X X гасыр басыпдагы цазац зиялыларыныңАбай мурасыиа көз салмаганы жоц. Үлы ақын гиыгармаларынан сусындап



жүктеу 57.04 Kb.

Дата05.06.2017
өлшемі57.04 Kb.

№  2 6   (2926)

Абай — 160

01

07

2005

6

X X  гасыр басыпдагы цазац зиялыларыныңАбай мурасыиа 



көз салмаганы жоц.  Үлы  ақын гиыгармаларынан сусындап, 

т& лім-таглым  алган  црпац  оны  царапайы м   ха лы ц ц а  

мойындата да білді.  Оның бірден-бір дәлелі — “Абай” атты 

әдеби журпалдыц жарыцқа шыгуы еді. Осы журналдың алгаш 

қанат   цац ц а н   царлы гаш   санына  цуана 

суйінііи 

білдіргендердіц  бірі

  —  


Ж усіпбек А й м а уы т о в  болды.  О л 

“Ж урнал туралы” деген бас мацаласына  (Бул 1918 жыл&ьщ 

4-ацпанында Ж. Аймауытовт ыц редакторлыгымен Семей 

цаласында айына екі рет араб графикасьімен шыга бастаган 

“А бай” журналының I   санында  шыццан бас мацала.  Оган 

“Жусіпбек” деп цол қойылган).  Абайдың өз өлеңін эпиграф 

етіп ала отырып,  улы ацынның әдеби дуниесінің көркемдік 

цуатын щ л л і әлемге паш етті.

жазылған “Ж урнал туралы” атты бір 

мақйласы төңірегінде ғана болмак.

Міне,  осы бас макалада: "... Сөз 



сыбырга, іс жыбырга айиалды, береке 

кетіп, азды, тозды, сол кезде іщлың 

иадан, қара Щ манды іаіқ жарып, mac 

жарып шыццан болаттай, жарц етіп 

Абай туды,”— деп улы  ақынныңәдеби 

op тага тек өлең-жырмен емес, 

халықтың қамын, жеген ел 

іщмқориіысы, қайраткері, журтты 

білімге, өнерге, еңбекке иіацырган. 

данышпаны ретіиде танылган ірі 

тулганың келгенін. жцрек жарды. 

қуаііышпен жогары пафоспен паш етеді. 

Өскен ортасы мен көрген цлгісі, жан- 

жагын ңориіаган тоцмойын надандыц 

толңыны көкірегі ояу ақынның

Г үлзия Щ РӘЛИЕВА



“...Өмір жолы тар соцпац,

иілген жақ, 

И ілт іп  екі басын цстаган хақ. 

И м ек жолда т иянақ,

тиыш т ық жоң,

Қ улап кетпе, т ура шыц,

көзіце бац," —

деген өлеңді ұран еткен бас макала 

саңлак суреткердін өзіндік стилдік 

ерекшелігіне сай шешендік 

толраммен, түйдек-түйдек астармен, 

аса қуатты поэтикалык  тілмен 

жазылган. Ондагы жыр 

жолдарындай ырғакты, бейнелі, 

өрнекті, образды ойлар жүректі 

бірден баурап, мазмүндык, 

философиялык тереңдігімен еріксіз 

өзіне назар аудартады.

Ж . Аймауытов Абайдың акындык 

өлемін, оның казак өдебиетіне алып 

келген жаңалықтарын, талантынын 

тамырын осы макалада дел тауып, 

ж ан-жақты  аныктап береді. Абай 

казак өдебиетіндегі жаңа дәуірдің, 

коғамдык мазмүны, тақырып- 

идеялары мен көркемдік сапасы 

мүлдем жаңа классикалык 

өдебиеттің басы болғандығын 

ЗК. 

А ймауы тов осы м ақаласы ны ң 



өрбір жолында ескертіп айтып 

отырады. Онын өзіне дейінгі акын- 

жыршылардан, сөз енері 

өкілдерінен өзгешелігі — оның 

үстанған тарихи максат-нысанасы, 

коғамдык ой-өрісі, 

дүниетанымының мүлдем баска 

сипат алып, атап айтканда, бүкіл 

адамзаттык күндылықтар 

түрғысынан танылуында еді. Қ азак 

өдебиетінде реализм өдісін калаған 

үлы Абайдың шығармашылығы үлт 

топыраіында жаңа, жазба 

әдебиеттің, оның ішінде 

классикалык өдебиеттің бастау 

бүлагы болғандығын, ендігі 

әдебиетке келген жастардың үлгі- 

өнеге алар мектебі -   Абай дөстүрі 

болатынын, сондыктан өдеби 

журналдың атын да, затын да үлы 

акын есімімен байланыстырғанын 

айрыкш а бөліп көрсетеді. Қазак 

өлеңінің эстетикалык-көркемдік 

жүйесіне жоғары поэтикалык куат, 

пәлсафалык тереңдік, тың түрлік- 

мазмүндык касиеттер Абай акынды 

калай дәріптесе де соған лайык еді. 

Енді сөзіміз дәлелді болуы үпгін 

өдебиетші ғалымның пікіріне күлак 

түрелік: “..Лцылды, дара, рахымды, 



әділ, шынга сусаган қыңырды жөнге, 

қисықты тезге салмақ болган, 

бузықтыцпен. алысып өткен Абай еді. 

Қазақтың әдебиетіне жан берген, 

сөздіңсыртын сырлап, іигіцтурлеген, 

өлеңіненөрнекиіыгарган, ақындыц, 

иіыншылдық бірдей дарыганАбаа еді. 

Өнер man, оқы, харекетқыл, тәрбие 

ал, ынсафты, адал бол деп цақсап 

өткен, халыцтың қамын же, адам 

баласын бауыр тут, адамшылыцца 

цызмететдегенАбайболатын.  Өмір 

жолында Абайдьің айтпаганы аз. 

Ақы л, білім, сезім, тереңойлылыгына 

щрагандаАбай цазацтан шьщгщн 

философ".

Міне, осы мысалда Абайдың 

бүкіл адами болмысын, акындык 

әлемін, халы кка еткен қызметін 

терең таныта білген. Аз сөзбен үлы

түлғаның бар касиетін сомдай білген 

суреткер “Абай” журналының атын 

казактың маңдайына біткен жалғыз 

ж ары к ж үлдызы  Абайға арналуының 

занды екендігін аса зор мақтанышпен 

мәлімдейді.  . .Басқа жцрттар Абайдай 

адамның атына ескерткіш орііатады 

(Қиратхана), кітапхана ашады, 

жазылган кітап, істелген игілік істерін 

атақты жаңсыныц атына арнайды, — 

дей келе, -  Басқа жцрттыц атақты 

білімдісіпен Абай кем емес, білімдіні 

курмет ете алмасақ -  

пюгыиіарлыгымыз, — деп түйінді пікір 

айтады.


Сондай-ак, Ж.Аймауытов жаңадан 

ашылып отырған өдеби журналдың бас 

макаласында оның Абайға 

арналуының бірнеше  себебін 

санамалап корсетіп береді: “..-Абай 

жалгыз гана ақын (литератор ) болды 

деуге де болмайды.  Әдебиетімізге де 

негіз салган Абай: адамшылиқ, тәрбие, 

гылым, өнер, кәсіпдегенсөздердітірек 

ойлап, тексергенде Абай.  Қазақтың 

тцржысын., өнерін, м незін айқьін 

суреттеп, келаиілігін көрсеткен де 

Абай.  Солай болган соң журналды 

Абайга арнагандыц, Абайды қай жөнінен 

болсын устаз қылып, бетке устап 

жастар иіәкірт болып соңынан журуге 

талаптаіігандыгын көрсетеді. ”

Ж үсіпбек бүл басылымның ең 

бірінтттіден, үлы акын күрметіне 

ашылған ескерткіш екендігін ескерте 

отырып, оның келешекте тынысын 

тарылтпай, жазушының да, окушының 

да киялына кең өріс берерлік ғылыми, 

әдеби һәм ш аруашылык жолын 

түтына отырып, тіршіліктің күнары -  

өнер, ғылымға кен орын беретінін баса 

айтады.

Аймауытов “Абай” журналы 



женіндегі макаласында үлы ақынның 

өзін, кызметін, білім-парасатын, т.б 

касиеттерін шолу ретінде жалпылама 

баяндаса, “Абайдың өнері һөм 

кызметі” жене “Абайдан соңғы 

акындар” атты ғылыми-танымдык 

мақалаларында үлы акынның емірі 

мен шығармашылык өнері, олардың 

көркемдік сапасы, эстетикалык 

күндылыктары жөнінде жан-жакты 

зерттеу жүргізіп, одан өрі тереңдей 

талдап, теориялык түрғыдан 

түжырымдай түседі. Сощы екі 

макаланы М.Әуезовпен бірдесе 

жазғанымен Ж .Аймауытовтың 

макаланы жазып және соңы 

жариялауда еңбегі зор екендпін 

ескерусіз калдыруға болмайдьі деп 

есептейміз. Қ азак әдебиетіндегі 

Абайтану ғылымының да 

көнібастаушысы бола білген автор үлы 

акыннын өмірі мен шығ^рмашылығын, 

оның ескен ортасы мен акындык 

айналасьш біршама зерттегені, осы 

салаға біраз еңбек сіңіргені байкалады.

Алайда, біздің бүгінгі айтпак 

өнгімеміз Ж .Аймауытовтын өз атынан

жцрегінде щ ң  болып, жыр болып 

төгілгенін оныңәрбір жыр иіумагында 

қалың иіер болып жатқанын әрбір 

көзщараңты оқырман жацсы біледі”.

Б үл макаланың көркемдік 

қүндылығы сонда, өзінің көлемінің 

шағындығына карамай айтар ойы, 

түйіндер түжырымының тереңдігі 

жағынан бүгінгі бір ғылыми зерттеу 

жүмысының ж үгін аркалап 

түрғандығында дер едік. Автор 

акынның шығармашылык өмірбаяны 

мен коғамдық қызметін айта отырып, 

оның бүкіл ақындык әлемінің тылсым 

сырын, өлең өрнегінің күпия- 

калтарыстарын, езіндік өрнегін тап 

басып, терең талдайды. Аз сөзге көп 

мағына сыйлай білген сөз зергері 

Ж .Аймауытов осы макаласында 

Абайдын бүкіл акындык болмысына, 

оның бүрындары арнайы сөз болмаған 

қазақ қоғамындагы кайраткерлігі мен 

шығармашылык касиетіне лайықты 

бағасын береді. Сондай-ак, осы еңбекте 

Абайдын казак поэзиясына әкелген 

стилдік жөне көркемдік, түрлік 

ерекшеліктері жүйелене талданады. 

Абай поэзиясын түтастай 

шығармашылык өлем түрғысынан 

талдап, оның мазмүн-мағынасы мен 

поэтикалык күрылыс-бітімі әр 

шығармада езіндік өрнек алатынын 

Ж.Аймауытов М.Әуезовпен бірігіп 

ж азған “Абайдыңөнері һәм қызметі” 

жөне “Абайдансоңгыақындар’  атты 

ғылыми-теориялык зерттеулерінде 

тереңнен толғай ж ан-ж акты  ашып 

көрсетеді. Ал, журналдың алғашкы 

саньша Бас макала ретінде жазылған 

бүл еңбекте, жалпы, Абай 

шығармашылығының танымдық, 

керкемдік мөні, негізгі такырыптык 

арналары, оның казак әдебиетіндегі

тарихи орны женінде сөз болады. 

Осы ретте Ж .Аймауытовтын ез 

сөзіне сүйенейік: "Қазақта 

қашаннан білгіиітік, соңынан 

ергіштік береке бар.  Оқьіган 

зиялыларымыз да, оцъшаган 

сацылаулы адамдарымыз да Абайды 

цлгі  қыллшйтыны жоц.  Халы ққа 

еңбек сіцірген басшыныц соңынан 

журетін, бірліктің ушыгы кейінгі 

оқыгандарымызда жоц деп айтуга 

болмайды. Еңбек қылган ырыцтарын 

білу ел борышы: Абайды 

қурметтеуге бцтін қазақ, оның 

іийнде көңілі тіп-тік оцыгандар 

борышты. Абайды бетке устасақ, 

белгілене бергіиітік нысанамьізды 

көрсетеж з- бір, адамдық 

борышымызды атцарамыз -  екі. ”

Мүндай жоғары баға Абай 

секілді өзгеше зор мақсат үшін 

дүниеге келген дана ақын 

талантынын даралык қасиетін де 

айғақтайды. Өз заманының 

жыршысы болуымен катар, 

ортасының олкылығын да 

оңдырмай сынап, мінеп, содан бір 

тербиелік мән, тағылым алуды 

кейінгі үрпакка мүра етуді максат 

түтқан Абайдың өмірі мен өнері сөз 

ж оқ бар үрпакка үлгі-өнеге.

Ж .Аймауытов акынның өмір 

жолы мен сөз өнеріндегі езіндік 

стилін жете танытумен катар, 

телегей теңіздей тереңдігіне, 

дариядай данышпандығына, жан- 

ж акты  білімпаздығына, 

ізденімпаздығына т.б бас үра 

танырқай отырып, елді де 

табындыра біледі. Абайдын акын 

болып калыптасуына себеп болған 

Ш ығыс жүлдыздары мен езіне 

дейінгі “жүйесін таппай, мін

шығармай, киястырмай” сез 

сөйлемейтін Ж иренше шешен, 

Бүхар жырау, Асан кайғы сынды 

сөз бастаған үлы  шешендер мен 

ж үйрік акындардың өсерін де әсте 

үмытпайды. Абайдың акындык 

өнерін барша үлтка, өсер үрпакка 

өнеге етеді.  Сондыктан казак 

өдебиетіндегі түңғыш өдеби 

журналды үлы  ақын Абайдын 

күрметіне “Абай” деп атайды.

Ш ы ны нда да біз

Ж.Аймауытовтың ерекше бір 

шуакты шабытпен, жоғары леппен 

жазылған макаласын оки отырып, 

онда үлы суреткердін айтқан 

талаптарының бәрінің Абай 

туындыларында мол екендігіне көз 

жеткізе түсеміз. Ж .Аймауытовтын 

Абайдың поэзиялық 

шығармаларын  акынша сезіліп,  \ 

акынша сөйлеудің, талдаудын 

керемет үлгісіне куө боламыз. 

Шағын еңбектін кез келген үзіндісі 

үлкен теориялык ойға, терен 

талдауға, соны сөз саптасына, 

күнды ғылыми ой-түжырымға 

күрылған. Үлы акын 

шығармашылығын талдаған 

мақаласының керкемдік, 

танымдык, эстетикалык 

күндылығы сонда, оның өрбір жол, 

өрбір тармағында Абай 

шығармашылығының өр кырына 

талдау жасалып, ғылыми ой 

түйінделіп жатады. Абайдың терең 

философиялык ой-танымдарын, 

кара сөздері мен жеке поэзиялык 

шығармаларының мөн-маңызын, 

такырыптык арналары мен 

көркемдік ерекшеліктерін, 

поэтикалык әлемін жан-жакты сез 

етеді.


Абайтану 

з е ы л ы м ы н ы ң  

бастауы 

болған бұл макала, тек ақынның 

шығармашылығын танытуда ғана 

емес, қазақ поэзиясынын 

парасаттылығын,

пелсафашылдығын, сыршылдығын, 

керкемдік куатын, т.б танытуға да 

зор үлес коскан енбек екендігі 

сезсіз.

Абай елеңдерінің түңғыш рет 



казак топырағында “езіне мәңгілік 

ескерткіш, еишес белгі 

орнатуының” бірден-бір куәсі де  -  

осы “Абай” журналы болғандығы 

белгілі.  Осы макаласы аркылы 

Ж.Аймауытов үлы ақынның казак 

өдебиетіндегі тарихи орнын 

алғашкы зерттеушілердің бірі 



болып айкындап береді.




©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал