Ту ф 703-05-12. Пәннің оқу -әдістемелік кешені. Смж ту. Екінші басылым



жүктеу 5.01 Kb.

бет4/27
Дата22.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27

2.
 
Банк 
құжаттамасының 
мәні 
және 
банктік 
 
операциялар 
 
бойынша 
 
құжат 
айналымын ұйымдастыру 
Өздерінің  қызметтерін  бөлуге  және  құжаттауды  жүргізуге  байланысты  бухгалтерлік  есеп  және  есептілік  Департаменті,  өз 
кезегінде  шартты  түрде  Бас  бухгалтерияға  және  көмекші  бухгалтерияға  бөлінеді.  Бухгалтерлік  бөлім  банктің  ресми  есептілігін 
жүргізеді, банктің басқа бөлімдері өздерінің жазбаларын өзін-өзі бақылау мақсатында жүргізуі мүмкін. 
Есептерге  жауапты  бөлім,  Бас  кітапты  жүргізуші  Бас  бухгалтерия  болып  табылады.  Есептің  көмекші  орталықтар  қызметін 
орындаушы, яғни бөлшектенген, аналитикалық есепті орындайтын банктің басқа бөлімдері көмекші бухгалтерия болып 
табылады және көмекші бухгалтерлік кітаптар мен журналдарды жүргізеді. 
Бухгалтерлік  есептің  халықаралық  стандарттарына  өту  дегеніміз,  банк  жұмысының  технологиясын  батыстық  үлгіде 
ұйымдастыру дегенді білдіреді. 
Батыстың  банкілік  жүйесінің  (оның  ішінде  бухгалтерлік  есептің)  стандарттық  құрылымы  әрбір  модуль  тиісті  кітаптарды 
автоматтандыратын модульдік принцип бойынша орындалған. 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
Кітап  ұғымында  бухгалтерияның  атқарымдық  болімі  алынған,  мысалы,  дебиторлар  кітабы,  кредиторлар  кітабы,  негізгі 
құралдар кітабы, әрбір кітап оның есеп объектісімен байланысты барлық операцияларды біріктіреді. Әр түрлі модульдерге енгізілген 
барлық ақпараттар, ары қарай Бас кітапқа топтастырылады. Бас кітап пен көмекші кітаптарды ұйымдастыру технологиясына қатысты 
халықаралық стандарттар мен нормалар жоқ, алайда халықаралық банктік тәжірибе бар. 
Бухгалтерлік  есеп  бөлімшелері,  көмекші  кітаптардан  алынып  Бас  кітапта  бейнеленген  операциялардың  күнделікті  есебін 
жүргізулері керек. Осылайша, бухгалтерлік есеп болімшелері олардың баланстарын тұрақты түрде тексеріп, салыстыру әдісі арқылы 
көмекші  бухгалтерия  жүзеге  асыратын  есепке  қадағалау  жасап  отырады.  Бухгалтерлік  есеп  болімшелері  алынған  ақпараттардың 
негізінде түзетулер енгізіп, басқа да бухгалтерлік жазбаларды орындай алады. 
Көмекші  бухгалтерлік  кітаптар  бухгалтерлік  есеп  жүйесінің  маңызды  құрамдас  бөлігі  болып  табылады.  Бұл  кітаптар 
қызметтің тиісті салаларына қатысты жан-жақты ақпараттарды сақтауга арналып, мәліметтерді біріктіре отырып, оны тұрақты түрде 
пайдалану мақсатына қызмет етеді. 
Көмекші кітаптың бірнеше сипаттамалары болады: 

топтастырылған банкілік жүйенің бір тармағын білдіреді; 

бизнес-операциялардан  шыға  отырып  (толық  атқарымдық  көмекші  кітап)  банкілік  өнімдер  (немесе  операциялар  түрі) 
бойынша фронт-офис пен бэк-офистің барлық функцияларын автоматтандыруды бағдарламалық қамтамасыз ету болып табылады; 

банктік және банкішілік операцияларды операциялар түрлері бойынша тіркеуге және ұсынуға арналған есеп тіркелімі ретінде 
қолданылады, аналитикалық және бухгалтерлік мәліметтер болады; 

есептілік пен басқару талдауын алу үшін қолданылады. 
Банктер  өздерінің  құжаттарында  «көмекші  журналдар»  сияқты  «көмекші  кітаптар»  деген  де  ұғымдарды  пайдаланады. 
«Көмекші кітаптар» ұғымдары есептің көмекші жүйесін анықтау үшін қолданылады, ал «көмекші журналдар» осы жүйенің есептері 
сияқты қолданылады. 
Көмекші  бухгалтерлік  кітапта  негізгі  орынды  құралдар  жөніндегі  жазбалар  немесе  клиенттер  жөніндегі  жазбалар  алады. 
Көмекші бухгалтерлік кітапта сақталатын ақпараттардың сипаты кітаптың түріне байланысты, әдетте келесі ақпараттар талап етіледі: 

банкілік өнімнің типі жөніндегі ақпарат (несие, депозит, бағалы қағаз, қымбат металдар, аккредитивтер); 

операцияның коды; 

операцияның атауы; 

бас бухгалтерлік кітаптың операциялар жүргізілетін шоттарының нөмірі; 

операциялар жүргізілетін шоттар нөмірі; 

клиент нөмірі (сәйкестендірме); 

клиенттің жазуға арналған сипаттамаларын немесе операциялардың жазуға арналған жолы

клиент  немесе  операция  жөніндегі  жан-жақты әкімшілік ақпараттар. 
Көмекші кітаптарға бастапқы кіруші ақпарат ретінде осы ақпараттарға қатысты фронт-офисте бағдарламаға енгізілген барлық 
аналитикалық ақпараттар саналады. 
Нақты операциялар бойынша бастапқы кіруші акпарат есеп мәліметтерімен бэк-офисте толықтырылуға жатады (екінші кіруші 
ақпарат). 
Шығушы ақпарат болып табылатындар: 

көмекші кітаптарда қалыптастырылып, Бас кітапқа берілетін      бухгалтерлік жазбалар

көмекші журнал-ордерлер. 
Көмекші кітаптардың бірнеше түрі болады: 

несиелік операциялар бойынша көмекші кітаптар; 

аккредитивтер бойынша көмекші кітаптар; 

кепілдіктер бойынша көмекші кітаптар; 

Лоро-Ностро шоттарының көмекші кітаптары; 

Заңды    тұлғалардың   депозиттік    шоттары бойынша комекші     кітаптар

Банкаралық депозиттер мен несиелер бойынша көмекші кітаптар; 

бағалы қағаздармен жүргізілетін операциялар бойынша көмекші кітаптар; 

банкілік   бухгалтерияның   ішіндегі   көмекші кітаптар немесе басқалар. 
Көмекші  бухгалтерлік  журналдардың  нысандарының  саны  мен  мазмұны  қолданушылардың  ақпараттық  қажеттіліктеріне 
байланысты  анықталады.  Есептер  бір  есепке  топтастырылуы  мүмкін.  Бұл  есептіліктерді  оқу  мен  талдаудың  ыңғайлылығына 
байланысты. 
Мысалы, берілген несиелердің түріне байланысты келесідей көмекші журналдар құрастырылуы мүмкін: 

қарыз алушының карточкасы; 

орындалған операциялар журналы; 

әрбір клиент бойынша несиелік (ссудалық) портфель жөніндегі есеп; 

есептелген пайыздар бойынша есеп; 

қабылданбаған өткізбе журналы; 

өтеу мерзімдері жөніндегі есеп; 

мерзімі өткен және блок қойылған несиелер жөніндегі есеп; 

табыстар мен шығындар жөніндегі есеп. 
 
Ақпараттардың      құрамы,      мысалы,      қарыз      алушылардың  карточкалары  әрбір  берілген  несие  бойынша  талданған 
ақпараттарды енгізеді: 

қарыз алушының атауы; 

несие берілген күн; 

несиелік келісімшарттың нөмірі мен күні; 

несие түрі; 

несие шифры; 

қамтамасыз ету түрі (кепілдік); 

кепілдік қамтамасыз етудің саласы; 

дербес шоттардың нөмірлері (ссудалық, есептелінген пайыздар, негізгі мерзімі өткен қарыз, мерзімі өткен пайыздар); 

операциялардың жүзеге асырылу күні; 

өтелген негізгі қарыздар сомасы; 

пайыздық мөлшері; 

пайыздар сомасы (есептелінген және төленген); 

жалпы табыс (өсу тәртібімен); 

мерзімі өткен қарыздар сомасы (негізгі қарыз бен пайыздардың); 

құрылған мәжбүрлі шығын (провизиялар) сомасы; 

қарыздардың қалдығы; 

қамтамсыз етуді жою; 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
Бұл  нысандардың  барлығы  басқару  есептілігіне  қатысты.Басқару  есептілігі  дегеніміз  қатып  қалған  жүйе  емес,  керісінше 
өзгеріп отыратын, бизнестің талап етуімен динамикалық байланысты жүйе. Бұл жүйені белгілі бір деңгейде ұстап отыру үшін, оның 
бизнестің мақсаттарына сай келуін атап айтсақ нақты есептердің бөлімшенің алдында тұрған басқару міндеттеріне сәйкестігін үнемі 
қадағалап отыру керек. 
 
2 – 
тақырып Екінші деңгейдегі банктердің бухгалтерлік есеп шоттар жүйесінің мазмұны. Банктегі аналитикалық және 
синтетикалық есебі 
Дәрістің мақсаты:  
банктегі бухгалтерлік есеп есеп шоттар жүйесінің мазмұны және банктегі аналитикалық және 
синтетикалық есебін қарастыру 
1.
 
ҚР      екінші      деңгейде      банктерде    қолданылатын      бухгалтерлік      есеп      шоттар 
жоспарының мәні 
2.
 
Бухгалтерлік есеп шоттар жіктемесі. 
3.
 
Есеп саясаты және оның алатын орны 
4.
 
Баланс түсінігі. Баланс баптарының мазмұны   мен қүрылымы. 
5.
 
Аналитикалық жэне синтетикалық есеп. 
 
1.  ҚР      екінші      деңгейде      банктерде    қолданылатын      бухгалтерлік      есеп      шоттар 
жоспарының мәні 
Барлық  шаруашылық  операциялар  балансқа  әсер  етеді,  оның  оған  әсер  етуіне  байланысты  әр  түрлі  операциялар  түрі 
қарастырылады. Яғни, әрбір жана операцияны жүзеге асыру барысында баланс өзгеріп отырады, сондықтан әр жолы қайта құру мүмкін 
емес.  Жекелеген  мүлік  құралдарының  (актив  позициясында)  және  міндеттемелердің  жеке  капиталды  қосқандағы  (пассив 
позициясында) өзгерістері шоттарда, яғғи екіжақты жазуда ескеріледі. Ол үшін шоттағы бастапқы баланс қарастырылады. 
Әрбір шот келесідей нысанда болуы керек: 
Сол жағы                                                                                               Оң жағы                                                          
Дебет                                         Шот                                                       Кредит                                                   
 
Баланстық  позицияда  мүліктің  немесе  капиталдың  нақтылығы  туралы  айтылып  отырғандықтан,  сәйкес  шоттардың  барлығы 
иввентарлық шоттар деп аталады. Активті мүліктік құндылықтар активті инвентарлық шотта (активті шотта) есептеледі, ал пассивтік 
жәнекапиталдық қүндылықтар (меншікті капитал және қарыз қорлары) -пассивті  инвентарлық шоттарда есепке алынады. 
Барлық баланстық позициялар инвентарлық шотқа кіргізіледі: 

активті шоттарда бастапқы қалдық дебетке кіргізіледі (яғни, баланстағыдай, сол жағына). 

пассивті шоттарда бастапқы қалдық кредитке жатқызылады (яғни, баланстағыдай, оң жағына). 
Бастапқы баланстық шоттарға бөлінгеннен кейін және бастапқы корларды енгізгеннен кейін операцияларды жүргізуге болады. 
Сондықтан бухгалтерлік кітапта жазудың ережесі бар: 

түсімдер немесе көбеюлер басіапкы калдық бар жағында жүргізіледі; 

шығындар немесе қордың азаюы шоттың келесі жақ бетінде жүргізіледі. 
Активті шоттарда қалдық дебет жағында болады, сондықтан: 

түсімдер дебетте жүргізіледі; 

шығындар кредитте жүргізіледі. 
Пассивті шоттарда қалдық кредит жағында болады, сондықтан: 

түсімдер кредитінде жүргізіледі; 

шығындар дебетінде жүргізіледі. 
Кредиттік мекемелер де басқа да кәсіпорындар сияқты ең аз дегенде   туындайтын   шығындарды   жабу   үшін   табысқа жетуге 
ұмтылу  керек.  Сондықтан  дебиторлар  несиелеуді  пайдаланғаны  үшін  пайыз  төлейді.  Және  керісінше,  салымшылар  өздерінің 
салымдары  бойынша  пайыз  алады.  Барлық  шығындар  және  табыстар  капиталдың  азаюы  немесе  көбеюі  болып  табылады.  Меншікті 
капиталдың  өзгеруінің  осындай  жиі  рәсімдерін  тікелей  меншікті  капитал  шоттарында  жүргізу  тиімдірек  болар  еді.  Осы  жағдайда 
капиталдың өзгеруін  бухгалтерлік  кітапқа  жазу  меншікті  капитал шотындағы  түсінбеушілікке  әкелер  еді.  Сонымен  қатар  жекелеген 
табыстар мен шығындардың мөлшерін және маңызды динамикаларды бөлу мүмкін емес болар еді. Сондықтан табыстар мен шыгындар 
капиталдағы  осыған  ұқсас  өзгерістер  тіркелетін  Бас  кітаптың  ерекше  шотында  жүргізіледі.  Бұндай  жағдайда,  нәтижелік  шоттың 
көмегімен кәсіпорынның жақсы қызметінің себебін зерттеуге және баға беруге болады. 
Осылайша  қорытынды  шот  меншікті  капитал  шотының  аралық  шоты  болып  табылады.  Қорытынды  шот  тек  капиталдағы 
өзгерістерді ғана есептейтіндіктен, олардың бастапқы қоры жоқ. 
Қорытынды шоттағы өзгерістер осы меншікті капитал шоты жағында жасалады: 

табыстар  табыстар  шотының  кредитінде  капиталдың өсуі сияқты жүзеге асырылады; 
— 
шығындар капиталдың азаюы сияқты шығындар шотының дебетінде жүзеге асырылады. 
Қорытынды шот жылдық қорытынды жасағанда меншікті капитал шоты арқылы тікелей емес, қорытынды шоттың жиынтық 
шоты  ретінде  шығын  және  табыс  шоты  арқылы  жүзеге  асырылады.  Табыс  және  шығыс  шотын  қалдыктаудан  несиелік  мекеменің 
жетістікке  жеткендігі  (табыс  шығыннан  артық)  немесе  залал  шеккені  (табыс  шығыннан  аз)  анықталады.  Қалдық  қорытындыны 
көрсетеді және меншікті капитал шотында жүргізіледі. Бұндай жағдайда меншікті капитал шоты «демалыстағы» шот болып табылады. 
Қазақстан  Республикасы  банктерінде  бухгалтерлік  есепті  жүргізудің  негізі  -  синтетикалық  есепшоттардың  бірыңғай  жүйесі, 
яғни  Қазақстан  Республикасының  Ұлттық  банкі  бекіткен  екінші  деңгейлі  банктегі  бухгалтерлік  есептің  типтік  шот  жоспарын  Шот 
жоспары төрт санды кодты шоттар тізімі болып табылады. Бұл құжат кәсіпорынның шаруашылық-қаржылық қызметінің бухгалтерлік 
шот  жүйесінен  ерекше.  Қазақстандағы  барлық  екінші  деңгейлі  банктер  үшін  бірыңғай  есеп  нысаны  болуы  банктің  және  оның 
фирмаларының қызметіне талдау жасауға мүмкіндік береді. 
Шот жоспарының барлық шоттары 7 класқа бөлінеді: 

класс - Активтер. 
II 
класс — Міндеттемелер. 
III 
класс - Меншікті капитал. 
IV 
класс — Табыстар. 

класс - Шығындар. 
VI 
класс - Шартты және мүмкін талаптар мен міндеттемелер. 
VII 
класс — Банк балансына меморандум шоттары.  
Бухгалтерлік  шоттар  баланстық  және  баланстан  тыс  шоттар  болып  бөлінеді.  Баланстық  шоттарға  бірінші  кластан  бесінші 
класқа дейінгілер кіреді - активтер, міндеттемелер, меншікті капитал, табыстар, шығындар, ал алтыншы және жетінші класс шоттары 
баланстан  тыс  шоттарға  жатады.  Баланстық  шоттар  өз  кезегінде  екіге  бөлінеді  -  актив  және  пассив.  Актив  шоттарға  бірінші  және 
бесінші класс шоттары жатады, пассивке - екінші, үшінші және төртінші класс шоттары жатады. 
Актив шотта дебет бойынша түсімдер (кобеюлер), кредит бойынша – шығындар (азаюлар) ескеріледі. Пассив шотта керісінше. 
Мысал: 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
(1411) «Банк клиенттеріне ұсынылған қысқа мерзімді несие» актив шоты клиенттерге 1 жыл мерзімге берілген несие сомасын 
есептеуге арналған; шоттың дебеті бойынша клиентке берілген несиенің сомасы жүргізіледі, яғни берілген несие бойынша клиентке 
банктің  талаптары  артады;  кредит  шотында  несие  бойьшша  қарызды  отеу  үшін  түсетін  түсімдер  сомасы  жүргізіледі,  сондай-ақ 
баланстық  шотқа  байланысты  несие  бойынша  клиенттердің  жедел  қарыздары  сомасы  (1424)  «Банк  қарыздары  бойына клиенттердің 
мерзімі өткен берешегі» шотына, яғни берілген несие бойьшша банктің клиентке қоятын талабы азаяды, Пассивтік шот «Талап еткенге 
дейінгі  депозиттер»  (2211)  клиенттерден  қабылданған  есептеуге  алынған  депозиттер  сомасы;  дебет  шоты  бойынша,  клиенттің  талап 
еткеше  дейінгі  депозитінің  сомасы  жүргізіледі,  яғни  клиент  алдындағы  банк  міндеттемелері  көбейгендігі  көрінеді;  несие  бойынша 
клиенттің талап еткенге дейінгі депозиттерінің өтелу бойынша төленген сомасы жүргізіледі, яғни тартылған депозит бойьшша банктің 
клиент алдындағы міндеттемесіне адалдығын көрсетеді. 
Банк балансында алғашқы үш кластың шоттары бейнеленеді. Төртінші, бесінші класс шоттары қаржылық нәтиже туралы есеп 
беруде бейнеленеді, сондықтан қаржылық нәтиженің өзі үшінші класс меншікті капитал шоты бойынша есепті мерзімнің аяқталуымен 
анықталады. Алтыншы кластық шоттар банктің шартты және мүмкін міндеттемелеріне есеп беруді жасауда пайдаланылады, жетінші 
класс шотын пайдалана отырып банктің операциялары жайлы қосымша ақпарат алуға болады. 
Шоттың  сандық  кодының  бірінші  цифрі  класын,  екінші,  үшінші  цифрлер  -  шот  тобын,  төртінші  -  шот  топтарын  одан  әрі 
бөлшектеуге және кеңейтуге болжанатындығын корсетеді. 
Мысал: 
Егер 1411 «Клиенттерге берілген қысқа мерзімді қарыздар» шотын алсақ, бірінші цифр бұл шоттың активтің бірінші класына 
жататындығын білдіреді, екінші цифр 4 - клиентке банктің талабын білдіреді, үшінші цифр 1-шоттың  
банк берген несие есептелетін шотқа жататындығын көрсетеді. Төртінші цифр 1- берілген несиенің  мерзімін корсетеді. 
2. Бухгалтерлік есеп шоттар жіктемесі. 
 
Шоттар – Бухгалтерлік есеп жүйесіндегі ақпаратты сақтаудың негізгі бірлігі. Бухгалтерлік есеп шоттары топтастыруға және 
біріңғай банктік операциялар есебін жүргізуге арналған.  
Бухгалтерлік  есеп  шоттары  аналитикалық  және  синтетикалық  болып  бөлінеді. 
Синтетикалық  шоттар  экономикалық 
ресурстар  мен  операциялардың  жалпылай  көрсеткіштерін  береді  және  ақшалай  түрде  жүргізіледі.  Обьектілер  есебінің  анығырақ 
сипаттамасын  аналитикалық  шоттар  береді.,  олар  тек  ғана  ақшалай  емес,  сонымен  қатар  натуралды  көрсеткіштері  бар.  Нақты 
синтетикалық  шотың  сальдосы  барлық 
аналитикалық  шоттардың  сальдосының  сомасына  тең  болуы  керек.  Аналлитикалық 
шоттардың негізгі көрсеткіштеріне дербес шоттар, карточкалар құжаттары, операциондық журналдар жатады. 
Субшоттар  –  бұл  синтетикалық  және  аналитикалыұ  шоттар  арасындағы  аралық  түйін,  оның  көмегімен  аналитикалық  шот 
мәліметтерін  қосымша  топтау  арқылы  синтетикалық  шот  ішіндегі  жеке  обьект  есебі  туралы  жалпылама  мәліметтер  алу  жүзеге 
асырылады. 
Мерзімдік негізде ажыратылатын шоттар 
тұрақты – сальдо, олар несиелік ұйымның балансына «шығады» және транзиттік, 
олар еепті кезеңнің аралығында жүргізіледі және есепті кезеңнің соңында жабылады. 
Бухгалтерлік  есеп  шоттары  өзінің  тағайындалуы  және  құрылымы  бойынша 
негізгі  және  реттеуші  болып  бөлінеді.Негізгі 
шоттар активті және пассивті болып бөлінеді. Коммерциялық банктердегі  бухгалтерлік есеп шоттары тек ғана активті немесе тек ғана 
пассивті болады. 
Негізгі активті шоттар банктің активті операцияларын есепке алу үшін қолданылады, олар несиелік ұйымның (активтерінің) 
экономикалық  ресурстарының  қозғалысы  мен  өзгерісі  туралы  ақпаратты  есепке  алу  үшін  қызмет  атқарады.  Активті  баланстық 
шоттарда есепке алынады: кассадағы қолма-қол ақша; ұзақ және қысқа мерзімді несиелер, инвестицияға кеткен шығындар, дебиторлық 
борыштар, негізгі қаражаттар және материалдық емес активтер, дерексіз қаражаттар мен шығындар және басқа да активтер жатады. 
Негізгі пассивті шоттар банктің пассивті операцияларын есепке алу үшін арналған және банк міндеттемелері мен меншікті капитал 
жағдайындағы қозғалыстар мен өзгерістерін есепке алу үшін қолданылады. 
Реттеуші  шоттар  негізгі  шоттарға  қатысты  контрарлы  болып  табылады.Олар  бухгалтерлік  баланс  баптарында  көрсетілген 
активтер  құндары  мен  пайда  болу  көздеріне  түзетулер  енгізу  үшін  қызмет  етеді.  Реттеуші  шот  –  активті  немесе  пассивті  болуына 
байланысты  реттеуші  шот  былай  ажыратылады: 
контрактивті  және  контрпассивті шоттар.  Контрарлы  шоттар  бастапқы  бғасынан 
реттеуші соманы еептеу жолымен реттелетін обьектінің нақты көлемін анықтау үшін арналған. 
Бухгалтерлік балансқа байланысты шоттар 
баланстық және баланстан тыс болып бөлінеді. Баланстан тыс шоттарға несиелік 
ұйымға  жатпайтын,  шектеулі  қолданыстағы  ресурстар  есепке  алынады  және  банкке  сақтауға,  инкассоға,  комиссияға  берілетін 
қозғалыстағы  бағалы  қағаздар  жатады.  Сонымен  қатар,  қатаң  есептіліктегі  бланктер,  акциялар  және  басқа  да  құжаттар  мен 
құндылықтар есепке алынады. Баланстық шоттарға несиелік ұйымның қолданысындағы ресурстар жатады. 
Банктік  операциялардың  шоттарда  көрініс  табуы,  оның  валютасынан  емес,  операцияның  мазмұнына  байлынысты.  Банкпен 
жүргізілетін шетел валютасындағы операциялар банктің күн сайынғы бухгалтерлік балансында теңгеде көррсетілуі керек.Оны теңгеге 
ауыстыру үшін синтездік шоттар қолданылады: 
1859.   Шетел валютасының теңгемен көрсетілген қарсы құны (валюталық ұзақ ұстанымның) (активті). 
Шоттың  көрсетілімі:  Шетел  валютасының  теңгемен  көрсетілген  қарсы  құнын  сомасы  баланстық  шотында  №2858  есепке 
алынуы тиіс. 
Шоттың  дебеті  бойынша  шетел  валютасының  теңгемен  көрсетілген  қарсы  құның  сомасы,оны  сатып  алғанда  немесе  алғанда 
жүргізіледі. 
Шоттың кредиті бойынша шетел валютасының теңгемен көрсетілген қарсы құның сомасы сатқанда немесе жұмсағанда есептен 
шығарылады. 
2859.    Шетел валютасының теңгемен көрсетілген қарсы құны (валюталық қысқа позицияның) (пассивті) 
Шоттың  көрсетілімі:  Шетел  валютасының  теңгемен  көрсетілген  қарсы  құнын  сомасы  баланстық  шотында  №1859  есепке 
алынуы тиіс. 
Шоттың кредиті бойынша шетел валютасының теңгемен көрсетілген қарсы құның сомасы сатқанда немесе жұмсағанда есептен 
шығарылады. 
Шоттың  дебеті  бойынша  шетел  валютасының  теңгемен  көрсетілген  қарсы  құның  сомасы,оны  сатып  алғанда  немесе  алғанда 
жүргізіледі. 
Сонымен,  жинақ  баланстың  бір  шоттында  есепке  алынатын  және  бейнеленетін  операциялар  барлық  қолданылатын 
валюталарды көрсетілуі керек. 
Банкта 
брутто-балансының  болуы  реттеуші  контрактивпі  және  контрпассивті  шоттарда  банктің  қолданысндағы  қаржылық 
активтердің  нақты  сомасы  көрсетілмейді.Сондықтан,есептіліктің  ақпараттық  базасы  ретінде  брутто-балансының  орнына,
нетто-
балансын қолданады. 
3. Есеп саясаты жэне оның алатын орны 
Банктің  есеп  саясаты  ұғымына  ол  тандаған  бухгалтерлік  есепті  жүргізу  әдісінің  жиынтығы  кіреді:  банктің  жарғылық 
қызметін  топтастырудың  әдісі  және  бағалау,  активтердің  құндылығын  өтеу,  құжат  айналымын ұйымдастыру  тәсілдері,  бухгалтерлік 
есепте  шоттарды  қолдану  әдістері,  есеп  тіркелімінің  жүйесі,  акпараттарды  өңдеу  және  баска  да  сәйкес  келетін  әдістер,  амалдар, 
тәсілдер. 
Есеп саясатын қалыптастыру үшін банк бухгалтерлік есепті нақты бағытта жүргізу және ұйымдастыруда заңды және 
нормативті актілер шегіндегі, мемлекеттегі бухгалтерлік есепті реттеу нормативке жататын бірнеше әдістің біреуін таңдайды. 
4. Баланс түсінігі. Баланс баптарының мазмұны   мен қүрылымы

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
Баланс  дегеніміз  –  бухгалтерлік  есеп  әдісінің  негізгі  элементі  және  қаржылық  есеп  берудің    негізгі  бір  түрі  болып 
табылады.Баланс дегеніміз – бұл сырттан тартылған және меншік қаражаттарының құрамы мен құрылымын және олардың орналасу 
негізгі көздерін көрсететін құжат.Банк балансында активтер олардың өтімділігіне, ал міндеттемелері олардың талап ету деңгейлеріне 
байланысты орналасады. 
Қаржылық  жағдай  туралы  есеп  беру  (баланс)  Ол  бухгалтерлер  жасайтын  орталық  есеп  берудің  бірі  болып  табылады.  Бір 
жағынан  активтерді,  ал  екінші  жағынан  пассивтерді  бейнелейтін,  белгілі  бір  уақыт  мерзіміндегі  банк  жағдайын  көрсететін  оны 
субъектінің  фотосуреті  деп  қарауға  болады.  Банктің  бухгалтерлік  балансы  -  қаржылық  есеп  берудің  басты  нысаны  (формасы). 
Баланстық есеп беру (бухгалтерлік баланс) банкті меншікті капиталдар мен міңдеттемелер көзіне тең активтер ресурстарын ұстаушы 
ретінде керсетеді (1-қосымша). Сөйтіп, бухгалтерлік баланс банктің қаржылық жағдайын көрсетеді. Ол банктің қаржылық жағдайын 
айқындайды және оған барлық капиталды қарсы қояды. Оны келесі теңдеу арқылы көрсетуге болады: 
Экономикалық ресурстар = Пайда болу көздері (1) 
Экономикалық ресурстар бұл - активтер, ал пайда болу көздері меншікті және қарызға алынған болып бөлінеді және баланста 
жеке капитал мен міндеттеме ретінде бейнеленеді, сондықтан келесі теңдеу шығады: 
Активтер = Меншікті капитал + Міндеттеме (2) 
Батыс ғалымдарының тұжырымдарына сәйкес кез келген активтің үш түрлі маңызды сипаттамасы
1
 
бар: 
1. Ол келешекте ақшаның өсуіне тікелей немесе жанама ықпал ете отырып келешектегі ықтимал пайданы қамтамасыз етеді. 
2. Оның арқасында шаруашылық бірлігі пайда алуы немесе оны басқа әдіспен басқаруға мүмкіндік алуы мүмкін. 
3. Пайда алуға немесе оған бақылау жүргізуге құқығын арттыруды қамтамасыз ететін шаруашылық операциялар немесе басқа 
мәселелер бұрын да орын алған. 
Егер осы міндеттемелердің біреуі  болмаса, онда есеп объектісі актив деп танылуы мүмкін емес. Бірінші сипаттама болашақ 
пайда  немесе  әлеуеттік  қызметке  құқық  болуы  керек  деген  ұғымды  білдіреді.  Пайдаланылған  құқықтар  және  қызметтер  актив  деп 
саналмайды. Сонымен қатар, кұқық жағымды нәтижеге жеткізуі керек, теріс немесе нөлдік нәтижедегі кұкық активке жатпайды. Екінші 
сипаттама  активті  анықтау  кезінде  басқару  өлшемдеріне  (критерийлеріне)  аса  назар  аударады.  Активтер  шаруашылық  бірлігі 
басқаратын немесе оның бақылауында болатын ресурстар, сонымен қатар пайда алу немесе әлуетті қызмет кұқықтары заңды немесе 
оларды алу мүмкіндігінің дәлелі болуы керед. Үшінші сипаттамада  авторлардың ойынша пайда өткен операциялар мен оқиғалардың 
нәтижесі болуы керек. Активтің анықталу маңыздылығы көптеген жағдайда оқиғаның аяқталуымен сипатталады. 
Міндеттеменің де  үш сипаттамасы болады: 
1.  Кредиторлық  қарыз  белгілі  бір  оқиға  кезінде  басқа  тұлғаларға  талаптарды  ұсынуды  жүзеге  асыру  уақытында  немесе 
активтерді пайдалану ықтималдылығы бар тұлғалар алдындағы қарыздар мен міндеттемелерді көрсетеді. 
2. Бұл кредиттік қарызға шаруашылық бірлігінің жауапкершілігінің туындауы мүмкіндігінше келешекте жоғалмайды. 
3. Міндеттеменің пайда болуына әсер еткен мәселе бұрын да орын алған. 
Егер осы сипаттамалардың біреуі жоқ болса, онда есеп объектісі несиелік қарыз ретінде мойындалмайды. Бірінші сипаттама 
бірнеше  жағдайда  пайда  болады.  Біріншіден,  несиелік  қарыз  қазіргі  міндеттемені  көрсетеді.  Келесі  кезеңнің  шығындары  ағымдық 
мерзімнің   кредиторлық   қарызы   болып   саналмайды. Екіншіден, " Теория бухгалтерского учета. Э.С. Хендриксен. М., 1999. 
несиелік  қарыз  басқа  субъектіге  қатысты  міндеттемені  көрсетеді.  Үшіншіден,  осы  қарыздың  өтелуі  басталатын  уақыт  мерзімі  бар. 
Оның құрамына өтелуі толық көлемде қарастырылмайтын міндеттемені кіргізуге болмайды. Бұл жағдай меншікті капиталды несиелік 
қарызға жатқызуға рұқсат етпейді. 
Екінші  сипаттама  несиелік  қарызды  этика,  мораль,  дәстүрлі  қатынастар  нормасынан  туындайтын  әділ  және  жоспарлы 
міндеттеме деп танымайды, әрине несиелік қарыз құрамы мәселесінде шеткі позиция оған заңды міндеттер мен қарыздарды жатқызады. 
Несиелік қарыздың үшінші маңызды белгісі - алдын ала міндетті шаруашылық операциялары немесе басқа оқиғалардың болуы. 
Егер шындығында да міндеттеме болса, оның қалай туындауына қарамастан, несиелік қарыз деп танылуы маңызды, демек, несиелік 
қарыздың  пайда  болуына  жеткізген  бұрынғы  шаруашылық  операциясына  қарағанда,  міндеттеменің  ақша  қаражатының  келешектегі 
талабына әсері айтарлықтай маңызды. 
Банктің баланстық есеп беруінде активтер бабы өтімділік принципі бойынша көрсетілген, өтімді құралдар ең бірінші болып 
келеді.  Міндеттеме  бабы  банк  балансында  мерзімдік  принципі  бойынша  көрсетілген,  ал  мерзімсіз  жеке  капитал  келесі  пассивтің 
аяғында орналасады. 
Банктің баланстық есеп берулері немесе мерзімі ұзартылған балансы әдетте белгілі бір анықталған мерзімге жасалынады, бірақ 
бухгалтерлік жедел басқару мақсатында жұмыс балансы деп аталатын тұрақты балансы болуы керек. Оның баланстық есеп беруден 
айырмашылыгы  мынада:  жұмыс  балансында  табыс  және шығыс  шотын  қоса  бухгалтер  әрбір  баланстық шотты  жеке  көре  алады, ал 
баланстық  есеп  беруде  табыс  және  шығыс  шоты  көрсетілмейді,  олар  бөлінбеген  табыс  шотында  ғана  беріледі.  Сонымен  қатар 
баланстық есеп беруде жекелеген  шоттарды баптар бойынша топтастыру жүргізіледі және баптар әдетте өтімділіктің азаюы ретімен 
орналасқан.  Банктің  баланстық  есеп  беруін,  кәсіпорынның  баланстық  есеп  беруінен  негізгі  айырмашылық  сипаты  -  оған  көптеген 
қаржы  активтердің  келіп  түсуі,  негізінен  несиелер,  материалдық  қорлардың  болмауы,  несиелік  қарыздар  санының  көп-тігі  және 
құрылыс,  құрал-жабдықтар  сияқты  негізгі  құралдардың  санының  аздығы.  Бұл  айырмашылық  бухгалтерлік  есеп  принципінің 
айтарлықтай нақты бірін - сақтық принципін пайдалану қажеттігін тудырады. 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал