№1(53)/2009 Серия филология


РОЛЬ   МЕСТОИМЕНИЙ  В  ФОЛЬКЛОРНЫХ  ТЕКСТАХ



жүктеу 5.01 Kb.
Pdf просмотр
бет5/12
Дата26.01.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

РОЛЬ
  МЕСТОИМЕНИЙ  В  ФОЛЬКЛОРНЫХ  ТЕКСТАХ 
Мақалада фольклорлық мəтіндердегі есімдіктің ролі қарастырылған. Бес фольклорлық жанр: 
дастан,  ертегілер,  мақалдар,  жұмбақтар  мен  халық  əндері  бойынша  есімдіктердің 
семантикасының талдауы жүргізілген. Өзбек фольклорлық шығармаларының синергетикалық 
жəне  статистикалық  үлгісі  оларды  есімдіктің  түрлі  жанрлар  бойынша  салыстыруға 
мүмкіндік беретіні анықталды. 
The role of pronouns in folklore texts is considered depending on scale of a context in which the in-
vestigated art text is considered. The analysis of semantics of pronouns in folklore products of five 
folklore genres: dastan, fairy tales, proverbs, riddles and national songs. It is established, the synergy 
and the statistical model of the Uzbek folklore products has allowed comparing it to a pronoun in dif-
ferent genres. 
 
Художественный текст — это открытая система. В зависимости от масштаба контекста, в кото-
ром  рассматривается  изучаемый  художественный  текст,  можно  говорить  об  интерсистемном  харак-
тере отдельного текста, о художественных, морально-этических, эстетических и других смыслах, ко-
торые читатель находит в отдельно взятом тексте исходя из его восприятия, включения его в инфор-
мационно-эмоциональное, национальное, общекультурное пространство. 
Художественный смысл обнаруживается в результате познавательной процедуры, т.е. его нужно 
найти. Но познание смысла обусловлено культурным, ментальным, образовательным, читательским 
опытом  воспринимающего  художественный  текст.  В  этом  и  причина  множественности  интерпрета-
ций одного и того же художественного произведения. Множественность интерпретаций — еще одно 
доказательство того, что художественный текст — это открытая система [1]. 
В восприятии текста играет роль также и тематика произведения. Тематика оказывает непосредст-
венное влияние не только на общее количество употребленных слов — личных местоимений, но и на 
количественное распределение этих слов в тексте. И так как тематика фольклорных жанров, исследуе-
мых нами, совпадает, мы исключаем влияние темы и получаем только те различия, которые накладыва-
ет стиль. Мы опираемся на анализ пяти фольклорных жанров (табл. 1). 

35 
Т а б л и ц а   1  
Анализируемые произведения и их объем 
№ 
Произведения 
Выборка 

Lc/ф 
1. «Алпомиш» (Ташкент, 1998) 
14029 
96011 
2. «Ўзбек халқ эртаклари» (Ташкент, 2007) 
14502 
76666 
3. «Топишмоқлар» (Ташкент, 1981) 
27131 
8523 
4. «Бойчечак» (Ташкент, 1984) 
10397 
31621 
5. «Ўзбек халқ мақоллари» (Ташкент, 2005) 
12030 
44866 
Итого: 78089 
257687 
 
Мы выделили список личных местоимений, общих для фольклорных произведений (табл. 2). 
 
Т а б л и ц а   2  
Личные местоимения, общие для фольклорных произведений 
Дастан 
Сказки 
Пословицы 
Загадки 
Народные 
песни 
Место-
имения 
F  F% F F% F F%  F  F% F F% 
Мен 425  3 481 
3,3 
13 0,1  21 0,07 87 0,8 
Ман 2 0,01 

0,02 
- -  2 0,007 
59 
0,5 
Сен -  - 
186 
1,2 
19 
0,1 17 
0,07 
47 
0,4 
Сан  1 0,007 -  -  -  - 
1  0,003 54 0,5 
У  66  0,4 355 
2,4 46 0,3  194  0,7 23 0,2 
Биз  65  0,4 70 0,4 8 0,06  27  0,09 20 0,1 
Сиз  10 0,07 
107 
0,7 
6 0,04 7 0,02 4 0,03 
Улар 21 0,1 124 
0,8 -  -  5  0,01 1 0,009 
Итого:   4,0  8,8  0,6    0,9  2,5 
 
Суммарная  частотность  слов  этого  списка  во  всех  рассматриваемых  нами  произведениях  в 
сказках превышает частотность всех остальных личных местоимений в 4 раза. Соответствующее со-
отношение для дастана — сказки 2,2:1, для сказки — народной песни — 3,5:1, сказки — загадки — 
9,7:1, сказки — пословицы — 15:1. 
Это еще раз подтверждает то, что в сказках слова «базисной» лексики покрывают больше текста, 
чем в других произведениях и что таким образом фонетическая структура сказок приближается к его 
семантической  функции.  Есть  основания  считать,  что  личное  местоимение  сказки  обычно  богаче  и 
разнообразнее, чем в других произведениях. 
Рассмотрим способы семантизации личных местоимений в фольклорных произведениях. 
При анализе семантики местоимений в фольклорных произведениях каждого из жанров необхо-
димо учитывать влияние на нее таких индивидуальных творческих факторов, как например: принад-
лежность/непринадлежность  сказителя  к  какому-либо  социальному  течению;  кем  рассказан  какой-
либо жанр: акином — мужчиной или женщиной и т.д. Совокупность этих факторов определяет раз-
личие в подходе к каждому слову как инструменту творчества. В тексте, прибегая к тому или иному 
словоупотреблению, всегда преследуется цель — донести до читателя определенную информацию об 
окружающей  действительности,  окрашенную  его  эмоциями  и  чувствами.  Эта  цель  достигается  при 
помощи преобразования различных языковых средств, даже тех, которые относятся к слою лексики, 
принадлежащих к бесцветному, нейтральному фону речи — местоимениям. При этом выявление эс-
тетической значимости грамматических категорий является одним из сложнейших аспектов исследо-
вания языка художественных произведений, особенно фольклорных. 
Фольклорные жанры выделяются идейно-эстетической оценкой и коллективным отношением к 
действительности. Если к произведениям подойти последовательно, с точки зрения историчности, то 
можно  увидеть  в  них  пласты,  свойственные  различным  общественно-экономическим  формациям,  а 
также моделирующих отношений между личностью и окружающим миром через парадигму субъек-
тивного  переживания.  В  этом  процессе  местоимения  определяют  границу  между  внутренним  и 
внешним миром человека. 

36 
С этой точки зрения интересно рассмотреть и роль местоимений в фольклорных произведениях. 
В контексте фольклорного произведения можно обнаружить такие случаи семантизации местоимения 
I-го лица ед.числа, когда его референтами выступают: 
1) «личностный МЕН» — это сам говорящий, воспринимающий жизнь во всех её проявлениях, 
отражающий сложность, многогранность, противоречивость человеческой натуры [2]. 
Chol,  men  laylaklarning boshlig'iman, meni qo'yib yubor, nima tilasang shuni beraman. Mening 
makonim shu qarshidagi tog'ning orqasida. „Laylakvoyning uyi qayda» desang, hamma aytib beradi, — 
dedi. (Сказки. 16). Men o'n olti urug' Qo'ng'irot elining ham, boyi bo'lsam, ham shoyi bo’lsam, men kimga 
zakot beraman.(Aлпомиш. 18). Men mungluqman, ko'zda selob yoshimdi (r), // Bundan borib olgin gul bu-
vishingdi, (Aлпомиш. 85). Erkalayman men har mahal, // Allalayman sahar vaqti. (Нар.песни. 8). Alla 
deyin man sanga, Uyqu kelsin ko’zingga (Нар.песни. 16). Mundaygina mentak, Meni yegan tentak (По-
словицы. 81); 
2)  «функциональный  МЕН»  осмысливает  свое  предназначение,  свою  роль  в  судьбе  другого 
человека, в истории народа: Siyosat qip arboblarga qarayman, // U boylarni men ham sendan so'rayman. 
(Aлпомиш.34). Men o'yayin u boylarning ko'zini. // Ul boylarga qattiq azob berarman, (Aлпомиш.35). Men 
xon bolsam-u, o'sha kambag'al, qashshoq cholning uyiga mehmondorchilikka boramanmi», deb 
bormadi.(Сказки. 19); 
3)  «сопоставительный МЕН». Yig'latding, enajon, menday sanamni, // Kelib ko'rolmayman maktab 
jo'ramni. (Aлпомиш. 27). Ul alplarga men bo'larman barobar, // Хafa bo'lma, ota, o'zimga boshqar, 
(Aлпомиш. 63). Bahor-kelib qor ketmasa, alla, Gul ochilib yashnamas, alla. Hech kim mendek darding 
bilan, alla, G’amlaringga oshnamas-o, alla. (Нар.песни. 32). 
Личное местоимение СЕН содержит в своем значении отсылку к слушающему, т.е. к тому лицу 
или  лицам,  к  которым  говорящий  обращается.  Но,  кроме  этого,  местоимения  МЕН,  СЕН  несут  в 
фольклорных произведениях особую смысловую и художественную нагрузку. В контекстах для ме-
стоимения 2-го лица ед.числа характерно несколько способов семантизации, а референтами условно 
можно считать: 
1) «конкретный собеседник СЕН»: Sen bizlarning to’ng’ich go’zal qizimiz, Bizga qarab jilmaysang-
chi, hoy, chechak!(Нар.песни. 104). Mendan odamlar suv ichadi, sening tumshug'ing xarom, Ust-
aboy kuloldan bitta ko'za olib kelgin, men suv beray, sen  suvni olib u yoqda chayqagin,— debdi. 
(Сказки. 29). Qanday odam sen, kelasan bul zamon? // Menga xabar bergin sen ham naslingdan. // Qanday 
odam sen, kelasan bul zamon? // Menga xabar bergin sen ham naslingdan.(Aлпомиш. 90); 
2) «отвлеченный  собеседник  CЕН» — eсли  конкретным  собеседником  всегда  является  опреде-
ленное,  конкретное  лицо,  то  в  качестве  отвлеченного  собеседника  обычно  выступает  или  предмет, 
или отвлеченное понятие: смерть, любовь, тишина, город и т.п. [2]; 
3) «любовный СЕН» — адресатом является любимый или любимая, возлюбленная или возлюб-
ленный, сын или дочь. Bu dunyoda seni sevdim, alla, Boshqa tilak yo’q menda-yo, alla. Sendan o’zga 
yor bo’yniga, alla, Tushar bilak yo’q menda-yo, alla. (Нар.песни. 32). Sen ham mening akamsan-ku, me-
hribon. // Bu ish dushvor, bizga qiyin bo'lmasin, //Sen esonda mening akam qolmasin, // Borganingni bul 
Ultontoz bilmasin, (Aлпомиш. 243). Avval-oxir senga intizor edi, // Sening uchun juda giriftor edi, // Sening 
ishqingda yurgan xoru zor edi, // Er Kayqubod nega gunohkor edi. (Aлпомиш.268). 
4) «сопоставительный СЕН» — Senday go’zal qiz kerak (Нар.песни.167). Sen bog’nmning bahori, 
Sen umrimning nahori. Sen qalbimning ohori, Onajoni shunqori, alla-yo, alla. (Нар.песни. 23). Bul tushni 
ko'rgandi senday qalam qosh, // Qo'rqqaningdan uyqudan ko'tarsang bosh (Aлпомиш.100). Bizning yurtga 
kelgan senday aydahor, // Hech bir alplar bo'lolmaydi barobar (Aлпомиш.108). 
Личные местоимения МЕН, СЕН, СИЗ в сопоставительном семантизации могут иметь аффиксы -
day, -dek, -dayin, -dayg’achoq.

 Например: Taniysanmi mendayg’achoq kishingni (Алпомиш.236). Boy-
chiborim xo'r bo'ldim deb yig'laydi, // Sendayg'achoq til bilmagan qalmoqqa, (Aлпомиш.113). 
При анализе состава личных местоимений обращает на себя внимание следующее: местоимения 
1-го и 2-го лица ед.числа имеют формы МАН, САН. 
5) «СЕН, тождественное МЕН»: San-ku maning habibim, Har dardimga tabibim. (Нар.песни. 23). 
Sensan maning sanoyim, Sensiz yo’qdir panoyim, Alla, jonim, alla. (Нар.песни. 18). 
Муж с женой, братья и сестры, близкие родственники при обращении друг к другу использу-
ют личное местоимение СЕН. «В нынешние времена кипчаки даже к родному отцу обращались на 
«ты».  В  некоторых  местах  до  сих  пор  сохранилось  обращение  к  матери  на  «ты» [3]». Значит,  в 
                                                      

 Аффикс - дайђачоš вариант -дайин, -дай,  -дек.  

37 
фольклорных произведениях обращение на СЕН не считается признаком неуважения. Например: Ot 
so’ymoqni, aka, mendan ko’rasan, // Avval sen otingni so’yib berasan (Алп.140). 
В  контексте  некоторых  случаев  обращение  на  СЕН  показывает  неуважение,  невоспитанность, 
грубость. Mening yurgan yurishimni // Аhmoq, sen kimga mengzading? (Алп.106); 
5) «функциональный  СЕН»: Qo’zijonim hech o’lmagay. Alla demak—haq demak, Haqdan sen
tilarman, Alla, qo’zim, alla.(Нар.несни.15). Nar-moda deb meni silkib solasan, // Sen menga nah urib, lopi 
urasan (Aлпомиш. 75). Sen kelgancha obod bo'lsin elating, Sen ketgan so'ng qolmas mening toqatim 
(Aлпомиш. 87). Sen yolg'iz, qo'lingdan nima keladi, // Ot-yaroq, asbob senda bo'lmasa (Aлпомиш. 250). 
Часто к слушателю 2-го лица ед.числа обращаются на СИЗ. Otni chopdim tinmay dala-sahroga // 
Men so’z aytay sizday qoshi qaroga (Aлпомиш.43). При фамильярном обращение к высокопоставлен-
ному лицу, к возлюбленной употребляется СИЗ. Ayo shohim, sizga aytar arzim bor, // Olmadayin so’lgan 
cho’lday tarzim bor (Алпомиш.33). 
В  знак  уважения  к  слушателю  вместо  местоимения  МЕН  используется  местоимения 1-го  лица 
мн.числа  БИЗ,  что  означает  доброжелательность,  скромность. Uni ko'rib kelgan bizday xizmatkor, // 
Bevahm bo'p turma, shohim, muqarrar. (Aлпомиш. 287). Biz  burundan shohga kuyov qilmabmiz, // Kay-
qubodni oldimizga solmabmiz (Aлпомиш. 297). Olxo’riyu olchalar, Chillakiyu bolchalar: Bizni to’yib 
yeng, deydi, Bizda ko’p davo, deydi, Dardga biz shifo, deydi.(Нар. песни. 110). Biz bu yerda turamiz, xiz-
mat bo’lsa qilamiz, (arra). (Пословицы. 112). 
Личные  местоимения 1-го  и 2-го  лица  ед.числа  МЕН,  СЕН  в  дательном  падеже  имеют  форму: 
mag’an, sag’an, ug’a [4]. Bu so’zlarni aytdim, yosh o’g’lon, sag’an  (Аlp.319).  В  местоимениях 
происходят фонетические изменения (men+gа, mэn+gэ, sаn+g’а, о+n+g’а), происходит сложный про-
цесс метатезы (mа+g’+еn, sа+g’+аn, о+g’+аn). 
Итак, синергетическая и статистическая модель узбекских фольклорных произведений позволи-
ла нам сопоставить её с местоимениями в разных жанрах. На основе такого сопоставления нам уда-
лось  выделить  слой  местоимений,  показывающих  высокий  эффект  принадлежности  к  фольклорной 
разновидности  узбекского  языка  и  образующий  специфику  фольклорных  местоимений  по  отноше-
нию  к  узбекским  беллетрическим  местоимениям;  обнаружить  конкретные  различия  на  уровне  речи 
между узбекским литературным языком: определить пути устранения размытости местоимений язы-
ка при их реализации в речи и тем самым дать в руки языковедов надежную методику для объектив-
ного изучения местоимений. Наш эксперимент позволяет перейти из плана выражения узбекских ме-
стоимений в план содержания. 
 
 
Список литературы 
1.  Лелис Е.И. Синергетика художественного текста. Интер: http://www. philology. ru. 
2.  Мурашева О.П. Семантика и функции местоимений в поэтическом тексте. Интер: http: www.yspu.yar.ru. 
3.  Йўлдошев K. «Алпомиш» талšинлари. — Тошкент, 2002. — 160-б. 
4.  Ражабов Н. Ўзбек шевашунослиги. — Тошкент, 1996. — 179-б. 
 
 

38 
ҚАЗАҚ  ТІЛ  БІЛІМІ 
КАЗАХСКОЕ  ЯЗЫКОЗНАНИЕ 
ƏОЖ 81 
А.А.Ақажанова 
С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті 
АҢШЫЛЫҚҚА,  САЯТШЫЛЫҚҚА  БАЙЛАНЫСТЫ  СПОРТТЫҚ  
ОЙЫН  АТАУЛАРЫНЫҢ  ШЫҒУ  ТЕГІ 
В  статье  рассматривается  этимология  названий  спортивных  игр,  а  также  термины, 
связанные с охотоведением. 
Etymology of the names of national games connected with hunt breeding and terms about this kind of 
business are viewed in this article. 
 
Қазақ халқының өз өмiрiне лайықты көптеген спорттық ойын-серуені болған. Аң аулау дəстүрі 
сонау  көне  заманда  адамдардың  күнкөріс  кəсібімен  бірге  туғаны  белгілі.  С.Мұқановтың  пікірінше, 
«көшпелі елдердің тіршілігіне көз салсақ, малшылық пен аңшылық егіз туғанға ұқсайды. Əйтсе де ең 
алдымен  аңшылық  пайда  болған.  Себебі  үй  хайуандарының  өздері  алғашында  тағы  хайуандар 
болғаны  мəлім.  Адамзат  ең  алғаш  рет  соларды  аулап,  тірідей  ұстағандарын  қолға  үйреткен  де, 
үйренбегендерін аулап, пайдалануын доғармаған» [1; 86]. 
Ит  жүгiртiп, құс  салуды халқымыз өнердің ең негiзгiлердiң  бiрi деп  ұққан. Өйткені бұл  өнерді 
үйрену  үшін  амал-айла,  төзiмдiлiк  пен  тапқырлық  сияқты  қасиеттер  қажет  болған.  Аңшылықтың 
мақсаты құс-жануарларды жойып жiберу емес, əркiм өз керектiсiн ұстап не атып алып, iске жаратып 
отырған.  Мəселен,  қазiргi  кезде  аң  мен  құс  белгiлi  жүйеге  келтiрiлген  заңдылықтың  негiзiнде  ғана 
ауланады.  Ал  халқымыздың  өткен  дəуiрлерінде  осы  заңдылықтың  көптеген  ережелерін  сақтаған. 
Мысалы,  олар  айдын  көлдегi  балапан  ерткен  үйрек-қаздарды,  жапан  даладағы  лағы  бар  киiктi, 
ақбөкенді, тағы бақаны атпаған. 
Спорттық немесе əуесқой аңшылық табиғат аясында спорттық мақсатта аң-құс аулап тынығудың 
бiр  түрi  болып  саналады.  Спортшы-аңшылар  үшiн  олжа  түсiру  басты  мақсат  емес.  Аң  аулау 
табиғатпен  етене  жақын  болуға,  оның  дарқандығы  мен  ғаламат  сұлулығын  танып-бiлуге  мүмкiндiк 
бередi. Аңшы батыл да төзiмдi, əр нəрсенi аңғарғыш жергiлiктi жердi жақсы бағдарлай бiлетiн жəне 
ұзақ жолға шаршамайтын, жақсы жүзетiн жəне қайық есе бiлетiн, сондай-ақ мерген болуы керек. 
Аңшылық  адамның  денсаулығына  да  игi  əсер  етедi.  Дене  қимылына,  ағзаға  физикалық  күш 
түсiруге  негiзделген  спорттық  жəне  тыныс  алу  ағзалар  қызметiн  жақсартады.  Мылтықсыз  мерген 
болу, яғни мылтық атпай құс ұстау, ат қинап, ит жүгiртпей аңшылық құрудың өзiндiк ерекшелiктерi 
тағы бар. Бұл қарусыз аңшылық — құстарға тұзақ пен тор, аңдарға қақпан құру. Орман-тоғай, сай-
шатқалдарды кезiп, тiршiлiктiң тыныштығын бұзбай құрған мұндай сайранның, табиғаттың тынысын 
тыңдап өткiзген саятшылдықтың адам өмiрiнде қалдырар iзi мол. Iстерiн қысы-жазы үнемі таза ауада, 
орман-тоғайлы,  құз-шатқалды  тауларда,  өзен  мен  көлдерде,  ғажайып  көрiнiстi  сұлу  табиғатты 
көбінесе  жаяу,  айлап-апталап,  мол  байлығына  кенелсе,  көлікпен,  қостап  жүріп  салбурын  жасайды. 
Оны сейіл деп атайды. 
Қысқы, жазғы аңшылық серуенi жер тану, ел тану, биікке шығу, өрден түсе білу, суда жүзу, бой 
жасыру (жасырынбақ ойыны), мерген болу сияқты өнерге жаттықтырумен қатар, ыстыққа шыдамды 
болып  шығу,  адам  өз  денесiн  еркiн  игеру,  көреген,  естiгiш,  сақ,  əрқашан  жинақы  да  ширақ  болуға 
жаттықтырады. Халықтың мұндай спорт түрлерi өзiне лайық, өлкетану, əр түрлi хабарлау əдiстерiн, 

39 
алыстан  белгiмен  түсiнiсу,  түнде,  тұманда  төңiректi  дұрыс  бағдарлау  сияқты  тұрмыстық  мəнi  бар 
iстерге əдеттендiредi. 
Аң аулау тақырыбына қазақтың ауыз əдебиетінде, музыка өнерінде көп мəн берілген. Мысалы, 
«Ақсақ  құлан»  күйінің  шығуы  аңшылықпен  байланысты. «Дауылпаз»  биі  сұңқар,  қаршыға,  лашын 
сияқты қыран жыртқыш құстарды айдын көлдегі үйрек, қазға салу сияқты саятшылықты бейнелейді. 
Қыран  құспен  аң  аулаудың  үлкен  спорттық  мəні  бар  екенін  жоққа  шығаруға  болмайды. 
Дегенмен,  оның  ең  басты  мəні — оның  сауықтық  қасиетінде.  Таза  ауада  аң  қуу,  қашқан  аңның 
соңынан атпен құстай ұшу, не қыран құстың ұшысы, іздеген аңына түсуі — бəрі аңшыға ешқандай 
спорттың  басқа  түрі  бермейтін  қуаныш,  шаттық,  лəззат  əкеледі.  Бұл  дəстүр  соңғы  жылдары  қайта 
жанданып  келеді.  Осыған  байланысты  спорттық  əуесқойлық  аңшылық — Кеңес  дəуірінде 
қалыптасқан  термин.  Оның  мəні  аң,  құсты  белгілі  бір  тəртіппен  аулап,  табиғат  аясында  демалу, 
мергендікке, ептілікке жаттығу дегенді білдіреді. 
Қазақ  тілінде  аң  аулаудың  түрлеріне  қатысты  атаулардан  басқа  жалпы  атаулары,  терминдері 
қалыптасқан. 
Аңшылық  аң  аулауды  кəсіп  етушілік  мағынасын  білдіреді,  аң  сөзіне-шылық  күрделі  қосымша 
қосылудан пайда болған. Балалық, жастық, аңшылық, желбастық, аштық, тоқтық, ойын- күлкі — 
екеуінің бір тартқан тауқыметі (Ж.Аймауытов). Бұл сөзден «аңшылық фаунаны қорғау жəне тиімді 
пайдалану,  аңшылық  шаруашылығының  жүргізу  əдістері  мен  негізі  туралы  ғылыми  пəн» 
мағынасында жаңа термин сөз «аңшылықтану» сөзі пайда болды [2; 549]. 
Ертедегі адамдардың аулау əдістері де алуан түрлі болған. Олар əу баста тым қарапайым жолмен 
ғана  тамақ  табуды  көздесе,  кейіннен  аң  аулауды  кəсіптің  көзі,  қызықтаудың  негізі  еткен.  Бірақ  əр 
заманның  əдіс-айласы  басқа-басқа  болғанымен,  қазақ  халқының  ұғымында  солардың  бəрі  де  аңшы 
аталады. 
Аңшы  аңшылықпен  айналысатын,  аңшылықты  кəсіп  ететін  адамды  білдіреді [3; 1-т., 549-б.]. 
Бақанас,  Байқошқардың  көп  сабазы,  Жиып  ап  қыран  бүркіт,  жүйрік  тазы.  Еңбекші  ұйым  болмай, 
аңшы  болып,  Ойда  жоқ  бидай  менен  шөптің  азы  (Ш.Құдайбердиев).  Аңшы  сөзінің  түбірі  аң, 
М.Қашқарида  «майы  ем  ретінде  қолданылатын  құс»  деп  берілген,  аңчы — «түздің  аң-құсын 
аулаушы»:  тоңүзчы,  балықчы,  кейікчі,  аңчы,  тұзақчы,  болтумуз — «егер  біз  қабан,  киік  аулаушы, 
балықшы  жəне  тұзақпен  тағы  аң-құс  аулайтын  болсақ» («Турфан-Техте») [4,46]. Аң  қазақ  тілінде 
омоним  сөз: 1) түз  жануарлары, бұл  мағынада аң сөзінен аңшы, аңшылық, аңкөс, аңкөстік, аңшыл, 
аңқұмар,  аңшылау  т.б.  сөздер  туған; 2) ақыл,  ес,  жад  сөздерінің  синонимі,  одан  аңғал,  аңғалдық, 
аңғар, аңғарымпаз, аңғарлы, аңғарт, аңқау, аңсау, аңдағыш, аңдамай т.б. сөздер туған; 3) жерг. аққан 
сумен  ойылған  жыралы  жер,  шұңқыр — Кейбір  аңның  ұзындығы  бір  километрге  дейін  жетеді 
(Диал. сөздік). 
Аңшы  қолданатын  құралына,  істеген  амалына  қарай  төрт  топқа  бөлінеді:  саятшы,  мерген, 
қақпаншы, моршы. 
Мерген — атқан  оғы  мүлт  кетпейтін,  дəл  тигізетін,  атқыш  адамның  атауы.  Құралайды  көзге 
атқан  мерген  Əбілəкім  осы  шаруашылықты 1932 жылы  қолымен  құрған  (Д.Жанботаев)  [3; 7-т., 
196-б.]. Қазақ ауыз əдебиетінен белгілі сұрмергенқарамергендер жайындағы аңыздар ел есінде күні 
бүгінге  дейін  сақталған.  Мерген  сөзінен  мергендік,  мергеншіл,  мергенсіну  сияқты  сөздер  пайда 
болған.  Мерген  сөзі  түркі,  монғол  тілдеріне  ортақ  өте  көне  сөз.  Монғол  тілінде  мэргэн — мерген, 
көреген, болжағыш мағынасында [5], қазіргі кезде садақ ату чемпионы, атқыш мəнінде қолданылады, 
алтай, тува тілдерінде мерген осы мағынада, туваша мерге — «городки» ойынының таяғы [6]. 
Моршы — түлкі, күзен сияқты аңдардың ініне түтін салып, тұншықтырып ұстайтын аңшы атауы. 
Мор  сөзіне  кəсіпті  білдіретін  -шы  жұрнағының  қосылуынан  жасалған.  Мор — қиды  тұтатып, 
бықсытып от жаққан шұңқыр. Оны киіз үй ағаштарын жасауда жиі пайдаланады. 
Аңкөс — сөйыл, аңқұмар, аңсақ адам [2; 539]. Қазақ халқы бұл сөздің тым ертедегі ұғымын еске 
ала отырып, аңкөс адам дегенді өте үлкен мамандық иесі деп білген. Тас, таяқ, сойыл, шоқпар, су, 
түтін, тор, тұзақ, ау, қақпан, ат, ит, садақ, мылтық сияқты қару-жарақпен аң аулау білетін, осы қару- 
жарақтың  бəрін  немесе  бірнеше  түрін  пайдаланып,  аң  аулаған  адамдарды  аңкөс  адам  деп  таныған. 
Аңкөстік қару-жарақты пайдалануға ғана айтылмайды, ол адам қай аңды, қай қарудың түрімен қалай 
аулауды да білуі шарт. 
Қазақ халқының аңшылық мамандығындағы аңкөс жан-жақты мəн-мағыналы ұғымда айтылады. 
Аңкөс адам əрбір аңның тіршілік ету əдісін, өсу-өрбу жолдарын білуі керек. Қай аң қандай жерде, қай 
жерде  болады,  олардың  аулану  маусымындағы  мекендері  қай  жер,  аңдардың  күндізгі  жəне  түнгі 
өpicтepі,  жыртқыштардың  жортуы,  қоңыр  аңның  жайылу,  жусау,  ұйықтау,  өру  кездерін,  олар  нені 

40 
жейтінін,  нені  жемейтінін  білуі  керек.  Ол  адам  өзі  жасаған  жердегі  аңның  өзін  де,  сырын  да  білуі 
керек.  Ол  аңдар  нені  тез  сезеді,  нені  сезбейді,  олардың  иіс  айыруы,  бақылау,  қарауылдау,  күзету, 
қарау,  көру, ceзіну,  секем  алу  сергектігі,  мінез-құлқы,  тағысын-тағылар  қай  аңда,  қалай  болатынын 
білетін  адамдар  аңкөс  адам  болып  саналады.  Аңкөстер  аңның  бұғу,  көру,  қорғалау,  қашу, 
тосқауылдау,  бұлтару,  із  тастау  əдістерін  де  білуі  шарт.  Аңкөс  сөзінен  «аңға  құмарлық»  мəнінде 
аңкөстік сөзі пайда болған. 
Саят құс салып, аң аулау дегенді білдіреді. Бақытжан төре жылда елге демалысқа келгенде, 
құс салып, саят құрғанда өзімен тұстас Шортанның торы шолақ атын мінетін (Б.Аманшин). Саят 
сөзінен саяткер, саяткерлік, саяттау, саяттық, саятшы саятшыл, саятшылық сөздері туған. 
Саятшы — құс  салып,  аң  аулауды  кəсіп  ететін  адам  атауы.  Бұл  өңірде  ең  соңғы  қыран 
Қарашолақ та, ең соңғы саятшы Базар болды (Қ.Жұмаділов). 
Саятшылық — құс  салып,  аң  аулауды  кəсіп  етушілікті  білдіреді.  Бұл  екеуі  байлығымен, 
батырлығымен емес, аңқұмар саятшылығымен жұртқа ұнаған жандар (Ə.Көшімов). 
Салбурын — елден,  ауылдан  аулақ  иен  жерде  топ  болып  аң  аулау [7; 693]. Салбурынға  шығар 
кезде  бүркітті  орташа,  күйлі,  көңілді  сергек  күйінде  ұстау  керек  (С.Қасиманов).  Салбурын  ерте 
заманда хандар мен бектердің, ауқатты адамдардың жыл сайын қыста өткізілетін аң аулау мейрамы 
болған.  Ол  «сейіл»  деп  те  аталады.  Салбурынға  шығар  алдында  жан-жақты  дайындық  жасалған. 
Кəнігі  саятшылар,  əккі  аңшылар  құралайды  көзге  атар  мергендермен  бірге,  сауыққой  əнші,  өнер 
адамдары  қатысатын  болған.  Е.Жанпейісов  салбұрын  деп  береді [8; 52–53]. Мүмкін,  М.Əуезов 
шығармаларының түпнұсқасында солай берілген болар. 
Аң аулау маусымы кезінде аңшылар топталып, аңы мол жерлерге сапар шегеді. Сартабан, сары 
тұғыр, арқалы құр жақсы ат, қыран бүркіт, түзу мылтық — бəрі бірдей сайланады. Аңкөс аңшылар, 
бапкер  құсбегілер,  білгір  саңлақ  саятшылар,  құралайды  көзінен  ататын  мергендер,  аңқұмар 
қағушылар, елгезек атшы-қосшылар бас қосады. Олардың ішінде əнші, күйші, жыршылар да болады. 
Олардың саны шектелмейді. Бір топта он-он бес бүркіт, жиырма-отыз адам болуы да мүмкін. Ал, ең 
аз дегенде бүркітші, қағушы, атшы, құсшы үш-төрт адамнан кем болмайды. 
Ел-жұрттан аулақ иенге шығып,
 
қос жадағай, қос сəнгер тігіп, бірнеше айлап (əдетте қарашадан 
бастап ақпанның аяғына дейін) жатып, аң аулайды. Күндіз жан-жаққа бытырап, аң аулауға кетеді де, 
кешкілік  отбасында  бас  қосады.  Еркін  табиғатта  еркін  жүріп,  аң  қуып,  бүркіт  салу,  саят  құру,  бай 
табиғатты  тамашалау,  табиғат  байлығынан  лəззат  алу,  рақат  табу — саятшылар  үшін  бір  ғанибет 
болып табылған. 
Бір  кездегі  қазақ  өмірінде  саятшылықты  күнкөрістің,  кəсіптің  көзі  ғана  емес,  сауық-сайран 
салтанатының белесіне көтерген. 
Мал  өсіру,  егін  салу,  пішен  шабу,  мал  өнiмiн  өсіру  сияқты  негiзгi  шаруашылықтармен  қатар 
бүркіт салу, тазы жүгірту, қаршыға, лашын, қырғи, ителгі сияқты алғыр құстармен саятшылық жасау 
дағдыға айналған. Аңшылық — халықтың ежелгі өнері, спорттық ойындардың бiрi. Қазақтың ертегі, 
аңыз-əңгiмелерi мен эпостық жырларында аңшылық, саятшылық қоса суреттеліп отырады. 
Бүркіт,  тазы,  қақпан,  тұзақпен  қыс  маусымында  қасқыр,  түлкi,  қарсақ,  қоян,  шіл,  құр,  күзен 
сияқты  аңдарды  ауласа,  жаз  кезінде  əр  аң-құстың  жетілген  мерзiмiнде  қаршығамен,  лашынмен, 
қырғи, сұңқар сияқты қыран құстармен де аң аулауға шыққан. 
Құсбегі — саят құстарын қолға үйретуші, баптаушының атауы. Ителгіні көбінесе қоянға салады, 
кейбір  шебер  құсбегілер  ителгіге  қаз  да  алдырады  (Ш.Айманов).  Бұл  сөздің  «құс  баптаушылық, 
бапкерлік» мағынасында құсбегілік сөзі пайда болған [3; 6-т., 531-б.]. 
Құсшы — құс  салатын  адам,  саяткер  атауы.  Үні  не  деген  жаман,  əкетші,  əрі, — деп  семіз 
бəйбіше  құсшы  жігітке  бұйыра  сөйледі  (С.Бегалин).  Бұдан  «құсқұмар,  саятшыл»  мағынасында 
құсшыл сөзі пайда болған [3; 6-т., 532-б.]. 
Қазақ құсбегілері қырандардан бүркіт, ителгі, лашын, сұңқар, қара қылыш, бидайық, тұрымтай, 
жағалтай  сияқтыларды  қаракөздер  тобына  жатқызады,  қаршыға,  тұйғын,  қырғиларды  шегіркөзділер 
тобы  деп  атады.  Қырандарды  аңды  алу  əдісіне  қарай  іліп  алатындар,  теуіп  алатындар  деп  eкiгe 
бөлген.  Аса  білгір  қазақ  құсбегілері  қырандардың  түci-түгіне,  түр-тұлғасына,  сүйек  бітімі  мен 
келбетіне,  мінез-сезіміне  қарай  қаршыға,  тұйғын,  қырғиларды  бip  текке,  сұңқар,  ителгі, 
жағалтайларды  бip  текке,  лашын,  бидайық,  тұрымтайларды  бip  текке  жатқызады  да,  бүркітті  өз 
алдына жеке тек атайды. 
Қазақ  халқының  ауыз  əдебиетінде  қырандар  мен  құсбегілер  жайлы  өте  көп  аңыз-əңгімелер 
сақталған.  Ұшқыр  қиялды  əрі  бақылағыш  құсбегілер  аузынан  шыққан  қыранға,  аңшылыққа  тəн 
əңгімелердің  кейбірі  тіпті  ғалым-зоологтерге  де  белгісіз  болуы,  айтылған  атау  сөздердің  біразы  тіл 

41 
мамандарына беймəлім болуы мүмкін. Аңкөс құсбегілердің қырандар туралы айтқанын қағаз бетіне 
түcіpіп, түсіндірудің өзі өте күрделі жұмыс. 
Сонар — қалың қар жауып, ашылғаннан кейінгі аңға шығуға қолайлы тынық күн осылай аталған 
[8; 8-т., 399-б.]. Алғашқы қар жауып ашылған тынық күні, яғни сонарда, бүркітті қолға қондырып 
биік  таудың  басына  шығады  (Ш.Айманов).  Сонар  сөзінен  сонарла,  сонарлат,  сонарлау,  сонаршы 
сияқты сөздері, келтесонар, қансонар, ұзақсонар тəрізді күрделі атаулар туған [3; 8-т., 340-б.]. 
Қырғыз тілінде сонор (сонор қар)— жаңа жауған қар «үлпек қар, қырбық қар; үлпек қарда аңшы 
құс я итпен аң аулау», сонор қуу —«тағы аңдарды аулау», сонорлаш «аңшы жолдас» [7; 117]. Құмық 
тілінде  «сунар» — «жаңа  жауған  қар»,  чуваш  тілінде  «аң  аулау»,  сунарса — «аңшы» [4; 428]. 
В.Радловтың  түсіндіруінше,  қырғыз  тіліндегі  сону —«жан  баспаған  қар»,  сонун — «жаңа»:  сонун 
тыл—  «жаңа  тіл» [9].  Соны  қазақ  тілінде  «жаңа,  тың»  мағынасын  білдіреді.  Сөйтіп,  жоғарыда 
келтірілген сонар, сонор, сунар, сону, соны сөздерінің бəрінің түбірі сон екенін көреміз [7; 117–118]. 
Келтесонар деп жауған қардың көп жатпай тез еріп, аң ізінің көмескіленуін айтады. Өткен қыс 
қаңтардың  ортасы  ауа  аңшының  арманындай  келтесонар  түсіп,  осы  Жəкен  Мусаны  аңға  алып 
шыққан (А.Сейдімбеков). 
Ұзақсонар — қалың қардағы аң ізінің көп уақыт бойы бүлінбей, жоғалмай жатуын айтады. Қазы 
ұзақсонар,  келтесонар,  қансонар  деп  аталатын,  түлкі  қағуға  қолайлы  күндерді  құр  жібермейді 
(М.Мағауин). 
Қансонар — қалың қар жауып аңның ізі айқын білініп жатқан шақта, ауңшы құс, тазылармен аң 
аулаудың сəтті күнін айтады [3; 8-т., 399-б.]. Сол алғашқы қансонар күні екі тазы ерткен үш адам 
жазық далаға қарай бет алды (Ə.Көшімов). 
Қансонар сөзі құрылымы жағынан қанбазар, қанжайлау, қансəске сияқты тіл бірліктеріне ұқсас. 
Ə.Қайдар  қан  сөзінің  төркінін  монғолдың  «хон» «тыныштық,  жым-жырт»  сөзімен  байланыстырады 
[7;117].  К.Юдахин  қырғыз  тіліндегі  қанжайлоо —«шөбі  шүйгін  жайлау»,  қанбазар—  «халық  көп 
жиналатын, дүние мүлкі мол базар» сөздерін бір нəрсенің молдығымен байланыстырады [10]. Сонда 
қансонар  алғаш  қар  жауған  күні  аң  мол  ауланатын  сəтті  шақ  дегенді  білдіреді  деп  пайымдауға 
болады. 
Жым  —  аңның  ізі,  жүретін  жолының  атауы.  Қақпан  осы  өзекке  түбектеп  келіп  құлайтын 
жымға салынған (Ж.Молдағалиев) [3; 8-т., 340-б.]. 
Қоңыр аң — аю, арқар, тау ешкі, бұғы сияқты аңдардың жалпы аты. 
Апан — аюдың, қасқырдың ұясы, інінің атауы. Апандағы жалғыз күшік енесінің келгенін сезіп, 
кеудесін  көтеріп,  қармана  бастаған  (С.Ерубаев).  Апан  сөзінен  апандай,  апанды  сияқты  сөздер, 
аюдың апаны, апандай ауыз, апанды құдық тəрізді тұрақты тіркестер туған [3; 1-т., 556-б.]. 
Дүниеде аң ауламайтын, құс салмайтын халық жоқ деуге болады. Бірақ əр халықтың аңшылық 
дəстүрі өзіне ғана тəн, өз дүниетанымына, түсінігіне сай қалыптасқан. 
Қазақ халқының ұлы тұлғаларының еңбектерінде де аңшылықты, яғни ит жүгіртіп, құс салып, аң 
аулауды қазақ халқы өнерінің негізгілерінің бірі деп білген. 
Аң аулауды қазақ халқының ұлы ақыны Абай тамаша өлеңдерінде тек ғана аң аулау ғана емес, 
жаратылыс сұлулығын, жазғы, қысқы, аңшылық сайранын асқан сүйiспеншiлiкпен жырлаған. «Мұны 
оқыса,  жiгiттер,  аңшы  оқысын,  Бiле  алмасаң,  құс  салып,  дəм  татпасаң» — деп,  саятшылықтың 
спорттық,  демалыстық  маңызына  зор  мəн  берген.  Ондағы  жора-жоралғы,  əдет-ғұрып — бəрі  де 
көшпелі өмір салтына лайық түсініктер негізінде аталып, біздің заманымызға жеткен. 
 
Əдебиеттер тізімі 
1.  Мұқанов С. Халық мұрасы (тарихи этнографиялық шолу).— Алматы: Қазақстан, 1974. — 86-б. 
2.  Қазақ əдеби тілінің сөздігі. — 1–3-т.— Алматы: Арыс, 2006. 
3.  Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. — 1–10-т.— Алматы: Ғылым, 1974–1986. 
4.  Древнетюркский словарь. — Л.: Наука. Ленингр.отд., 1969. — 676-б. 
5.  Монғолша-қазақша сөздік / Құраст. С.Хабшай, Ə.Мініс. — Ұланбатор: Монғ. мем. баспасы, 1954. — 115-б. 
6.  Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. — Алматы: Ғылым, 1966. — 145-б. 
7.  Қазақша-орысша сөздік / Ред басқ. Р.Ғ.Сыздық, К.Ш.Хұсайын. — Алматы: Дайк-Пресс, 2001. — 1005-б. 
8.  Жанпеисов Е. Этнокультурная лексика казахского языка (на материале произведений М.Ауэзова).— Алма-Ата: Наука, 
1989.— 283 с. 
9.  Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. — Т. 1.—СПб., 1888 — 1911. — С. 131. 
10.  Юдахин К.К. Киргизско-русский словарь. — М.: Изд. иностр. и нац. словарей, 1965. — С. 94. 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12




©emirb.org 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет