оның қаншалықты 
күштілігін,  тыңдаушыға  орасан  ықпалын  (оқ  қарсыласын  жаралап,  əуелі  қазаға  ұшыратуы  мүмкін, 
сөздің де əсері солай) көрсетеді. Екі субъект (сөз жəне үн) қатар алынып, салыстырылған, метафора 
параллельдік салыстыру арқылы жасалып тұр. Сол сияқты келесі жолдағы дауыс пен күрес сөздерінің 
тура  мəнінде  бір-біріне  ешқандай  қатысы  жоқ,  алайда  осы  жолдардың  мазмұндық  бірлікте  келуі 
арқылы  образды  ой  айтылған.  Мағыналық  жағынан  «күрес  арқылы  теңдікке,  сөз  бостандығына 
жетуге болатындығы» түсіндіріледі. 
Ақын өлеңдеріндегі сұм үміт, ой ұшы, үміттің тілі, тұрмыс тоны, мектеп — білім егіні т.б. 
көптеген метафораланулар осындай семантикалық уəжділік негізінде жасалған. 
...Үмітті ойы алдына алыс жатыр
Көздеген мақсаттары тұмандады, 
Сұм үміт сұп-сұр болып елес беріп, 
Көктің бір қиырында қылаңдады... 
Көп ойлап ой ұшынан шыға алмады, 
Үміттің тілі ауыр, сөзі қиын... 
                                         («Сұлушаш») 
Сұм өмір сенен рақат табам деп ем!... 
Сұм өмір сенен кəусар ішем деп ем! 
Тұрмыс тонын өзімше пішем деп ем... 
                                                      (Сонда) 
Дерексіз ұғым нақты зат, құбылыс, іс-əрекет арқылы баламаланады. Мысалы: 
Жылымады, көлдің де жүрегі тас
Боп шықты алла да қас, сайтан да қас. 
                                                       (Сонда) 
Жылы жаздың мейірі ағаштарға 
Сылдыраған, төгілген шолпы тақты. 
                                                       (Сонда) 
Қатыгездік — көлдің  де  жүрегі  тас,  мейірімділік,  қайырымдылық  жаздың  мейірі 
қолданыстарымен берілген. 
Метафоралық  құрылымдарда  окказионал  құбылыстардың  шынайыланып  қалыптасуы 
аңғарылады.  Мысал  ретінде  ілгеріде  келтірген  көтерем  бақыт,  тұрмыс  тоны  т.т.  тəрізді 

44 
семантикалық  үйлесімділігі  сəйкеспейтін  сөздердің  тіркесуі  арқылы  жасалған  қолданыстарды 
жатқызамыз. 
Символ сөздер де метафораланып, ұлттық поэзиядағы көркемдік жетістік ретінде көрінеді. 
Сарғыл түсті Сарыарқа, 
Сүреңі жоқ кең алқа 
Қызыл арқа атанды. 
Жасадық жаңа Отанды. 
Сарғаю енді болмайды. 
               («Қызыл Арқа») 
Қызартып, нұрлы күнге шағылдырып, 
Тоқуға қызыл жұлдыз қандай шебер! 
                                       («Əжем»). 
Қызыл  сөзі — Сəбиттің  тілінде  жақсылықтың,  жаңаның  нышаны.  Сары — сүреңсіздіктің, 
қараңғылықтың  белгісі.  Қара  түспен  ақын  бұрынғы  кеңес  өкіметі  толық  орнағанға  дейін  үстемдік 
құрған уақытша өкіметті (Колчак үстемдігі) бейнелейді: 
Басылып сарғайғанда қоңырланды, 
Қара бұлт қатулана тамырланды, 
Ол ол ма, əйдік үлкен қара шырма, 
Біржола қараңғы ғып орап алды. 
                                   («Шығар күнді»). 
Символикалық  реңкке  ие  болған  сөздің  бірі — қара  үй  тіркесі.  Қара  үй — қазақтың  ежелден 
келе  жатқан  қара  шаңырағы  іспетті.  Өзгешелігі  қара  шаңырақ — салтанаты  мол  бақуатты  үйге  де, 
іргесінен  суық  үрлеген  кедей-кепшіктің  жұпыны  үйіне  де  қатысты  «ұшқан  ұя,  тəрбие  алған  үй» 
мағынасында  қолданылатын  болса,  қара  үй — жоқшылық,  кедейлік  арылмаған  кедей  қауымының 
қарапайым үйі. Қара үй — теңсіздіктің, кедейліктің символы. Қараңыз: 
Қайғы, мұңның құрдасы болған қара үй
Сел болған көз жасына толған қара үй
Албастыдай қайғының қара бұлты, 
Үстін баса орнығып қонған қара үй
Жерден қазған зындандай бой жаздырмай, 
Пана қылған қу шөптей солған қара үй... 
                                                  («Сұлушаш»). 
Ақ — тоқшылықтың  белгісі,  оны  мына  жолдардан  байқаймыз:  Ақ  майға  томпаңдатып 
толтырды  ұртты...  Əдебиетші-ғалым  Қ.Байтанасованың  пікірінше,  Темірқазық  жұлдызын  ақын 
символикалық мəнде жұмсаған: Темірқазық — бағдар беруші жұлдыз ғана емес, ер, батыр бейнесіне, 
адам образына баланады 
[2]. 
Теңеу, салыстыру мəнді метафораларда кең қолданыс тапты. Мысалы: 
Уайым — дауыл, адам — үй, соққанда ол 
Жыққызбайтын ығында ақыл тіреу... 
                                                          («Сұлушаш») 
Азуы алмас, тілі у, 
Арам көңіл, ала ту, 
Кең жемсаулы, кең қарын... 
                                                     («Қызыл Арқа»). 
С.Мұқанов  тіліндегі  теңеулердің  пайдалунуы  қазақ  тіліндегі  бұрыннан  келе  жатқан  дəстүрлі 
қолданыстармен  сабақтас.  Олай  болуы  табиғи  құбылыс.  Ауыз  əдебиеті  нұсқаларын  жаттап  өскен 
Сəбең  қазақтың  ауызша  жəне  жазба  поэзиясының  көркемдік  ерекшеліктерін,  қыр-сырын  терең 
меңгерген. 
«Теңеу дегеніміз — ұқсас, ортақ белгілердің негізінде бір затты екінші затқа салыстыру арқылы 
сипатталушы  нəрсенің  бейнелілік,  көркемдік,  эмоционалды-экспрессивтік  сапасын  күшейтетін,  сол 
нəрсені  жаңа  қырынан,  поэтикалық  қырынан  танытатын  əрі  стильдік  тəсіл,  əрі  таным  құралы» 
[3; 
387-б.
]. Теңеуді арнайы зерттеген Т.Қоңыров олардың жасалуының 10 түрлі тəсілін көрсетеді [3]. Сол 
тəсілдердің ең өнімділері Сəбит тілінде кездеседі. 
1) –дай/ -дей, -тай/ -тей жұрнақтарының көмегімен жасалған теңеулер: 
Күн-күн санап толқыды туған айдай
Қап-қара көз, қыр мұрын, қасқа маңдай, 

45 
Қаз мойынды, кең иық, сұлу тұлға 
Тіп-тік боп тауда өскен қарағайдай. 
                                         («Сұлушаш») 
Тамағы торғындай боп тартты күнді, 
Қып-қызыл, жұқа ерін оймақ ауыз, 
Қиылып құмырсқадай белі үзілді. 
                                                        (Сонда) 
...Бұлақтай жасы саулап тұрды жылап... 
                                                        (Сонда)  
жəне 2) бейне жəне секілді, сияқты, тəрізді, іспеттісықылды сөздерінің көмегімен жасалады: 
Қиядан іздеп тапты оның көрін, 
Моласы бейне тастан өрген өрім. 
Тау басында тостаған секілденген 
Жылыжұрт дейді екен оның көлін. 
                                      («Сұлушаш») 
Тоты құстай түледі, 
Күн сықылды күледі... 
                                      («Қызғалдақ») 
Сандықтас төрт бұрышты бір биік құз 
Тасы бейне сырғанақ жып-жылтыр мұз... 
  («Сұлушаш»); 
3) ұқсас, ұқсайды сөзінің көмегімен жасалады: 
Өткен өмір ұқсайды соққан желге
Оны еске аламыз — тап та, мен де... 
                                                         («Сұлушаш»); 
4)  шығыс  септігі  жалғауының (-нан/-нен, -дан/-ден, -тан/-тен)  көмегімен  жасалады:  Судан  ақ, 
күннен зор т.б. 
Сəбит  поэзиясында  параллельдік  салыстырулар  қолданылады.  Параллелизм  ұқсас,  қатар 
құбылыстарды салыстырып не салғастыра келіп, үшінші бір құбылысты ойдың түйінді қорытындысы 
ретінде  береді.  Бұл  көркемдік  құралдың  қазақ  поэзиясында  ежелден  келе  жатқан  тарихы  бар. 
Айталық, жыраулар поэзиясында «өмір мен табиғат құбылыстарына қоғам мен адамдардың іс-əрекет, 
мінез-құлқын  шендестіре отырып  параллельдер  түзу жəне  ол  параллельді тұжырым  етіп  ұсыну» 
[4] 
дəстүрлі  амал  ретінде  қолданған.  Осындай  параллельдердің  С.Мұқанов  қолданысында  да  барлығы 
көрінеді. Мысалы: 
Қанын ішкен батырмын, талай сендей 
Өлер жерін білмейтін есуастың
Шұнақ құл, кімді тең боп басынасың, 
Сен шалшықсың, мен өзен қатты тасқын
                                                      («Сұлушаш») 
Бұл жолдарда салыстыру үшін алынған параллель бірліктер: батыр — есуас, шалшық — тасқын 
өзен. 
Табиғат құбылыстары тəрізді жалпы жансыз заттарға адамның қылығын теліген суреттер де мол 
(кейіптеу).  Солармен  ақын  тілдеседі,  жанын  күйзеген  əлдебір  сұрақтарға  жауап  іздейді.  Ақынмен 
сөйлесуші тараптар: қалам, сия, ақынның қолы, миы, көңілі т.т. 
Қаламым, саған риза емен, 
Оқтай болып ақпасаң, 
Сиям, саған риза емен, 
Осы жолы қағазда, 
Тізіліп сөз боп жатпасаң. 
Қолым, саған риза емен, 
Бөгелмей, аттай шаппасаң, 
Миым, саған риза емен, 
Мүлтіксіз сөз таппасаң... 
                                            («Сырласу») 
Көңілім, мұнша қамықтың, 
Əр нəрсені ойға сап. 

46 
Не нəрседен тарықтың? 
Осыншама ойда қап. 
Бірақ саған кінə жоқ, 
Неге бүйттің деуге де... 
                                         («Көңілім») 
Суреткер шеберлігінің танылар жері, образ дəлдігі мен бейнелілігінің көрінер тұсының бір кепілі 
эпитеттермен  байланысты  екендігі  белгілі.  Жарқын  бейне,  айқын  эпитеттер  образды  көркем  де 
бейнелі, нақты да терең сезінуге əкеледі. 
А.Байтұрсынұлы бір нəрсені көптен айырып, көзге көбірек түсерлік етіп айтқымыз келгенде, ол 
нəрсенің атына айқын көрсеткендей, сөз қосып айтамыз деп, оны айқындау деген терминмен атайды. 
Айқындаудың өзін тек айқындау, көріктеу деп екіге бөледі: «Бұл күнде қызыл тіл, алтайы түлкі, ақ 
сұңқар  дегенде  «қызыл», «алтай», «ақ»  деген  сөздерді  көбінесе  көркейту  үшін  жұмсаймыз. 
Сондықтан айқындаудың бұл түрі көркею деп айтылады» 
[5], — деп жазады. 
С.Мұқанов  өлеңдерінде  эпитеттің  қай  түрі  болмасын  жиі  қолданылады.  Олардың  барлығын 
талдау бір мақаланың көлеміне сыймайтындықтан, мысалдар келтірумен шектелеміз. 
Сылдыр су, сыбырлақ жел, жылтыр көк тас, 
Алтын күн, сұрланған бұлт, ну қара ағаш... 
                                                               («Сұлушаш») 
Түн күзетіп, Алтайдың жас жүрегі 
Тыным бермей ойға да, қырға шапты. 
                                                                     (Сонда) 
...Шыдамай шерлі жүрек дірілдеді... 
Майда жел құлағына күбірледі. 
                                                                     (Сонда) 
Сəбит  поэтикасында  перифраздар  метафоралық  сипатта  қолданылады.  Солардың  бірқатары: 
сүю,  жақсы  көру  мағынасында — жүректің  жалындары,  ойлап  шаршау  мағынасында — ойға  құл 
бопулы ой, бірін-бірі жақсы көрген екі жас — отты жүрек, жаман сөз — улы тіл, балалық шақ — 
балалық  өмірдің  жай  терген  гүлін,  əдемілік,  сұлулық — сұлулық  өрледі  асып,  жұпыны  тұрмыс — 
өмірдің үскірікті ызғары, қайсар ер — от жүрек, ер асқан, қорқақ — жер қорқақ жəне т.б. 
Академик-жазушы  С.Мұқановтың  ақындығына  қатысты  белгілі  əдебиетші  ғалым  Б.Кенжебаев 
кезінде былай деп жазған екен: «Сəбит Мұқанов — құлашы үлкен, қармауы мол, тынысы кең ақын: 
өлеңдерінің тақырыбы сан алуан, күрделі, маңызды. Қазақ халқының Октябрь революциясынан бергі 
қоғамдық  өмірінің  Сəбит  назары  түспеген,  Сəбит  сөз  қылмаған  жайы,  жырламаған  маңызды 
көкейтесті мəселелері жоқ» 
[6]. 
Жазушы өлеңдерін тілшінің көзімен қарап (Р.Сыздық) отырып, біздің түйгеніміз осы тұрпатты. 
Ендеше  артына  көл-көсір  поэзиялық  мұра  қалдырған  С.Мұқановтың  поэтикалық  тілін  зерттеу,  сол 
арқылы  образ,  тың  тіркестер,  көркем  сөз  жасаудың  лингвистикалық  уəждемелерін  ашу  алдағы 
міндетіміз деп түсінеміз. 
 
 
Əдебиеттер тізімі 
1.  Əзімжанова Г. Көркем проза прагматикасы. — Алматы, 2005.—112-б. 
2.  Байтанасова Қ. Сəбит Мұқанов жəне фольклорлық дəстүр мəселелері. — Астана, 2005. — 73, 74-б. 
3.  Қоңыров Т. Қазақ теңеулері // Қоңыров Т. Тұрақты теңеулер сөздігі. — Алматы, 2007. — 391, 392-б. 
4.  Сыздық Р. Қазақ əдеби тілінің тарихы. — Алматы, 1993. — 135-б. 
5.  Байтұрсынов А. Ақ жол. — Алматы, 1991. — 353-б. 
6.  Кенжебаев Б. Жылдар жемісі. — Алматы, 1984. — 9-б. 
 
 
 
 
 

47 
ƏОЖ 81 
Ж.А.Құсайынова 
С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті, Астана  
КОНТЕКСТ  ЖƏНЕ  МОДАЛЬДІЛІК  КАТЕГОРИЯСЫ 
В статье рассматривается зависимость модальной категории от контекста. Автором дан 
анализ общеупотребительных вопросительных предложений, выражающих модальный отте-
нок, и связь модальной категории с эмоциональным оттенком. 
The depence of modal category from context has been considered in this article. The analysis of inter-
rogative sentences in general wing, expressing modal nuance and the connection of modal category 
with the emotional nuance has been also given in this article. 
 
Тіл  біліміндегі  модальділік  бір  сөйлем  аясында  грамматикалық  белгілері  толық  айқындалатын 
категория  емес.  Кейде  модальді  реңк  кем  дегенде  екі,  үш  сөйлем  аралығынан  немесе  тұтас  мəтін 
деңгейінен анықталатын жағдайлар да болады. Мұндай ерекшеліктер аталған категорияны мəтінмен 
байланысты  қарауға  мəжбүрлейді.  Модальділік  категориясы  функционалдық  сипат  алғанда, 
грамматикалық  ерекшеліктері  толығып,  тіл  біліміндегі  басқа  заңдылықтармен  қарым-қатынасы, 
байланысы сараланып, кешенді талдауға мүмкіндік туады. 
Бұл  бағытта  грамматикада  біршама  ізденістерді  көруге  болады.  Модальділік  категориясын 
функционалдық  синтаксис  шеңберінде  қарастырған  ғалым  И.Р.Гальперин.  Автор  объективті 
модальділік  пен  субъективті  модальділікті  бір-бірінен  ажырата  қарап,  субъективті  модальділікті 
бүтін текст құрылымын саралаудың нəтижесінде талдауға болатынын айтады. Ғалым сонымен қатар 
субъективті  модальділік  функционалды  сипат  алғанда,  бір  тəсіл  арқылы  сараланбайтындығын  да 
ескеріп: «Субъективно-оценочная  модальность  текста  не  проявляется  одноразовым  употреблением 
какого-то  средства.  Эпитеты,  сравнения,  определения,  детали  группируются,  образуя  магнитное 
поле...», — деген тұжырымдарын да көрсеткен [1; 119]. 
Осындай  пікірді  Ю.Шведова  жалғастырып,  модальділік  категориясының  функционалды 
сипатын  ауызекі сөйлеу  тілі  негізінде талдайды.  Автор  контексте  кейде  объективті  модальділік  пен 
субъективті  модальділіктің  жігін  ажыратудың  (яғни  бірлікте,  бір  мақсатта  қолданғанда)  қиын 
екендігін  сөз  етіп,  төмендегідей  қорытындыға  келеді: «Модальное  значение  есть  специфическое 
значение синтаксического построения, оно может быть присуще только конструкции в целом» [2]. 
Бұл категорияны мəтінмен байланыстыра қарау кейінгі жылғы еңбектерде де айтылып жүр. Бұл 
пікірлер модальділік категориясының ауқымдылығын, күрделілігін дəлелдеп, оның белгілерінің жеке 
сөйлемнен мəтін құрылымына ұласатындығын нұсқайды. 
Осындай  зерттеудің  бірі — Ю.В.Овсейчик  еңбегі.  Автор  модальділікті  функционалды-
семантикалық  бағытта  зерттеп, «ерекше  мағыналық  кеңістікті  құрайтын  функционалды-
семантикалық сипаттағы категория»,— деп бағалайды [3]. 
Сонымен, модальділік категориясын контекст деңгейінде қарау тың жаңалықтарды айқындауға, 
осы заңдылықтың басқа құбылыстармен байланысын анықтауға, кейде модальділікке қатысы жоқ деп 
қаралатын бірліктердің қызметін сараптауға жол ашады. 
Осындай құрылымдардың қатарына қолданыстағы сұраулы сөйлемдерді жатқызуға болады. Бұл 
сөйлемдердің модальділікке қатысы туралы тіл білімінде əр түрлі пікірлер орныққан. 
Т.П.Ломтев «Предложение и его грамматические категории» деп аталатын еңбегінде модальділік 
категориясының шеңберінде қарастырылатын қолданыстарды ажыратады. Автордың ойынша, сұрақ-
жауап,  мақұлдау-құптамау  реңктері  модальділік  категориясының  нысанына  жатпайды.  Бұған  автор: 
«Значение вопроса и ответа мы исключаем из категории модальности предложения, так как вопрос не 
изменяет свойств означаемого предложения»,—деген көзқарасын білдірген [4]. 
Біздің ойымызша, Т.П.Ломтев сұраулы сөйлемдерді мəтіннен тыс даралап сипаттаудан осындай 
қорытынды жасаған. Тілдік деректерге сүйенсек, мəтін аясында сұраулы сөйлемдер модальділік реңк 
тудырудың  белсенді  амалдары  ретінде  көрінеді.  Барлық  қиындық,  екі  ұшты  пікір — сұраулы 
сөйлемдерді  тек  сұрақ  қою  функциясымен  шектеп  қарауда.  Зерделей  қарайтын  болсақ,  сұраулы 
сөйлемнің  астарында  əр  түрлі  модальді  реңктер  көрініс  береді.  Мысалы,  сұрақ-күдік,  сұрақ-құптау, 
сұрақ-құптамау, сұрақ-өкіну, сұрақ-болжау т.б. 

48 
Бірақ  мұндай  модальді  реңктер  сұраулы  сөйлемді  мəтіндегі  басқа  сөйлемдермен  мағыналық-
құрылымдық  байланыста,  тұтас  құрылымға  тəуелді  екендігін  дəлелдей  қарастырған  уақытта  ғана 
анықталмақ.  Сұраулы  сөйлемдердің  модальді  реңк  үстеу  қызметін  төмендегі  контекстен  саралауға 
болады.  Мұндағы  сұраулы  сөйлемдер,  бір  жағынан,  контекстің  құрылымдық  байланысын  сақтауға 
тірек  болса,  екінші  жағынан — «күдіктену»  модальді  реңкін  ажырататын  негізгі  амал  ретінде 
қолданылған. Мысалы: 
Сыртқары сəл ығысып, алыс тұрып, 
Өзімді өзгелермен салыстырып, 
Қараймын бөтен көзбен өз ісіме, 
Үңіліп суретшідей сөз ішіне: 
Өнерім құдіретіне дір етті кім? 
Дəл басып таба алдым ба жүрек қылын? 
Бояуын қалыңдатып алмадым ба? 
Бар ма екен жұрт танырлық таңба мұнда? 
Ой көп пе, үміт көп пе, сезім көп пе? 
Əлсіреп қалғандығым сезілмеп пе?...    (С.Иманасов) 
 
Сұраулы  сөйлем  құрылымы  арқылы  субъектінің  ішкі  ойы,  өмірге  көзқарасы  суреттеліп, 
тыңдаушысынан  баға  алады.  Мұнда  бағалау  модальді  реңкінің  белгілері  орын  алған.  Екіншіден, 
сұраулы сөйлемдер модальді реңкті күшейту, даралау қызметін де атқарған. Мұнда субъектінің ішкі 
күдігі  көрініс  береді.  Нəтижесінде  субъекті  аралық  байланыстан  (ақын  мен  оқырман)  сараланатын 
субъективті модальді реңк  белгілері  жəне субъектінің  көзқарасын  сипаттайтын  объективті  модальді 
реңктерін  байқаймыз.  Бұл  жерде  контекстің  грамматикалық  заңдылықтарға  əсерін  қайталаудың  өзі 
артықтау. Яғни барлық ерекшелік мағыналық-құрылымдық байланыстағы сөйлемдердің жігін бұзбай, 
контекст арқылы талдаудан сипатталады. 
Сұраулы  сөйлемдер  сияқты  лепті  сөйлемдер  де  эмоцияны  ажырату  қызметімен  қоса,  модальді 
реңкті  айқындайтын  бірліктер  ретінде  қолданылады.  Лепті  сөйлемдердің  бұл  қызметі  де  контекст 
деңгейінен  анықталады.  Төмендегі  контексте  алдыңғы  сөйлемдермен  байланыста  қаралған  лепті 
сөйлем күдіктену реңкін даралауға үлес қосқан. 
Мысалы,  Соңғы  кезде  ел  арасында  «Ақан  сері  Қисық  ағашта  жын-шайтандармен  бірге  тұрады 
екен, баласы екеуі де қағындыға шалыныпты» деген өсек дүр ете қалды. Бірде Баратай ауылының бір 
ақсақалы  серінің  отты  көзінен  көзін  алмай,  үрейлене  ақыл  айтқан: —Қарағым,  Ақан,  ренжи  көрме, 
халық айтса, қапы айтпайды, анау Қисық ағашта жападан-жалғыз қалай тұрасың? Жын иектеп алған 
дейді ғой өзіңді. Ай, атамзаманнан сол арада жын соққанын құлағымызбен естіп ек. Оның үстіне ол 
жеркепеңді əкең тастап кеткелі не заман? Иесіз үйді содан бері жындар ордасымен басып, иемденіп 
алған  шығар-ау.  Қарағым-ау,  сол  арадан  неге  қоныс  аудармайсың,  басыңды  шыр  айналдырып 
алғаннан сау ма? Қарағым, жаным ашыған соң айтам, битке өкпелеп, тоныңды отқа салма, қайтейін, 
жалғыз-жарым жүріп қор болмасын деп, бір-екі көйлек бұрын тоздырғаным бар, ақыл ғып айтамын. 
Апырай, жарығым-ай, көзіңнің жанары өзгеріп кеткен екен!» (С.Жүнісов). Полимодальді контекстің 
басқы,  аралық  бөлігінде  болжау,  жорамалдау  реңктері  орын  алса,  қорытынды  бөлікте  қолданылған 
лепті  сөйлемдер  субъектінің  күдікті  көзқарасын  жандандырған.  Əрине,  қалыпты  эмоциялы  лепті 
сөйлемдермен  салыстырғанда,  көрсетілген  лепті  сөйлемнің  айтылу  ырғағы,  сөйлем  ішілік  кідірістің 
ұзақтылығы  өзгеше  сипат  алған.  Интонациялық  бірліктердің  əсерінен  лепті  сөйлем  көп  функциялы 
қызметімен көзге түскен. 
Ал  төмендегі  контексте  лепті  сөйлемдер  алдыңғы  сөйлемдермен  байланыста  қаралып,  құптау 
реңкін барынша əсірелей көрсеткен. 
«Абай бұл сөздерді жақтырмай, енді қабағын шытынатып, мойнын теріс бұрып, амалсыз тыңдап 
отыр. Жұман даңғырлап даусын көтере түсіп: 
–  Енді  мені  тыңда:  Тыңдаңыздар  міне,  қаладан  хабар  естіп  отырмын.  Жаңа  біздің  ауылдың 
шетіне  соғып,  таудағы  Жігітекке  қарай  бір  шапқыншы  кетіпті.  Сүйінші  сұрап,  қуанышы  қойнына 
сыймай  барады.  Əулекіленіп  барады.  Əлгі  Түсіптің  Мадияр  дейтін  ана  бір  қоңқақ  мұрын  қу  немесі 
«сүйінші» дейді. «Ақ түйенің қарыны жарылды. Жігітектің жылаған жасын құдай иді. Көз жасымды 
тиятын  арысым  қайтты.  Базаралым  айдаудан  қашып  кетті!» — деп  иен  өлкені  шулатып,  жасытып 
барады деді. 

49 
Мынау хабар үйдегілердің бəріне  Жұманнан  күтпеген  оқыс,  оқшау  жаңалық болды.  Абай  елең 
етіп,  Жұманға  жалт  қарап: «Не  дейсің,  не  дейсің?  Мынауың  шын  болса,  жақсылық  хабар  ғой!» — 
деді. Өзге жастар мұны қостап, таңданысып жатыр. 
— Япыр-ау, бар екен-ау! 
— Базекең тірі екен-ау! 
— Келгені ақ қанат қағып! 
— Сау жетсе, қуаныш-ау мынау!—десті (М.Əуезов). 
Жеке  тұрғанда  қуану  эмоциясын  даралайтын  лепті  сөйлемдер,  контексте  бүтіннің  бір  бөлшегі 
тұтас  құрылымның,  айтар  ойдың  құрамдас,  мағыналас  бөлігі  ретінде  қабылданады.  Келтірілген 
мысалда  лепті  сөйлемдер — хабардың  модальділігін  көрсететін  белсенді  грамматикалық  бірліктер. 
Бұл  талдаулар  контекстегі  грамматикалық  бірліктерді  үнемі  тілдік  шеңберде,  семантикалық  өрісін 
бұзбай қолдануды қажет ететіндігін дəлелдейді. 
Бағалау — субъективті модальділікті даралайтын негізгі белгі. Контекстік сипат алғанда бағалау 
реңкі  субъекті  аралық  коммуникация  негізінде,  автордың  пікірі,  суреттеуінен  қалыптасады.  Бұл 
жағдайда автор бағалауы мен оқырманның бағалауы үнемі көзге түседі. 
Бағалау көркем əдебиетте төмендегі тəсілдердің астарынан көрініс береді: 
− субъектінің іс-əрекетін сипаттаудан; 
− субъектінің мінезін даралау арқылы; 
− монологтік тəсіл арқылы; 
− диалог арқылы. 
Субъектінің  іс-əрекеті  арқылы  астарлы  баға  беру — өнімді  тəсілдің  бірі.  Мұндай  жағдайда 
лингвистикалық  бірліктердің  кешенді  қызметін  даралап  өткен  жөн.  Бағалауда  интонация, 
морфологиялық, синтаксистік, лексикалық бірліктер функционалды қызмет атқарып, модальді реңкті 
ажыратуға  жан-жақты  үлес  қосады.  Бірнеше  сөйлемнің  ішкі  бірлігінен  жəне  жазушының  мақсатты 
қолданған тəсілдері нəтижесінде субъективтік бағалау реңкі қалыптасады. Модальділіктің бұл түрін 
контекстік  салыстырудан,  тіпті  шығарманың  мақсаты,  тақырыбымен  үндестіре  талдағанда  ғана 
ажыратамыз. Себебі субъективтік модальді реңк сөйлеудің ішкі қабатынан, көркем əдебиет негізінде 
талдасақ,  шығарманың  ішкі  қабатынан,  ішкі  байланысынан  сараланады.  Бұл  ерекшеліктер 
модальділік  категориясының  контекстке  тəуелділігін  тағы  бір  дəлелдейді.  Субъективтік 
модальділікке  тəн  осындай  күрделілікті  И.Р.Гальпериннің: «Неопытный  читатель,  увлеченный 
развертыванием  фабулы,  чаще  всего  не  замечает  обычно  скрытой  субъективной  модальности», — 
деген пікірімен бекітуге болады [1; 21]. 
Мысалы,  төмендегі  контексте  тұтас  құрылымның  модальділігі  кейіпкердің  іс-əрекетін 
сипаттаумен  ұштасып,  дараланған.  Жазушы  субъектаралық  қақтығыс,  қарама-қайшылық  арқылы 
кейіпкерге астарлы баға беруге қол жеткізген. 
Контексте  күн  көрудің  қамымен  жүрген,  өмірге  деген  көзқарасын  саясаттың  ықпалына  қарай 
оңай ауыстыра салатын Ермек пен тек шындықты жақтаған, еш қиындыққа мойымайтын Тұрсынның 
іс-əрекетін антитезалық əдіспен даралап, астарлы модальді реңк айқындалған. 
Мысалы: «Бір  уақытта  байқаса,  Ермек  қағазға  қарап  сөйлеп  тұр.  Алдымен  Шəкеннің  қысқаша 
өмірбаянын айтып шықты. Сонан соң істеген қылмыстарын тізбелей бастады. Шəкен жаңа заманның, 
ұлттар  достығының  қас  жауы,  жасырынып  жүрген  Американың  шпионы  екен...  Өткен  жылы  ішкі 
өлкені  аралаған  сапарында  шет  елдің  агенттерімен  астыртын  тіл  біріктіріп,  мұнда  қайтіп  келісімен, 
қастандық əрекетіне көшкен. Ішкі өлкедегі қытай халқы жөнінде теріс үгіт таратып, ұлттар арасына 
іріткі салуға тырысқан... — деп жұртты сендірмек болған» (Қ.Жұмаділов). 
Шығарманың  келесі  бір  тұсында  Ермектің  іс-əрекетіне  қарсы  пікір  айтқан  Тұрсын  мінезі 
суреткер тарапынан төмендегіше сипатталады. 
«Бір мезгілде залды басына көтерген айғай-шу біраз бəсеңдегендей болған. Естай мойнын созып, 
сахна  жаққа  қараса,  Тұрсын  орнынан  көтеріліп,  қап-қара  болып  түтігіп  тұр  екен.  Залдың  біржола 
тынышталуын күтіп сəл бөгелді де, еліріп алған жұрт тыңдамайтын болған соң: 
— Уа, қойыңдар, түге! Мыналарың масқара ғой, — деді ашына айқайлап. — Қол-аяғы байлаулы, 
мүсəпір боп тұрған адамға кесек атпас болар. Мына жұдырықтай Шəкенді емес, тым құрыса өздеріңді 
сыйласаңдаршы жұртым-ау! 
Не  елдесуге,  не  дұрыстап  жауласуға  жарамаған  неткен  қор  едіңдер!  Жарайды,  Шəкен  жау-ақ 
болсын,  тіпті  жауды  сыйлау  керек  емес  пе?  Қайтып  қана  оңасыңдар  мынау  қалыптарыңмен!?  Осы 
Шəкен күні кеше ғана орталарыңда жүрген бұлбұлың емес пе еді? Біріңе жолдас, біріңе ұстаз болған 

50 
еді ғой, тымқұрыса соны не еске алмайсыңдар? Уа, неменеге жетісіп желігесіңдер, жұртым-ау? — деп 
ауа жетпегендей ентігіп, тамағының түймесін ағытты» (Қ.Жұмаділов). 
Біз  қарастырған  модальділік  пен  эмоциялық-экспрессивтік  реңктердің  ішкі  байланысы  да 
контексте саралауды қажет етеді. 
Көптеген  ғылыми  еңбектерде  модальділік  категориясы  мен  эмоциялық-экспрессивтік  реңкті 
байланыссыз құбылыстар деп түсіндіру орын алған.  Ал В.В.Виноградов «О категории модальности» 
деп  аталатын  еңбегінде  осы  мəселеге  көңіл  бөліп,  олардың  ара-жігін  айқындау  қажеттігін  алға 
тартады.  Талдай  келе  автор: «С  категорией  модальности  соприкасаются  и  даже  частично 
переплетаются с нею разные виды и типы эмоциональной экспрессии»,— деп қорытады [5]. 
Осы  мəселе  Е.Милосердова  талдауында: «Субъективно-модальные  значения  тесно  связаны  с 
экспрессивностью,  с  экспрессивной  окраской  сообщаемого,  с  его  эмоциональной  оценкой», — деп 
шешімін табады [6]. 
Шынымен, негізгі тілдік деректерге сүйенсек, модальділік категориясы  өзінің даму сатысында, 
контекст  аясында  эмоциямен  үнемі  ұштасып  отырады.  Субъекті  іс-əрекетке  қатысты  өз  көзқарасын 
білдіруде,  екінші  бір  субъекті  ісін  бағалауда  əр  түрлі  көңіл-күйде  қабылдайды.  Қабылдау,  құптау-
құптамау,  сену-сенбеу,  болжау,  күдіктену,  жорамалдау  əр  қилы  эмоциялық  реңктермен  қиюласып 
қолданылады.  Эмоциялық-экспрессиялық  реңк  бағалаудағы  субъектінің  көзқарасын  түрлендіреді. 
Демек,  эмоция  астарында  бағалау  бар,  эмоция  үнемі  модальді  реңктермен  байланыста  болады. 
Эмоция  мен  модальділік  категориясын  байланыссыз  деп  қараушылар  бұл  заңдылықтарды 
құрылымдық синтаксис көлемінде сипаттаудан деп ойлаймыз. 
Модальділік  категориясы  шеңберінде  қаралатын  құптау-құптамау,  сену-сенбеу,  күдік, 
мүмкіндік,  болжау  реңктері  кейде  арнайы  грамматикалық  амалдармен  дараланбай,  эмоциялы 
құрылымдардың мағынасынан көрініс беріп отырады. Мысалы, кекету эмоциясында субъекті екінші 
субъектінің  іс  -əрекетіне  қандай  көзқараста  екенін  аңғару  қиын  емес.  Сол  сияқты,  ақпаратты  қуана 
қабылдаған субъектінің ішкі оң көзқарасын, оң бағалауын ажыратуға болады. Демек, өкпелеу, қуану 
эмоциясының  астарында  өкпелеу-құптамау,  қуану-құптау  сияқты  эмоциялы-модальді  реңктер 
қатарласып отырады, жарыса қолданылады. Ендеше эмоция мен модальді реңктер ішкі қажеттіліктен 
туындаған,  астарлы  байланыстағы  құбылыстар  ретінде  үнемі  бірлікте  болады.  Тілдік  деректердің 
негізінде талдап көрейік. «Үнсіз қалған Абайды Мағаштар тосып отыр екен. Енді жаңағы ащы ойдың 
бір шетін ғана шығарып, жастар күткен сөзін айтты. 
—  Жаттан  шыққан,  қаптап  жатқан  жауыз  бен  жауыздықты  қайтып  тыясың.  Каскөйдің  ең  бір 
тынымсызы өз қасыңда, бауырыңда отыр. Сол екеш соған да тыйым салар салмағың жоқ. Қорлықпен 
өткен  қу  өмір!  Жылаған — ел,  жылатқан — бұл.  Арасында  қайғы-қасірет  тартушы  менмін  дегені 
кімге дəрі, не жұбаныш!? «Пішенді тасып аламыз» дегені дұрыс байлау! Орайы сол ғана. Дегенмен 
орындаса, Əзімбайларға содан басқа сабақ та жоқ, жауап та жоқ... («Абай жолы», 5-т, 26-б.). Əзімбай 
мен  Тəкежан  ісін  құптамай,  қарсы,  наразылық  көрсеткен  бұл  контексте  Абайдың  алғашқы  екі 
субъектіге  берген  бағасы  аңғарылады.  Эмоциялық  реңктердің  астарынан  құптамау,  наразы  болу 
реңктері  ашылып,  дараланған.  Бұдан  байқайтынымыз:  эмоция  мен  модальділік  категориясы  ішкі 
сəйкестікте,  бірлікте  дамиды.  Модальділік  категориясының  əр  түрлі  реңкін  эмоциялық  бояулар 
толықтыра түседі, күшейтеді. 
Эмоциялы қолданыстар мен модальді реңк үстейтін амалдар, əсіресе субъективті модальділіктің 
құрылымында  бір-біріне  ілесе  қолданылып  отырады.  Бұл  пікірімізді  төмендегі  үзінді  құрылымы 
дəлелдейді.  Мысалы:  Ешкім  бұйырмаса  да,  бүгінгі  кеште  Абай  достары  «е»  дескендей,  тек  Абай 
сөздері мен əндерін айтты. Базаралыға анық үлкен, соны сый. Ел жаңғырып, елдің өнері түлеп өсіп 
кеткендей.  Ол  енді  Абайға  қарап: — Япыр-ой,  қалай  өзгерген!  Əн  мен  сөз  қалай  өзгерген!  Сондай 
сырлы,  соншалық  жан  тамырды  солқылдатқан  қандай  сөздер!  Түу!—  деп,  бас  шұлғып,  үндемей 
тамашалап  барып: — Өлең  мен  əн  ырысын  тауыпты-ау,  Абай!...  Өнеріңнен  айналайын  деді» 
(М.Əуезов). Мұндағы лепті сөйлемдер субъектінің сүйсіне айтқан, риза болған көңілін жеткізуге негіз 
болса, оның астарында субъектінің бағалауы, көзқарасы қатарласып отырады. 
Қорыта келгенде, бұл құбылыстарды үнемі контекст аясында талдау қажеттігін ескерте отырып, 
бір-бірімен шектес, жалғас, ішкі байланыстағы құбылыстар ретінде бағалаймыз. 
 
Əдебиеттер тізімі 
1.  Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистического исследования.— М.: УР СС, 2004.— 137 с. 
2.  Шведова Н.Ю. Очерки по синтаксису русской разговорной речи.— М.: АН ССР, 1960.— С. 19 . 

51 
3.  Овсейчик  Ю.В.  Модальность  возможности:  семантический  и  прагматический  аспекты:  Автореф. — Минск:  Белорус. 
гос. ун-т. — С. 5. 
4.  Ломтев Т.П. Предложение и его грамматические категории. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1972.— С. 89. 
5.  Виноградов В.В. Русский язык. — М.: АН ССР, 1972. — С. 62. 
6.  Милосердова Е.В. Семантика и прагматика модальности. — Воронеж: Изд. Ворон. ун-та, 1991.— С. 91. 
 
 
 
 
 
УДК 81.
 
Н.Ж.Мынбаев
 
Южно-Казахстанский государственный университет им. М.Ауэзова, Шымкент 
ОБ  ЭТИМОЛОГИИ  И  СЕМАНТИКЕ  ЭТНОНИМА  «АЛАШ» 
Мақала Алаш этникалық есімінің шығу мəселесіне жəне бұл сөздің семантикалық мағынасына 
арналған,  сонымен  бірге  этнонимнің  қазақ  халқының  ұран  болып  қалыптасуы  да 
қарастырылған. 
The article describes the etimology of the ethnical name Alash and this dictionary is destined for the 
semantic meaning and also describes that ethnics will became Kazakh peoples slogan. The article 
gives the new scientific etnology and semantics of the decision. 
 
Казахам испокон веков известен этнический термин «Алаш», выступающий как общенародный 
клич — уран. В народе существует мнение, что это имя одного из первопредков. Вероятно, с XV в. 
Алаш становится общенародным ураном казахского народа всего этнического объединения — улыс. 
Все авторы письменных и устных вариантов родословной (шежiре) казахского народа, зафиксирова-
ли этот факт. Один из выдающихся казахских просветителей Шакарим Кудайбердыулы также отме-
тил это явление [1]. 
Когда звучал этот клич-уран, весь народ, кто мог держать в руках оружие, становился в строй. 
Дело в том, что по древним религиозно-тотемистическим представлениям тюркских народов ураном 
(кличем) являлись зачастую имена предков или же имена знаменитых батыров, вышедших из этого 
рода или племени. Мы уже упоминали, что уран (клич) звучал в критические моменты, в связи с во-
енным  положением.  Каждый  боеспособный  член  этнического  сообщества  становился  в  строй  под 
общим знаменем и был готов пожертвовать собой в борьбе за отечество, но в то же время клич звучал 
и во время ответственных соревнований — борьбы, конных состязаний и т.п. 
Здесь  необходимо  отметить, что  в  тюркском  мире наряду с ураном (кличем)  отдельных родов, 
племен и племенных объединений иногда общим ураном (кличем) мог выступать клич: Аруах! «Дух 
предков».  До  принятия  для  всех  казахов  урана  (клича)  Алаш  общим  для  всех  племен  ураном  был 
Аруах. 
Непонимание тотемно-магической сути «урана» в тюркском мире подвело А.И.Левшина к при-
митивному пониманию этого явления как некоего пароля. Автор формулирует свою мысль таким об-
разом: «К  вооружению  киргизов  принадлежали  прежде  знамена.  Каждый  род  имел  свое  большое 
знамя и каждое отделение свой значок, которые все тщательно сохранялись в мирное время и выво-
зились только на войну, но не на баранты. Сражавшиеся с одной стороны для отличия союзников от 
неприятелей не только делали значки одинакового цвета с главным знаменем, но и навязывали себе 
на  руки  такого  же  цвета  платки,  ленты  или  нашивали  лоскутья  какой-нибудь  материи.  Для  той  же 
цели  всякий  род  имел  свой  особенный  пароль  (в  примечаниях  отмечается,  что  это  клич,  по-
казахски— уран), с которым толпы киргизов доныне вступают в сражения и значительнейшие грабе-
жи, так, например, пароль рода табинского есть слово «тустаган» (чаша); пароль кердеринского рода 
«Кудж  Ахмед»,  Таминского –«Кара-Бура»:  Чумякейского — «дюйт»  и  проч.  Ханы  и  султаны  все 
имеют один особенный пароль, выражаемый словом «архар», которого уже простой народ не может 
употреблять в случаях общего смятения, где соединяются киргиз-казаки всех родов и званий, без раз-
личия все кричат «Алача»! Хранителем главного знамени в походах избирался один из почтеннейших 
султанов или старшин, который после военного начальника был первым лицом» [2].
 

52 
C.Г.Кляшторный и Т.И.Султанов также пытаются объяснить существование этого явления у ка-
захского  народа. «У  казахов-кочевников  постоянное  войско  отсутствовало,  а  было  только  родопле-
менное ополчение,  собиравшееся  по  мере  необходимости. Родоплеменной  отряд  представлял  собой 
самостоятельную единицу: во главе его стоял предводитель рода, каждое ополчение имело свой бое-
вой стяг и свой уран — боевой призывный клич. Некоторое число таких автономных отрядов состав-
ляло улусное войско. Глава улуса одновременно являлся и главой улусного войска: улусное войско 
имело свое главное знамя, свой единый уран»[3].
 
Только,  как  видим,  авторы  рассматривают  «уран»  односторонне — как  форму  войскового 
обустройства. 
Следует отметить, что уран не просто боевой клич. С незапамятных времен в хунно-тюркском 
мире каждый род, племя, улус ураном имел имя предка духа-охранителя. А все войско или для всего 
войска аруах — «общий дух-хранитель». Весь казахский улус позже принял общий казахский клич-
уран  «Алаш».  Шокан  Валиханов  пишет  по  этому  поводу: «Аруах — дух  предков,  во  всех  трудных 
житейских случаях обращаются к ним, говоря: «араухи» держите меня за руку и поддерживайте под 
мышки» [4].
 
«Тюркские  и  монгольские  роды  имели  также  родовой  кличи  (уран) — слово,  служившее 
объединению рода, особенно в бою или во время подготовки к нему. Согласно сказаниям Чингис-хан 
дал каждому из беков своих (предводителям родов, вошедших в возглавляемый им союз) тамгу (т.е. 
особый письменный знак в виде черточек, кружочков и т.п.), которым метилась собственность рода, 
птица, дерево и клич. Все эти атрибуты выделяли род, что было особенно важно в таком конгломера-
те родов и племен, каким была его империя. Так, род Кункрад получил дерево — яблоню, птицу —
сокола, клич — Кункрат, тамгу — месяц; род Уйшин «Уйшунь» получил дерево — вяз, птицу — ор-
ла, клич — Салават, тамгу — «сурку» (вроде славянская буква 
ψ
)[5].
 
Тут следует уточнить, что войско, народ Чингис-хана вовсе не представляли собой конгломерат. 
Это в  целом тюркское  объединение,  которое  было  связано  между собой четкой  кровнородственной 
системой,  представленной  в  родословной  «шежiре».  Создание  и  распределение  атрибутики  для  ро-
дов, племен имело место еще в хуннский и древнетюркский периоды, т.е. до периода правления Чин-
гис-хана. К тому же приведенные А.В.Суперанской сведения не совпадают с данными других родо-
словных шежире. 
Алаш,  выступающий  как  имя  первопредка  казахского  народа,  стал  общеплеменным,  затем  об-
щенародным ураном, по всей вероятности, сразу после возникновения казахского ханства. Принятие 
общенародного урана связано с формированием казахской этнической системы. Вопрос имеет прямое 
отношение  к  формированию  казахского  народа.  Думается,  не  ошибемся,  если XV в.будем  считать 
завершающим этапом этногенеза и формирования казахского народа. 
Политическая ситуация, в которой оказались племена, последовавшие за Жанибеком и Кереем, 
была  исключительно  сложной.  Отколовшиеся  от  своих  близких  родственников,  они  стали  для  них 
фактически врагами. Возникла экстренная необходимость определиться, говоря сегодняшней лекси-
кой,  ответить  на  вопрос:  кто  есть  кто?!  Новое  ханство  требовало  срочного  государственного  обу-
стройства. Единственным  традиционным  «подручным»  средством была  этническая  система — хун-
но-тюркское наследие. Но эта система была модифицирована и унифицирована применительно к но-
вым историческим условиям. Государственный «статус» обрел демоним қазақ (казах), уран — Алаш. 
Племена, уже казахские, были по традиции распределены на три жуза по принципу старшинства пер-
вопредка  (Улы  жуз, Орта  жуз, Киши жуз). Племенные  объединения  получили в  некоторых  случаях 
обновленную символику, т.е. ураны, флаги-знамена, тамги, а также другие атрибуты, необходимые во 
время проведения военных и других мирных мероприятий, вплоть до распределения места за дастар-
ханом и сыбага (сыбаға). 
Казахи  общепризнанно  считаются  владетелями  хунно-тюркского  наследия  «дома» (қара 
шаңырақтың иесi), так как при модификации и унификации этнической системы была сохранена ос-
нова и суть хунно-тюркского строя. Это патриархат, институт старшинства первопредка, экзогамные 
брачные отношения, распределение на три орды (жузы) и др. 
В какое время жил столь необыкновенный и знаменитый первопредок, что имя его становится 
кличем  для  всего  народа?  О  примерном  времени  происхождения,  этимологии  и  семантике  «Алаш» 
очень много народных мифов, легенд, этимологий, написано довольно много работ. Термин «Алаш» 
встречается с древнейших времен во многих письменных исторических и эпиграфических памятни-
ках. 

53 
По одной из народных версий Алаш и Уш жуз, т.е. три жуза (три орды), возникли одновременно, 
в силу «идентичных» обстоятельств. В народе есть такое изложение: «В древние времена на берегах 
реки Сырдарьи был Хан Кызыл арыстан (красный лев), он управлял народом из 32 племен. Войско 
его было непобедимо в сражениях, они захватывали много добычи. В одном из походов среди плен-
ников оказалась девушка неписанной красоты. Хан женился на ней. Через определенное время она ро-
дила сына, покрытого пятнами. Пораженные этим хан и приближенные не знали, что делать. Старшая 
жена хана подсказала бросить ребенка в реку. Ребенка подбирает и усыновляет бедный рыбак. По про-
шествии времени из мальчика  вырастает сметливый, удачливый молодец, который сумел  собрать во-
круг себя  храбрых джигитов.  Они стали  известны  в  округе как  доблестная  группа  воинов,  прославив 
себя смелыми набегами. Имя предводителя Алаш становится известным среди многих народов. Тогда 
хан решает поехать и привезти своего сына в ханскую ставку. Но Котанбай и Майкы би советует ему 
отдать в его подчинение сто джигитов и дать ему волю. Хан  одобряет этот совет и к сыну хана едет 
старший сын Котанбая Уйсын со ста джигитами, затем средний сын Болат, в конце младший сын Ал-
шын. Эти триста воинов во главе с Алашем, свободно продвигаясь, захватывают много земель и людей 
в удачных походах и стали называться казахами, что означает «вольные герои», «свободные люди». Эта 
вольница решила избрать ханом Алаша и стали его называть Алаш хан (Алаша хан). Избрав хана и по-
советовавшись, братья решили разделить свои владения. Было решено: старшему сыну Котанбаю вы-
делить верхнее течение реки Сырдарьи, среднему сыну Болату с его ста джигитами— среднее течение, 
младшему сыну Алшыну нижнее течение, они и стали называться соответственно Улы жуз, Орта жуз, 
Киши жуз. И отсюда, мол, казахи считают своим первопредком Алаша и начало народной версии про-
исхождения трех жузов»
 
[6].
 
В книге Казыбекбека Таусар-улы приведен сказочный вариант происхождения казахов и Алаша. 
Якобы, в древности существовал правитель по имени Кадыр, от него родился Алаш. Алаш в одном из 
походов вернулся с женой, которая была с морского побережья. Долгое время она не говорила ни с 
кем на языке Алаша. В один из дней она заговорила и сказала: «Я скоро умру». Мужу завещала по-
сле похорон, через время, которое проходит на доение кобылицы, прийти к ней на могилу. Если 
он услышит стон, то быстро надо будет раскопать могилу. Алаш так и сделал. Когда он раскопал мо-
гилу, то увидел, что родился мальчик. Ему по завету матери дали имя Жайыл. От Жайыла родился 
Казах. Далее автор называет предков казахов в таком порядке. Кадыр, Алаш, Жайыл, Казак, Жуман, 
Туман, от Жумана Арыс, Сабыр. От Арыса родились Ак, Пан, Жан, Бол, Бек, Бал. Три жуза происхо-
дят от детей Жана и Бека. Отсюда, мол, предки трех жузов Акарыс, Жанарыс, Бекарыс [6].
 
Другие народные версии называют первопредком Калша Кыдыра. Как видим, распространенной 
версией этнонима и антропонима Алаш является вариант от ала «пестрый», «пегий». Данное сказа-
ние— вымысел народов-данников — месть захватчикам за многолетнее угнетение. 
Шокан Валиханов по традиции придворных летописцев зафиксировал одно из таких преданий: 
«Давно, очень давно, был в Туране  государь по имени Абдулла, а по другим Абдул — Азис-хан, у 
этого  государя  был  прокаженный  сын,  названный  потому  Алача — пестрый.  Отец  его,  исполняя 
древний  обычай  изгонять  всех  одержимых  этой  прилипчивой  язвой,  изгнал  и  сына  своего.  В  то  же 
время многие подданные, недовольные жестокостью Абдуллы и побуждаемые голодом, отправлялись 
в степи, лежащие на север от р.Сыр, в пески Каракум и Бурсук, и начали казачествовать. Храбрые и 
удалые батыры усилились до трех сотен и приобрели в скором времени известность, силу и богатст-
во. Проходит несколько лет, начинаются бедствия, шайка казаков всюду терпит беспрестанное пора-
жение  от  соседей.  Степная  вольница  чувствует  голод,  а  безналичие  и  несогласие  членов  братства 
приводит их в расстройство и междоусобие. К довершению несчастия сам Абдаллах, пользуясь вре-
менем, начинает поиски, и только сила провидения спасает их от конечной гибели. При таком пла-
чевном ходе дел среди двух сотен является старец Алач (иностранец, чуждый) и говорит им речь до 
того сильную и убедительную, что казаки провозглашают его своим родоначальником и судьей, а по 
совету его приглашают прокаженного сына Абдуллы Алача и ставят его ханом. Таким образом, степ-
ные  бродяги-казаки,  сделавшиеся  уже  благоустроенным  обществом  и  в  некотором  смысле  нацией 
(если слово это можно применить к народности кочевой), в ознаменование своей независимости, от-
дельности, в память именно своего хана Алача и отца судьи Алача, назвались Алач или по числу со-
тен — Уч Алач (три сотни). Но несмотря на внешнее перерождение, соседи и сам Абдулла смотрели 
на них все еще как на бродяг-разбойников, и название казак осталось за ними и тогда, когда Алач с 
сыном Алача в полном составе всех трех сотен, пользуясь голодом и болезнями в народе Абдуллы, 
заставил его письменно признать их независимость. Так Алач сделался народом Алача его ханом»[7].
 

54 
Безусловно, эти две версии и другие интерпретации этого варианта имеют очень слабую сторону 
с точки зрения исторической и лингвистической логики происхождения имен собственных, а тем бо-
лее этнических имен. Ни один народ ни при каких обстоятельствах не станет именовать себя или да-
же вымышленных своих предков и героев именем, несущим негативную окраску
Мы  располагаем  версией  происхождения  этнического  имени  Алаш,  которая  с  научной  точки 
зрения весома обоснована и лингвистически и исторически. Этот вариант согласуется с законом «ти-
пологической универсалии» возникновения этнических имен собственных. 
Ряд  известных  ученых  (синологов  и  ориенталистов)  пытались  дать  научное  объяснение  проис-
хождению термина Алаш (Алаша). Они в основном были склонны считать, что в основе слова Алаш 
(Алаша,  Алшын)  лежит  корневая  морфема  ала.  Семантическое  значение  этого  слово  во  всех  тюрк-
ских языках «пестрый», иногда «пегий». Исходя из этого они пришли к заключению, что китайское 
бома  (пома)—  перевод  тюркского  этнонима  Алаш.  Такого  мнения  придерживались  Г.Е.Грумм-
Гржимайло, А.Г.Малявкин, Н.В.Кюнер, Н.Я.Бичурин (Иакинф). 
Все  они,  кроме  Н.А.Аристова,  вели  речь  о  чубарых  лошадях,  которых,  якобы,  было  много  в 
стране  обитания  племени  Алаш.  Н.А.Аристов  же  считает,  что  во  владениях  хана  Алача  стали  рож-
даться  «пегие  или  чубарые  люди,  называемые  ченчак...  Этот  вариант  интересен  и  происхождением 
киргизов-казаков  от  «пегого»  человека  (ала)  и  указанием  на  образование  названия  Малой  орды  ал-
чин,  сокращение  имени  ала-чен,  ала-чин...  Еще  яснее  обнаруживается  связь  имени  Алачин  с  динь-
линами и пома в сказании Абул-Гази о городе или стране Алакчин» [8].
 
Мнение о происхождении этнонима в связи с названием масти лошадей (ала ат), которых разво-
дило племя Алаш (Алаша, Алшын) не соответствует закономерностям образования этнических имен 
в тюркском мире. Среди тюркских этнонимов мы не наблюдаем ни одного этнонима, образованного 
от имени диких или домашних животных или от их мастей, если не иметь в виду некоторые народные 
(ложные) этимологии. 
Мы  отмечали  выше,  что  этнические  имена  не  несут  негативную  информацию  (негативную  се-
мантику), речь идет о самонаименованиях «автоэтнонимах», т.е. именах эндогенного происхождения 
(здесь не берутся во внимание экзогенные имена, т.е. инонаименования, они зачастую несут негатив-
ную информацию, негативную семантику). А этноним Алаш, безусловно, эндогенного происхожде-
ния или «автоэтноним». 
В  работах  казахстанских  ученых  последних  лет  доминирует  отмеченная  выше  точка  зрения.  К 
примеру,  С.Тортаев  в  статье  «Алашаның  арғы  тарихы»  пишет,  что  встречающийся  в  китайских  ис-
точниках бома есть тюркский этноним «алат». И алат позже встречается в форме алаша, алак-булак, 
алқа-булақ, булақ-ат, ала-иондлуг, алан, алачин и т.п. 
Далее автор отмечает, что в китайских источниках известия об алатах встречаются с IV в. Этни-
ческая группа Алаша издревле принимала участие в этногенезе казахского народа, в формировании 
народа сыграла немаловажную роль [9].
 
В  другой  своей  работе  С.Тортаев  рассматривает  Алаш,  Алаша,  Алшын  как  единое  этническое 
образование. Здесь автор заключает, что и этноним Алаша стал известен с IV в., и народ Алаша из-
вестен в Центральной Азии как один из самых могущественных племенных объединений. Автор счи-
тает, что племя Алаша родственно с нынешними ханты, хакасами, тувинцами [10].
 
Как видим, здесь возникает ряд вопросов. Во-первых, нельзя валить в одну кучу все этнонимы с 
якобы  близким  звуковым  оформлением. Во-вторых, автор  не  учитывает  генеалогической  классифи-
кации языков мира и, соответственно, кровно-родственного происхождения тюркских народов. 
А.Г.Малявкин, изучая китайские источники рассматривает этнонимы Била, Элочжи как этниче-
ский эквивалент Бома. Местом обитания этих племен он указывает север тюркского каганата [11].
 
Вполне справедливо оспаривает это мнение Ю.А.Зуев. Он уверен в том, что Била никакого от-
ношения не имеет к племени с пегими лошадьми (чубарыми), т.е. Бома и Била есть вариант этнонима 
Басими (Басмил) [12].
 
В истории Казахстана известны ханы под именем Алаш. Мухаммед Хайдар Дулати повествует о 
сыне Жунис-хана султан Ахмете, правившем Ташкентом. Султан Ахмет был талантливым полковод-
цем, он удачно провел несколько походов на джунгар. В двух сражениях с Исан Тайши одержал над 
ним  убедительную  победу.  С  тех  пор  якобы  калмыки  прозвали  Султан  Ахмета — Алаша-хан,  по-
монгольски «убийца», «человекоубийца»[13].
 
Думается, это надуманное предположение, так как если исходить с позиции исторической логи-
ки, то любая война, сражение — это убийство, кровь  и  тяжкие  ранения. Такое  положение  дел  при-
вычно и обыденно для прошлых веков, когда войны и набеги были неотъемлемой частью деятельно-

55 
сти правителей. В любом сражении, в военном предприятии одна из сторон проигрывала или выиг-
рывала, и это тоже было привычно, война была нормальным состоянием прошлых эпох. 
В монгольском языке есть слово алах, означающее «убить»[14]. Хотя по отношению к военным 
действиям лексема «убийца», как было отмечено, абсолютно не подходит, так как война — это мас-
совое убийство. И кого-то выделять и обличать по этому признаку, называть убийцей — исключает-
ся.  Скорее  всего,  Ахмет-хан  по  давней  традиции  казахов  бросался  на  врага  с  ураном-кличем 
«Алаш!». 
Русский исследователь Сибири и казахских степей Г.Н.Потанин повествует также известную ле-
генду  о  происхождении  Алаша,  которую  мы  приводили.  Но  что  особенно  интересно,  автор  пишет, 
что памятник Алаша-хану поныне стоит в Аулие-ата [15].
 
По сообщению А.Бокейханова в Акмолинской области в уезде Атбасар есть местность найманов 
Бағаналы-Балталы — там на берегу реки Каракенгир есть две могилы, над ним выстроенные из жже-
ного кирпича два мавзолея, здесь захоронены Алаш и Жошы-хан. 
Довольно обстоятельно и вполне достоверно пишет о термине «Алаш» М.Тынышбаев. «Остает-
ся теперь дополнить изложенное объяснением значений исторических выражений:  
1) Алаш, алаш болганда, Алаша хан болганда»; 
2) «Уч-джуз» или три Орды (Старшая, Средняя, Младшая); 
3) «Алты Алаш», т.е. шесть Алашей. 
Дословный перевод первого выражения значит время, когда Алаш стал действительно Алашем, 
а  когда  Алаша-ханом.  Казаки  этими  словами  хотят  выразить  мысль,  что  было  некогда  счастливое 
время, когда все Алаши, т.е. казахи, объединились в одну мощную государственную организацию и 
первым объединившим ханом был Алаша: обычно при этом полагают, что слова Алаш и Алаша воз-
никли в одно время. Имя Алаша носит река на Алтае, представляющая собой один из значительных 
левых притоков реки Кемчик. А река Кемчиқ, после слияния ее с рекой Улу-кем, образует известную 
реку  Енисей. Верховья  реки Алаш находятся  в 70 верстах на  восток  от Телесского  озера  (Телецкое 
озеро), в районе которого мы встречали географические наименования Черкеш, Берч, Берчи, Алчедат, 
Алчин и т.д. 
Интересно,  что  в  дальнейшем  слово  Алаш  встречается  также  параллельно  с  наименованиями 
Алчин, Ногай, казах и т.д. 
Шохан Валиханов пишет, что в 1392 г. (правильнее —1391) Тимур во время первого похода на 
Тохтамыша убил детей Алаша, первого хана Казахского. Указание Валиханова о детях Алаша очень 
ценно: но странно, что он смешал слова Алаш и Алаша. Нам не известен источник, откуда взял эти 
сведения Валиханов, но мы уверены, что в источнике выражена несколько иная мысль, чем та, кото-
рую  передает  Валиханов.  Он  понял  выражение  «Дети  Алаша»  буквально  и  смешал  одно  понятие  с 
другим. 
Выше мы видели, что казаки во времена Тимура не составляли отдельного от Золотой орды или 
особого удельного ханства, напротив, ногаями и казахами называлось вообще население Золотой ор-
ды: но в последнем хана с именем Алаша тоже не было. 
Слова (дети) «сын», «сыновья» у тюрко-монгольских народов часто понимаются в смысле «по-
томков».  До  сих  пор  говорят  «казах  баласы», «алаш  баласы», «орус  баласы», «уйсын  баласы»  или 
«Абылай баласы, Кенесары баласы». Эти выражения понимаются как «дети казаха» или казахи, дети 
алаша, т.е. алаша, или казаки, дети оруса или просто русские, дети уйсуна, сыновья Абылая, Кенеса-
ры, тогда как сами казаки отлично знают, что Кенесары только внук Абылая. 
Наконец, как уже упоминали выше, Алаш — основной уран ногаев. Предки Алчинов жили, по-
нашему, на Алтае, где их соседями с восточной стороны были монголы: последние могли своих за-
падных соседей за их постоянные набеги, убийства назвать Алашами, т.е. убийцами. Заметим тут же, 
что название Алаш не могло быть дано позднее калмыками, так как последние стали в соприкасаться 
с ногаями только в начале XVII в. Между тем Алаш уже встречается у ногаев или казахов до этого 
(по меньшей мере, во времена Тимура). Итак, Алаш, безусловно, древней Алаша [16].
 
Таким образом, мнение о происхождении этнического термина Алаш от обозначения человека, 
впоследствии ставшего предводителем, имеющего на теле пятна, не выдерживает критики. Так пове-
лось  испокон:  духовным  или  политическим  государственным  лидером  не  мог  стать  человек,  имею-
щий физический изъян от рождения, если не брать во внимание боевые ранения, которые были даже 
в почете (Тамерлан, Баязит и т.д.). 
Во-вторых,  обозначение  народа,  племени,  рода  по  масти  животных,  которых  они  содержат,  не 
имеет распространения в этнонимии тюркских народов. 

56 
Следует заключить, что этнический термин Алаш возник в глубокой древности, изначально как 
антропоним,  затем  патроним,  геноним  и  этноним.  Имя  его  родоначальника  Алаш  сформировалось 
как этническое имя племени. Позже стало кличем-ураном казахов и других тюркских племен (напри-
мер, для ногаев ураном также является Алаш). 
Период формирования этнического объединения Алаш и возникновение урана — примерно на-
чало  нашей  эры.  Этот  период  совпадает  с  периодом  формирования  Алан — крупного  племенного 
объединения. Аланы сыграли значительную роль в этногенезе кавказских и тюркских народов. 
Закон  рядности  в  появлении  имен  собственных  в  ономастике  диктует  нам,  что  Алаш  возник  в 
одном  ряду  с  этническими  именами  Алан,  Алат,  Албан,  Аламан,  Алшин,  Алмания,  Алтын,  Алым, 
Абдал (Албан). 
Морфологически этноним Алаш состоит из двух частей — Ал+ас. Корневой морфемой несущим 
семантическим  ядром  является  –ас — «истинный  человек», «настоящий  человек»,  герой.  Первая 


жүктеу 5.01 Kb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет