1. Аудиттің мақсаттары



жүктеу 53.47 Kb.
бет1/2
Дата17.02.2022
өлшемі53.47 Kb.
#17349
  1   2
аудит

1.Аудиттің мақсаттары

Егер аудиттің объектісіне барлық шаруашылық қызметтері кіретін болса, онда мақсат- осы қызметтің тиімділігін бағалау, шығынды барынша кемітудің ықтимал жолдарын анықтау, өндірістің пайдалылығы мен еңбек өнімділігін арттыру, жұмыстың аса жоғары түпкілікті нәтижесіне қол жеткізу үшін ұсыныстарды әзірлеу.Аудит мақсатының консалтингтік қызмет жүзеге асыру барысында клиенттің коммерциялық қызметін жақсартатын жоғары сапалы кеңес беру қызметі болады, сонымен қатар аудитордың беделі мен табысы қоса өседі. Алға қойылған аудит мақсаттарына қол жеткізу үшін нақты міндеттер керек:



  1. Кәсіпорынның қаржылық есептемесінің шындыққа жанасымдылығын қамтамасыз ету және оны есеп беруді пайдаланушылар үшін ақпараттық тәуекелді қолайлы деңгейге дейін азайту;

  2. Шешім қабылдаудың логикалық тұрғыдан негізделген базасын құру үшін жеткілікті дәрежеде құзіретті мағлұматтарды алып, бағалау;

  3. Кәсіпорын экономикасын немесе оның белгілі бір қызмет түрінің, оның ішінде, инвестициялық, маркетингтік және сыртқы экономикалық қызметін жүйелі талдау;

  4. Кәсіпорын қызметі және оның жарғысының бір-біріне сәйкестігін, жасалған бизнес-жоспардың және басқа да тапсырмалар мен мен нормативтердің орнықтылығын (негізділігін) тексеру;

  5. Заңның сақталуын, бухгалтерлік есепті жүргізудің және есеп берудің дұрыстығын, ШЖС-дің қаржылық жағдайы туралы шындыққа жанасымды ақпаратпен пайдаланушылардың қамтамасыз етілуін бақылау;

  6. Заңды белгілейтін бастапқы құжаттармен олардың шынайы мазмұнына шаруашылық операцияларының қаншалықты сәйкесетіндігін тексеру;

  7. Кәсіпорынның өндірістік, маркетингтік, инвестициялық және басқа қызметтерін бақылау мен есебі саласындағы әр түрлі мәселелер бойынша клиентке кеңес беру қызметін көрсету;

  8. Клиенттің меншігін бекітіп беруге, оның бизнесінің тиімділігін арттыруға және кемшіліктерді жоюға ықпал ету.

2. Аудиттің құқықтық негізі

Аудиторлар мен аудиторлық ұйымдарға кәсіби қызметті қанағаттанғысыз дәрежеде орындамауы үшін азаматтық-құқықтық, әкімшілдік, материалдық, қылмыстық жауапкершіліктері жүктеледі. Клиенттер оның кредиторлары мен инвесторлары, мемлекет және оларға өкілеттілігі жүретін тәртіп сақтау және басқа органдар аудиторға қарсы сот немесе төрелік сот іс қозғауы мүмкін.

Аудиторлық ұйым барлық елеулі қатынастарда экокнмикалық субъектінің қаржылық есеп берулерінің айықтығы туралы кәсіби пікір қалыптастыратын және оны білдіретіні үшін жауапқа тартылады. Заңдық жауапкершілік тек келісім- шарттағы.

Жаңа немесе өзгеше операциялар есебінің мәселелері бойынша кәсіпорындарға кеңес беру барысында аудитор бірқатар проблемаларға кезігеді. Аудиторлар операциялардың есебін дұрыс жеткізу ісінде әр түрлі пікірде болады, сондықтан да кәсіпорын басшысы болып өткен немесе болуы ықтимал операциялардың есебі бойынша басқа бухгалтериямен кеңесетін болса, оған таңдаудың қажеті жоқ. Осы заманғы қаржы рыногы күрделі әрі қитұрқы қаржы аспаптарын жасау барысында тапқырлық танытады, олардың есебі анық бола бермейді.

Жауапкершілікті арттыру мен кәсіби әдептә сақтаудың маңызды аспектісіне аудиторлардың жұмыс сапасын бақылау жатады. Аудитордың жауапкершілігі мен жұмыс сапасына әсер ететін 9 позицияны бөліп көрсетуге болады:



  1. Қызметкерлерді жалдау;

  2. Жұмыс кестесін жасау;

  3. Біліктілікті арттыру;

  4. Мансап;

  5. Басқарушы қызметкерлерді бақылау;

  6. Қызмет көрсетуге клиентті қабылдау;

  7. Кеңес беру;

  8. Тәуіелсіздік;

  9. Фирманы бақылау.

3.Аудиттің компоненттері

Аудиттің бірінші компоненті- бұл экономикалық объект. Аудиторлық қызметті жүргізудің қажетті шарты оның аясы туралы айқын түсінік болып тбылады. Ол белгілі бір уақыт аралығында, айталық, компанияның жылдық есеп беруіне аудит жүргізгенде немесе ішкі аудитте, сондай-ақ экономикалық объект болып табылмайтын ақпараттық жүйедегі аудитте нақты шарушылық жүргізуші субъектілердің параметрлерімен анықталады.

Аудиттің екінші компоненті- өндірістік жағдай мен ақпарат. Аудиттің көптеген түрі шаруашылық жүргізуші субъектілердің басшылығымен дайындалған ақпаратты бағалайды. Аудитор ақпараттың дұрыстығын талдайды. Оның міндетіне есеп берулерге тек түсінік бер ғана емес, сондай-ақ тікелей олардың өзін жаңа ақпарат алуында.

Үшінші компонент бұл аудитті жүзеге асырушы тұлғаның біліктілігі. Аудитор ең алдымен өз ісінің құзіретті маманы болуы, яғни тиісті фактілерді жинай білу керек және осы фактілерді бағалайтын өлшемдерді жете білу қажет. Одан тәртіптің белгілі бір нормаларын, атап айтқанда, өз ісінің тәуелсіздігін сақтап, қысым көрсетушілікке қарсы тұра білу керек.

Аудиттің төртінші компонентіне техникалық тұрғыда аудиторлық қызметтің негізгі мазмұны болып табылатын фактілерді алумен бағалау жатады. Фактісіз қандай да бір аудиторлық есеп беру ұтымды жүргізілген зерттеудің нәтижесі ретінде қабылданбайды.

Бесінші компонент ретінде аудит мазмұны туралы ақпаратқа немесе функциялауға қатысты жиналған фактілер негізінде белгіленген критерийлер алдыға шығады.

Аудиттің алтыншы компоненті аудиторлық есеп беруді жасау. Аудитор осы арқылы тексеру барысында ашылған жағдайлар туралы, шаруашылық жүргізуші субъектілердің қызметін оңайландыру бойынша ұсынған шаралары мен айтқан ескертпелері туралы хабарлайды.


4.Аудит қызметінің этикасы
Аудит қызметінің негізгі мақсаты- ол өте жоғарғы деңгейдегі мамандар
Ғылыми тұрғыдан қарастыратын болсақ этиканың теориясы бар. Онда әртүрлі
Арнайы мамандар тілімен айтқанда жалпы этика екі түрге бөлінеді.
Батыс елдерінде этика мәселесінің шешімі арнайы мамандар этикасының кодексімен
Аудитордың адалдығы, объективтілік қасиеттері мамандар этикалық кодексінде өте қысқаша
Аудитор өз жұмысында объективтілік көрсету үшін ол жұмыс барысында
Мамандар этикалық кодексінде аудитордың дербес, тәуелсіздік көрсету жолына көп
Біріншіден, тапсырушымен қарым-қатынаста тәуелді болу жағдайына немесе аудит принциптерін
Екіншіден, аудитор өзінің дербес, тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін тапсырушылармен
Үшіншіден, аудит этикасының кодексінде ерекше айтылған ой ол аудитор
Төртіншіден, аудитор сыйлық алудан, қонаққа барудан немесе несиеге ақша
Аудит этикасының кодексінде тағы ерекше айтылған жағдай ол- соттасу
Ұлыбритания елінің аудит этикасы кодексінде қойылған қатал талаптың бірі
Аудит фирмаларының, жеке аудиторлардың жұмысына сонымен қатар аудит этикасының
Тапсырушылар аудит кызметінің барысына немесе қорытындысымен келіспеген жағдайда өзінің
Қорыта келгенде, Ұлытбритання аудитор этикасының кодексі
Ал, Германияда аудитор палатасы шығарған "Экономиканы бақылаушылар мен бухгалтерлік
Аудит фирмасы және аудиторлар өздері туралы басылымға жарнама бергенде
Газет, журнал, радио, теледидар журналистерімен, жалпы информация қызметкерлерімен аудит
Еуропа аудит этикасының кодексінде тағы бір ерекше орын алатын
Қорыта келгенде, дүниежүзілік әртүрлі аудит этикасын қарастырғанда, оған үлкен
Аудит мамандығының өзгеше ерекшелігі олар қоғам алдында үлкен міндетті
Осы қарастырылған шет елдердегі аудит этикасының кодексі Қазақстан Республикасында

5.Аудиттің концепциялары

Концепциялар (тұжырымдамалар) аудит теориясының бағытын белгілеп береді. Негізгі тұжырымдаманы қарастырайық:


  1. Мінез құлық этикасы жалпыға бірдей этика нормаларын белгілеп қана қоймай аудитор тәртібінің арнайы ережесінде белгілейді.

  2. Тәуелсіздік ең алдымен пікірдің объективтілігін және шынайы болуын қамтамасыз етеді.

  3. Кәсібилік аудиторлар құзіретті, білікті және зерделі болуы қажет.

  4. Дәелділігі аудиторлар қисынға негізделген шешім қабылдау үшін жеткілікті дәрежеде құзарлы мағлұматтар мөлшерін жинап бағалау керек.

  5. Ұсынудың дәлдігіақпаратты ашу мен ұсыну барлығы әдетте бәр мәнді ережелердің толық жинағы ретінде қарастырылатын жалпы қабылданған аудиторлық стандарттарға қызмет етеді.

Аудиттің түрлері және сипаттамасы

Аудиттің түрлері мынадай негізгі белгілері арқылы жіктеледі:

Р/н

Критерийлер

Түрлері

1

Ақпаратты пайдаланушыларға қатысты

1.ішкі

2.сыртқы


2

Заң талаптарына қатысты

1.міндетті

2.бастамашылық (ерікті)



3

Аудит объектілері бойынша

1.банктік аудит

2.сақтандыру компонияларының аудиті

3.биржалар, инвестициялық институттар мен зейнетақы қорларының аудиті

4.жалпы аудит

5.мемлекеттік аудит


4

Тағайындалуы бойынша

1.қаржылық есеп беру аудиті

2.салықтық аудит

3.сәйкестік аудиті

4.арнаулы (экологиялық, операциялық және т.б)



5

Жүзеге асырылу мерзімі бойынша

1.бастапқы

2.келісілген



6

Тексеру сипаты бойынша

1.дәлелдеуші

2.жүйелі бағытталған

3.тәуекелдікке негізделген аудит

Ішкі аудит басқару есебінің бөлінбес және маңызды элементі болып табылады. Ішкі аудитке деген қажеттілік жоғары басшылық барлық басқару құрылымдары қызметін күнделікті бақыламауына байланысты ірі кәсіпорындарда пайда болады.

Сыртқы аудитті ұйымға тапсырыс беру (шарт жасасу) негізінде сыртқы тәуелсіз аудиторлар, аудиторлық фирмалар жүзеге асырады. Сыртқы аудиттің тағы ерекшелігі аудиторлардың тексерілетін кәсіпорынға мүддесі жоқтығында және құрылтайшы, меншік иесі, акционер, басшы және басқа лауазымды адамдар болмауында, ұйым басшылығы мен туыстық қатынаста (ата-анасы, жұбайы, аға-інісі, апалы-сіңлілі, ұл-қыздары) тұрмайтындығында және қызметтік қатынаста байланысы жоқтығында болып табылады.

Міндетті аудит – тізімі заңмен белгіленген кәсіпорындардың қаржылық қорытынды есебіне жыл сайын аудиторлық тексеру жүргізу.


Бастамашылдық (ерікті) аудит – оны жүргізу шартында көрсетілген аудиттің нақты міндеттері, мерзімдері мен төлемдері ескеріле отырып, кәсіпорынның өзінің шешімімен жүргізіледі.
Аудит объектілері бойынша:  банктік аудит, сақтандыру компанияларының, биржалардың, инвестициялық институттардың, зейнетақы қорларының аудиті, жалпы аудит, мемлекеттік аудит болып бөлінеді. Мемлекеттік аудиттен басқа аудит түрлеріне ҚР Қаржы министрлігі мен Ұлттық банк беретін қажетті лицензиялар қажет болады.
Тағайындалуы бойынша аудит тиісті түрлерге бөлінеді.
Қаржылық есеп беру аудиті – барлық елеулі аспектілер бойынша дұрыстығы туралы аудиторлық қорытынды беру мақсатында субъектінің қаржылық қорытынды есебін тексеру. Оны сыртқы аудиторлық фирмалар жүргізеді және пайдаланушылардың кең көлеміне арналған.
Салық аудиті – бұл салықтарды төлеудің, есептеудің дұрыстығы мен толықтығын аудиторлық тексеру, салық саясатын ұстану.
Сәйкестік аудиті – бұл ұйымның шаруашылық жүйесінде заң актілері мен нұсқаушы материалының нормаларын, сонымен қатар әкімшілік персоналына арналған процедуралар немесе ережелердің сақталуын тексеру. Сәйкестік аудиті әкімшіліктің (басшылықтың), басқарудың белгіленген нормаларын (процедурасын) орындауының ұйым жарғысына сәйкестігін тексеру мақсатында ұйым акционерлері мен меншік иелері тапсырысы бойынша жүргізілуі мүмкін.
Арнаулы аудит (экологиялық, операциялық және басқалар) – субъект қызметінің жекелеген жақтарын, мемлекет алдындағы белгілі бір норма мен міндеттемелердің сақталуын тексеру.
Экологиялық аудит – қоршаған ортаның нақты жағдайының басында берілген ішкі және сыртқы экологиялық стандарттар мен нормалардан ауытқуын бағалау.
Операциялық аудит – басқару үшін тиімділігін, сенімділігі мен пайдалылығын бағалау мақсатында ұйымның шаруашылығын, механизмінің жекелеген бөліктерінің қызмет етуін тексеру.

Операциялық аудиттегі тексеру басқарудың өлшемдерін, ұйымдық құрылымын бағалауды, бухгалтерлік есеп, компьютерлік жүйе әдістемесі мен механикасын, маркетинг пен кез-келген басқа салалардың әдістерін ұйымдастыруды қамти алады.

Жүзеге асыру уақыты бойынша бастапқы және келісілген аудитті бөліп көрсетеді.
Бастапқы аудит – осы клиент үшін алғашқы аудиторлық тексеруді жүргізу. Бұл қаржылық есеп беруді тексеру кезінде аудиторда тұтынушы бизнесінің ерекшелігі, оның ішкі бақылау жүйесі туралы түсінік болмайды.
Келісілген (қайталама) аудит – бұл жыл сайын сол бір тұтынушыға аудиторлық тексеру жүргізу: бұл жерде аудиторға бухгалтерлік есеп және ішкі бақылауды ұйымдастырудың күшті және әлсіз жақтары белгілі. Келісілген аудит тұтынушымен қатар аудит үшін де пайдалы. Егер тұтынушының аудиторлары жиі ауысып отырса, бұл қаржылық қорытынды есепті пайдаланушыларда, сонымен бірге келесі аудиторларда күмән және сезік тудырады.
Сипаты бойынша тексерудің төмендегі түрлерін бөліп көрсетеді:
Дәлелдеуші аудитАудиттің мұндай кезеңі тексеруді жүргізу кезінде аудиторлар әр шаруашылық операцияны тексеріп және дәлелдеп, бухгалтермен қатар өз есебіне алу тізімін құрады. Басқаша айтқанда мұндай аудитті есепті жүргізу немесе есепті қалпына келтіру деп атауға болады.

Жүйелі бағытталған аудит шаруашылық операцияларды бақылайтын тұтынушы жүйесін бақылауды көздейді. Бұл кезде аудитор ішкі бақылауға негіз ұстайды. Ол оған жан-жақты тексеру санын қысқартуға және осы жүйеге сенуге мүмкіндік береді. Себебі ол есептегі қате мен дұрыссыздықты уақытында анықтап, оларды жою жөнінде шаралар қабылдауға мүмкіндік береді.


Тәуекелге негізделген аудит бұл кәсіпорын жұмысы жағдайынан шығады, негізінен оның жұмысындағы осы тұстарды (қауіпті нүктелерді) таңдай отырып тексеру жүргізетін аудит.

Аудиттің бұл түрі жұмысты тәуекелі жоғары шаруашылық операцияларда шоғырландыруға және тәуекелі төмен салалардағы тексеруді қарапайымдандыруға мүмкіндік береді.

6.Аудитті ақпаратпен қамтамасыз ету

Құбылыстың мәні мен өзара байланысын түсіну, бизнестің жағдайы мен келешекте дамуын зерделеу аудит пен қаржылық- экономикалық талдаудың арнайы әдістерін кешенді пайдаланудың негізінде ғана мүмкін болады. Деректерді уақытылы бақылау саралап баға беруге мүмкіндік береді және әр түрлә қатысушылардың, атап айтқанда, инвесторлардың, қарыз берушілердің, жабдықтаушылардың, тұтынушылардың, меншік иелерінің, әкімшілік пен кәсіпорын қызметкерлерінің мүдделерін қоса ескеру арқылы бизнестің тиімділігін арттырудың жолдарын анықтауға мүмкіндік береді. Кешенді аудит пен талдаудың қажетті әдісін таңдау бизнесті басқаруда оңтайлы шешімдерді қабылдауды негіздеі және қамтамасыз ету бойынша алға қойылған мақсаттарға жылдам қол жеткізуге мүмкіндік береді. Экономикалық ақпараттың көптеген зерттеу әдістерімен кешенді аудит пен талдауды жүргізу негізінде қаралатын объектінің жағдайын шындыққа жанасымды әрі объективті тұрғыда бағалауға болады.

Экономикалық талдауды қаржылыққа және басқарушылыққа бөлу бухгалтерлік есеп пен аудит бойынша халықаралық және қазақстандық стандарттардың талаптарына толық жауап береді. Мұнда қаржылық есептің деректері қаржылық талдаудың ақпараттық базасы ретінде қызмет етеді, ал басқарушылық есептің көрсеткіштері басқарушылық талдаудың аясында қызмет етеді. Қаржылық-экономикалық талдауды ұйымдастырудағы мұндай тәсілдеменің ұтымдылығы дамыған елдердің тәжірбиесі көрсетіп берді және ол ғалымдардың, мамандардың, аудиторлардың, меншік иеленушілердің, инвесторлардың, бизнесмендердің, менеджерлердің және басқа да мүдделік танытатын тұлғалардың терең ғылыми және іс-тәжірибелік мүдделерін білдіреді. Сонымен бірге сыртқы қаржылық талдау мен ішкі немесе басқарушылық талдаулардың арасында белгілі бір шеңбермен шектеліп қалатын, яғни нақты сызылған шекара жоқ, өйткені ішкі талдау сыртқы талдаудың жалғасы ретінде қарастырылады немесе осыған керісінше.

7.Аудит ақпарат базасының құрамы

Ақпараттық құрылымы олардың мәні және басқарудағы міндеттеріне байланысты. Бизнес жағдайы туралы мәліметтерді аудиттеу алға қойған мақсаттар мен міндеттерге қарай мынадай негізгі белгілері бойынша жіктелуі мүмкін:


  1. Функционалдық белгілеумен- жоспарлы, нормативті, есептік, есеп берушілік, есептен тыс және талдамалы;

  2. Көздері және өңдеу деңгейлері- бастапқы, аралық, нәтижелі, деректі, көзбен бақылау;

  3. Қажетті мағлұматтардың мөлшерімен- кешенді, тақырыптық және жеке;

  4. Мазмұндылығы және пайдалылық- жеткілікті , жеткіліксіз, артық, пайдалы және пайдасыз;

  5. Бейнелеу тәсілімен- мәтіндік, сандық, алфавиттік, алфавиттік-сандық, шартты және графикалық;

  6. Өзгеру деңгейлерімен- тұрақты, шартты-тұрақты, өзгермелі және сәттік;

  7. Ұсыну формаларымен- ауызша, жазбаша, телефондық, машиналық, машиналық емес, магнит таспалары мен дискілер дыбыс жазу және бейне жазу таспалары және т.б.

8.Аудит жүргізу туралы келісім

Аудит жүргізу туралы келісім болғанда екі жақ жұмыс талаптары бойынша жазбаша құжат ұсынуға міндетті. Аудитор клиенттің қойған талаптарымен келіскен жағдайда оның қойғвн талаптары мен қанағатын анықтау қажет, сонымен қатар аудит жүргізуге байланысты ұйымдастырушылық сұрақтарды қарастырылады. Ол үшін клиент аудиторлық ұйымның мекен - жайын ресми түрде аудит жүргізу туралы ұсынысын келісім - хат арқылы жібереді немесе сәйкесінше қызмет көрсету. Бұндай хат ерікті түрде құрылады. Онда аудит жүргізу мерзімі, оны жүргізу қажеттіліг, соынмен қатар шешімін талап ететін сұрақтар, мүмкін болатын гонорар көлемі және т.б. көрсетіледі. Келісім – хат алғаннан кейін аудиторлық ұйым алдын - ала жоспарлау аудитін жүргізеді. Қаржылық есептілікке тексеріс жасауға шақыру себебін бағалаған кезде аудиторларға ең көп мүмкіндік болатын пайдаланушыларды анықтау керек. Егер кәсіпаорын сатылуға дайындалған болса немесе оны қайта құру қаралса,онда олар есептіліктің нақты екенін дәлелдейтін кең көлемдңматериалдар дайындау керек.  


Клиент және аудиторлық ұйым аудит жүргізуге байланысты келісім-шарт талаптарын біркелкі түсінуі қажет.Түсінбестілікті минимумға апару үшін, бұл талаптпарды келісім-шартта анықтап белгілеу керек. Міндетті хаттың құрамында міндеттер аудитті жоспарлау үшін маңызды, себебі ло тестер жүргізу және жалпы аудитті орындау мен басқа да қызмет көрсету мерзімінің шарттарын қвмтиды. Аудиторлық қызмет көрсету туралы келісім-шарт Қ.Р-ң Азаматтық Кодексінің 384 статьясына сәйкес қызмет көрсетуі қайтарымды келісім-шарт категориясына жатады.Келәсәм-шарт қорытындыланғаннан бастап күшке енеді және екі жақ үшін де міндетті болып табылады және белгіленген мерзіміне дейін әрекет етеді. Егер соңғысы көрсетілмесе, онда келісім-шарт сонда берілген уақытқа дейін әрекет етеді деп танылады. Әрекет ету мерзімі тоқтатылады егер:  
- келісім- шартта негізделген иіндеттерді атқару мүмкін емес болған жағдайда  
- белгіленген тәртіпке байланысты екі жақтың банкрот деп мойындаған болса;  
- келісім-шарт жасаған мемлекеттік мүшесін алып тастаған немесе өзгерткен жағдайда.

9.Негізгі құралдардың аудиті

Негізгі құралдардың сақталуының, пайдалануының және есебінің аудитінің барысында аудитор:

- Негізгі құралдардың нақты бары мен сақталуын бақылау мен қамтамасыз етілгенін;

- Заттардың  негізгі құралдарға дұрыс жатқызылғанын және олардың пайдалану мақсатына, сипатына, заттық нысанына, меншіктік қатынасына, болмыстық құрамдарына қарай дұрыс топтастырылғандығын;

- Негізгі құралдардың есепте дұрыс бағаланғанын;

- Негізгі құралдардың тозуының және жөндеуінің дұрыс құжатталғанын және есепте дұрыс көрсетілгенін;

- Негізгі құралдардың қозғалысы бойынша операциялардың дұрыс құжатталғанын және есепте дұрыс көрсетілгенін;

- Негізгі құралдардың дұрыс және тиімді пайдаланылғанын;

- Негізгі құралдардың нақты бары мен қозғалысы туралы мәліметтердің есепте және есеп беруде дұрыс көрсетілгенін;

- Мүлік салығы  бойынша бюджетпен дұрыс есеп  айырысқанын анықтауы қажет.

Аудитор аналитикалық есептің мәліметтерінің негізінде  негізгі құралдардың құрамы және құрылымымен танысуы қажет (негізгі құралдардың мүліктік есеп карточкалары, ведомость-машиногарммалары). Ол үшін аудитор бірінші кезекте негізгі құралдардың сипаты және ұйымның қызметінде пайдалану мақсатына, заттық құрамына, иеленуіне қарай дұрыс топтастырылғанын және негізгі құралдар белгілеріне қарай кіріске алынып, техникалық құжаттары мен мүліктік карточкаларының негізінде топтастырылғанын анықтайды:

- Негізгі құралдар  өндіріске қатысуына қарай   өндірістік және өндірістік емес  болып екі топқа бөлінеді. Өндірістік негізгі құралдарға өндіріске арналған, яғни өнім өндіру орындарында пайдаланылатын негізгі құралдар жатады. Өндірістік емес негізгі құралдарға шаруашылықтың өндірістен басқа салаларында пайдаланылатын негізгі құралдар жатады;

-  негізгі  құралдар сипаты мен ұйымның қызметінде пайдалану мақсатына қарай былай бөлінеді: жер; үйлер мен ғимараттар; машиналар мен жабдықтар; кемелер; ұшақтар; автокөліктік құралдар; жылжымайтын мүлікпен біріктірілген жиһаз бен жылжымалы мүлік және кеңсе жабдығының жекелеген түрлері;

- пайдалану  сипатына қарай негізгі құралдар  жұмыс істеп тұрған, жұмыс істемей  тұрған және қорда тұрған болып  бөлінеді;

- заттық құрамына  қарай негізгі құралдар мүліктік  және мүліктік емес болып бөлінеді. Мүліктік негізгі құралдарға  заттай көрінісі бар, санауға және өлшеуге болатын негізгі құралдар жатады. Ал мүліктік емес негізгі құралдарға пайдаланылатын жерге, орманға, суға күрделі қаржы салымдары жатады;

- меншігінде  болуына қарай негізгі құралдар  субъектіге тиісті және оның  балансында есепке алынған негізгі құралдар, яғни меншікті  және ұйыммен уақытша жалға алынған негізгі құралдар болып бөлінеді.

10.Материалдық емес активтер аудиті

Материалдық емес активтерді жөндеу мақсаты бухгалтерлік есептің дұрыс жүргізілуіне және де материалдық емес активтердің қорытындысын құрастыру, нақты көз қарасты білдіреді.

Материалдық емес активтер аудитінің мақсатының бірі ол – қателіктерді алдын ала ескеру және алданып қалмау, бұл тозу аудитінің ең басты мақсатының бірі болып есептеледі.

Аудитті және материалдық емес активтердің қозғалысының талдауының ең басты ақпараттық базасы бухгалтерлік есеп беру болып есептеледі, есептік тіркелу, есеп айырысу жағдайларымен байланысты.

Материалдық емес активтердің аудиторлық тексерісінің нәтижесінде, ең алдымен баланстың дұрыстығымен, бұл үшін материалдық емес активтердің тозуын және баланстың мәліметтерін қарастыру керек. Олар барлық жағынан да келісуі керек: бастапқы сальдо мен айдың соңы, айдың соңындағы айналым. Егер келіспеушіліктері кездеспесе, онда кәсіпорында материалдық емес активтер инвентаризациясын ұйымдастыру керек.

Кәсіпорынға келген кезде міндетті түрде мынаны білу керек:

- кәсіпорынның материалдық емес активтерінің есеп беру жиілігінің есептік саясатымен танысу және оның өзгеруін салыстыру қажет;

- материалдық емес активтердің инвентаризациясы соңғы рет қашан жүргізілді және оның нәтижесі;

- материалдық емес активтерді бағалаудың сонғы материалдарын қарастыру;

- жеке және заңды тұлғалармен жасасқан материалдық емес активтерді жалға алу жөніндегі келісімшарпен танысу;

- бухгалтерияның материалдық емес активтерінің карточкасы және материалды жауапкершілікті тұлғалармен жүргізілетіндігіне көз жеткізу;

- материалдық емес активтерді сақтауға жауапты тұлғалар туралы толық мағлұмат алу;

- кәсіпорынның бухгалтериясы нормаланған құжаттармен қаншалықты қамтамасыз етілген, материалдық емес активтер есебін біріңғай құжаттарының үлгілерімен қамтамасыз еткен.


11.Тауарлы материалдық қорлар аудиті

Тауарлы - материалдық қорлар аудитінің мақсаты мен міндеттері.

Тауарлы- материалдық қорлардың есебінің аудитінің негізгі мақсаты- олардың есебінің дұрыс ұйымдастырылып жүргізілгендігін анықтау болып табылады:

олардың сақталу және пайдалану орындарындағы қозғалыстары мен нақты қолда барлығы туралы дәлелді мәліметтер алу;

олардың сақталу ережелерін қамтамасыз ету;

өндіріске жұмсалу номаларының сақталуын қамтамасыз ету;

өндіріске қажеті жоқ материалдық ресурстарды табу, анықтау және оларды сату;

Өндіріс үрдісінде бірақ - рет қатысып өндірілген өнімнің өзіндік құнына құны түгелдей кіріп, оның материалдық негізін құрайтын тауарлы-материалық қорлардың алатын орны өте зор.

Тауарлы-материалдық қорлар баланста: материалдар 1310, дайын өнімдер 1340, тауарлар 1330, аяқталмаған өндіріс баптары бойынша жинақталып, оларға мынадай активтер жатады: шикізаттар, сатып алынған жартылай фабрикаттар (шала өнімдер) мен құрастыру бұйымдары, конструкциялар мен тетіктері, отындар, ыдыстар мен ыдыстық материалдар, қосалқы бөлшектері, қайта өңдеуге берілген материалдар, сондай-ақ шаруашылықтың негізгі қосалқы өндірістерінде сатуға шығарылған өнімдер түріндегі активтері және әр түрлі мақсаттар үшін сатып алынған тауарлар және есепті кезеңде технологиялық үрдіс аяқталмаған өндірістік шығындар да жатады .

Аудитордан әр түрлі мақсаттарға қоймадан босатылған материалды құндылықтар бойынша бухгалтерлік жазулардың дұрыстығын мұқият тексеруді талап етеді.

Аудиторлық дәлелдемелердің негізгі көздері мыналар болып табылады: бухгалтерлік есептің қолданыстағы заңнамасы, салықтар туралы және басқа да номативтік-құқықтық актілер, бухгалтерлік есеп стандарттары, қаржылық есеп стандарттары, есеп саясатының қағидасы, бизнес-жоспар, өндірістік бағдарлама, қаржылық есептілік, бухгалтерлік есеп тізімдері. Алғашқы құжаттардың ішінен дәлелдеме көздеріне мыналар жатады: смета, шикізат шығындарының нормасы, лимит картасы, жолдағы қағаздар, инвентарлық сипат, салыстыру ведомосттары, хабарлама, төлем құжаттарының көшірмесі, келіп түскен жүктер есебінің журналы, счет фактуралар, ішкі орын ауыстыруларға үстемелер, тауарлы- транспорттық үстемелер, жүктік кедендік декларациялар, сертификаттар, кіріс ордері, сенімхат және т.б.

Ішкі бақылаудың құрылымын түсіну үшін аудитор:

Тауарлы-материалды қорлар табиғатын анықтау мақсатымен, өткен жылғы жұмыс құжаттарына шолу жасау керек.

Тауарлы материалды қорларға бақылаудың қалай жүргізілгендігін зерттеу.

Қандай мәселе табылғанын зерттеу;

Құралған сауалнама бойынша персоналдардарға сурау жасау;

Өзінің әдеттегі есебін және бақылау жұмысын атқаратын, клиент жұмысшыларын бақылау, аудиторға бақылау кезеңін және процедураны түсінуге мүмкіндік береді және олардың бәрі тәжірибиеде қолданылатынына сенімділігін береді.

Оларды жақсы түсіну үшін деректі алғашқы құжатты тексере отырып, аудитор өзіне қажет мазмұн нұсқауларын айқындай алады.

Сипаттау есебін, құжат айналымын, ішкі бақылау сұрақтарын, сұраулар тізімін құру арқылы ішкі бақылау жүйесінің түсінігін құжаттай алады. Шаруашылық қызметтің және клиенттің ішкі бақылауын алудағы сұрақтар тізімінің үлгісін келесі кестеден көреміз.

Шаруашылық операцияларды орындау барысында болатынын бұрмалауларды ішкі бақылау жүйелері арқылы жою мүмкін еместігін аудитор біліп жүруі керек. Сондықтан ол керекті тексеру процедуларын өзінің тәжірибиесіне және пікіріне сүйене отырып қабылдайды.

12.Ұзақ мерзімді активтер аудиті

Үлкен кәсіпорындарды санамағанда, өндірістік қызметпен айналысатын көптеген кәсіпорындар азғантай негізгі құралдар мен материалдық емес активтерді пайдаланады. Сондықтан ұзақ мерзімді активтер мен оларға сәйкес шаруашылық операцияларға ішкі бақылау процндуралары жеке көлемді жасалмайды, өйткені арнайы бақылауға кететін шығындар көлемі өзін-өзі ақтамайды. Мысал үшін үлкен өндірістік кәсіпорындағы ұзақ мерзімді активтерге аудит жасау әдістемесін келтірейік.

Ұзақ мерзімді активтердің ішкі бақылауы туралы жалпы түсінік алу

мақсатында, аудитор лауазымды тұлғалар арасындағы ақпараттарын

көрсету үшін зерттеуі немесе өзі құрастырған ішкі бақылау жайлы сауалнама сұрақтарына жауап іздеуі тиіс. Бұл құжаттар аудиторға клиентті бақылау тиімділігін тестілеуге және тәуекелділік денгейін көрсетуге мүмкіндік береді. Шаруашылық операциялар есепте нормативтік – құқықтық актілерге, бухгалтерлік есеп саясатына, есеп саясатының ережелеріне т.б. сәйкес көрсетілуі тиіс.
13.Дебиторлық берешек аудиті

Қазақстан Республикасында нарықтық қатынастардың қалыптасуына дейін құрылыс кешенінде құрылысқа қатысушылардың арақатынасында СНиП, ГОСТ,СН, ТУ, т. с.с. экономикалық сауатты құқықтық-техникалық базасына негізделген, инвестицияны қолдануды, нақты өзіндік құн мен нормативті пайданың құрылуын және құрылыс шикізаттарын бақылау, олардың жүйелік есебін жүргізуге мүмкіндік беретін, жақсы қалыптасқан салалық жүйе орын алған.

Қазіргі мың құбырып өзгеріске ұшырап отырған нарықтың шарттарына сәйкес дебиторлық берешек есебі мен аудиті маңызды роль атқарады. Құрылыс жұмыстарын өндіру мен жоспарлаудың арнайы шарттарына байланысты (өндіріс бөлімшелерінің әртүрлі салаға бөлінуі, және жұмысшылардың қауыптілігі артық орындарда жұмыс істеуі, т.б) барлық ресурстардың ұтымды жүргізілетін есебі мен оның негізінде ұйымдастырылған ресурстардың қолдануына қатаң бақылау жүргізу ең тиімді құрал ғана емес, ресурстарды рационалды қолдану мен экономика режимін қажетті шарттармен қамтамасыз ету болып табылады. Негізгі және айналым құралдарын қолдану арқылы өзінің жабдықтаушылық, өндірістік және тұрмыстық қызметін ұйымдастырады. Олар өзге де кәсіпорындармен келісімшартқа отыру арқылы іскерлік қатынасқа түседі. Шаруашылық қызмет барысында құрылыс компаниялары сатып алынған тауар (тұрғын үй объектілері, тағы басқадай құрылыс өнімдері) бойынша мердігерлер мен тапсырыс берушілер жасаған жұмыстары мен көрсетілген қызметтері бойынша, тағы басқа заңды және жеке тұлғалармен есеп айырысу жүргізіп отырады. Ұйымның берілген айналым құралдарынан қосымша алынған қаржы бойынша есеп айырылысу керектігі де туады. Сондықтан шаруашылық және қаржылық қызметінде дебиторлық берешекті өз уақытымен жабу және оның ұқыпты жүргізілген есебі маңызды орын алады. Сонымен қатар дебиторлық берешек өндірістік шаруашылық қызметінің ұйымдастырылуында да маңызды роль атқарады, өйткені есеп айырылысудың негізгі бөлігі қолма- қол ақшасыз жүргізіледі және қызметтер мен тауарлар есеп айырылысудан бұрын алынады, көрсетіледі. Дебиторлық берешектің туындауы, сәйкесінше олардың есеп және қаржылық есеп беруде пайда болуы біріншіден есеп жүргізілуінің қолданыстағы ережелері мен табысты мойындауда қолданылатын принциптеріне және екіншіден жоспарда күтілетін және алынған табыстың толық есебін жүргізумен және оған байланысты қаражаттың түсуі мен қаржылық құралдың қозғалысына жүргізілген бақылауға байланысты, үшіншіден қатаң бақылау жасаудың міндеттілігі салық органдарының салықтар мен салық салынатын табыс сомаларының деңгейіне тұрақты бақылау жүргізуінен туады.
14.Қысқа мерзімді қаржы аудиті

Ақша қаражаттарымен операциялар жүргізу жеткілікті түрде заңдық, ведомствалық және басқа нормативтік құжаттармен реттелген. Сонымен бірге, оларға елеулі қателер жіберуге алып келуі мүмкін басқа да циклдар әсерін тигізеді. Себебі, шаруашылық операциялары циклдарында барлық уақытта дерлік шоттарды төлеу жүзеге асырылып отырады. Баланстағы ақша қаражаттарының шоттары бойынша сальдо үлкен болмайды, бірақ олардың келіп түсуі мен шығуы бойынша үлкен айналымдар орын алады. Ақша қаражаттары өтімді (ликвидті) активтерге жататын болғандықтан, олардың ұрлану ықтималдығы жоғарырақ болады (ішкі тәуекелдік). Демек, бухгалтерлік есептің 1010.1 "Кассадағы ұлттық валюта түріндегі нақты ақша", 1030.1 "Ағымдағы корреспонденттік шоттардағы ұлттық валюта түріндегі нақты ақша", 1040 "Ағымдағы корреспонденттік шоттардағы шетелдік валюта түріндегі нақты ақша" шоттары объектіге қатысты тексеру жүргізілетін категорияға жатады. Объектіге қатысты тексеру жүргізуді орындау алдында тәуекелдікті бағалау үшін аудиторға тексеру процедураларының қолайлы көлемін анықтауға мүмкіндік беретін клиент туралы акпараттарды жинау немесе жаңалау керек.


Бухгалтерлік есептің "Ақша қаражаттарының қозғалысы жөніндегі қорытынды есеп" деп аталатын ұлттық стандартында ақша кассадағы және банктерде ашылған шоттардағы нақты ақша ретінде анықталған. Ақшаның қозғалысы - олардың операциялық, инвестициялық және қаржылық қызметтің нәтижесінде келіп түсуі және шығуы.

Жоғарыда аталып өткендей, кәсіпорында ақша қаражаттарының ұрлану ықтималдығы жоғары. Сондықтан, аудит өткізу кезінде бірінші кезекте ішкі бақылаудың ұйымдастырылуын зерттеу қажет.

Ақша қаражаттарының қозғалысына ішкі бақылау жасау жүйесі - активтерді қорғау, субъектінің қаржылық саясатына сәйкестікті қамтамасыз ету, бухгалтерлік шоттарда көрсетілген мәліметтердің дұрыстығын қамтамасыз ету үшін жасалынған процедуралар мен саясат.

15.Қолма қол ақша қаражаттары

Қолма-қол ақшаны басқару туралы түсінік

Қолма-қол ақша – бұл жеке тұлғалар мен компаниялар өз міндеттемелерін жүйелі түрде төлеу үшін пайдаланатын негізгі актив. Бизнесте компанияларда төлемдер бойынша міндеттемелерді орындау, болашақ төлемдерді жоспарлау және бизнестің барабар тұрақтылығын сақтау үшін сақтықпен басқарылуы қажет көптеген ақша қаражаттары мен шығыстары бар. Жеке адамдар үшін қолма-қол ақша қалдықтарын сақтау, сонымен қатар бос ақшадан пайда табу, әдетте, ең маңызды мәселе болып табылады.

Корпоративті қолма-қол ақшаны басқаруда, сондай-ақ көбінесе қазынашылық менеджмент деп те аталады, бизнес менеджерлері, корпоративті қазынашылар және қаржы директорлары әдетте ақшаны басқарудың жалпы стратегиялары, қолма-қол ақшамен байланысты жауапкершіліктер және тұрақтылықты талдау үшін жауап беретін негізгі тұлғалар болып табылады. Көптеген компаниялар қолма-қол ақшаны басқару бойынша жауапкершіліктің бір бөлігін немесе барлығын әртүрлі қызмет көрсетушілерге тапсыруы мүмкін. Қарамастан, күнделікті, айлық, тоқсандық және жылдық негізде ақшаны басқару бойынша басқарушылар қадағалап, талдайтын бірнеше негізгі көрсеткіштер бар.

Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп корпоративті ақша ағындарын басқарудың орталық компоненті болып табылады. Бұл мүдделі тараптарға тоқсан сайын ашық түрде баяндалса да, оның бөліктері әдетте күнделікті сақталып, ішкі бақылауға алынады. Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп бизнестің барлық ақша қаражаттарының қозғалысын жан-жақты жазады. Оған дебиторлық берешектен алынған қолма-қол ақша, кредиторлық берешек үшін төленген қолма-қол ақша, инвестициялау үшін төленген ақша және қаржыландыру үшін төленген ақша кіреді. Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп берудің төменгі жолында компания қанша ақшаға қол жетімді екендігі туралы есеп береді

Қолма-қол ақшаны басқару дегеніміз – ақша қаражаттарының түсуі мен кетуін басқару процесі.

Қаржы нарығында жеке тұлғалар үшін де, кәсіпкерлер үшін де қолма-қол ақшаны басқару туралы көптеген шешімдер мен шешімдер бар.

Кәсіпорындар үшін ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп ақша қаражаттарының қозғалысын басқарудың орталық компоненті болып табылады.

16.Жарғылық капитал аудиті

Субъект жарғылық капиталға үлес ретінде жылжымайтын мүліктерді, жабдықтарды, жерді, суды, басқа да табиғи ресурстарын пайдалану құқығын, басқа да материалды құндылықтарды және мүліктік құқықтарды, оның ішінде материалдық емес активтерді біріккен кәсіпкерлік қызмет жүргізуге қатысушы мемлекеттің валютадағы ақша қаражаттарды енгізуі мүмкін.

Аудитор шаруашылықтың капиталына нақты келіп түскен құрылтайшыларының ақша қаражаттарының есеп айырысу шотына емес кассаға кіріске алынған күнін, негізгі құралдар, материалды емес активтерді қабылдау-өткізу актілеріндегі немесе нысандардың шаруашылыққа келіп түскенін растайтын басқа да құжаттарының жасалған күнімен салыстырып мынандай мәселелерді анықтауға тиісті:

• Жарғылық капиталға заңды құжаттарында белгіленген мөлшерде шаруашылық тіркелгенге дейін құрылтайшыларының бәрінің үлестерін;

• Жарғылық капиталдың құрылтайшыларының құжаттарына және заң актілерінің талабына сәйкес қалыптасқанын;

• Жарғылық капиталға құрылтайшыларының қосқан үлестерінің қандай түрде жасалғандығын;

• Мүліктердің жарғылық капиталға үлес ретінде емес, тек ғана пайдалануға берген қатысушыларының үлестерінің көлемінің қалай анықталғандығын;

• Құрылтайшылардың үлестерін ақшалай бағалау тәртіптерін, бағалаудың қандай жолдармен жүзеге асырылғандығын.

Әсіресе, жарғылық капиталдың дұрыс қалыптасуына тікелей байланысты бастапқы құжаттарының дұрыс толтырылуына және құрылтайшыларының қосқан материалды емес активтерінің және құнды қағаздарының бағалануына ерекше назар аударуды талап етеді. Жарғылық капиталға салынған материалды емес активтерді тәуелсіз аудит жүргізудің нәтижесінде бағаланған жағдайда бағалаушының куәлігі бар маманның қатыстырылғандығына, бағалаудың қалай және қандай бағалау әдістерінің қолданылғандығына, әсіресе интеллектуалды меншіктің қалай бағаланғандығына назар аудару қажет.

Кейбір жағдайларда интеллектуалды меншікті құрылтайшыларының бәрімен келісіп жатпай-ақ, оның нақты құнынан көптеген есеге жоғары бағалануы мүмкін.

Бұндай жағдайда заң актілеріндегі материалдық емес активтерге қойылатын меншік иесіне алшақтату мүмкіндігі, сатып алу, сату құралы болуы, тауар үлгісінде нақты бағасының, құнының болуы және табыс әкелуі сияқты талаптардан туындайды.


17.Резервтердің аудиті


  1   2




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет