Ту ф 703-05-12. Пәннің оқу -әдістемелік кешені. Смж ту. Екінші басылым



жүктеу 5.01 Kb.

бет26/27
Дата22.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   27

 
4. Қосымша қүн салығын аудару және бюджетке төлеу тәртібі. 
Қосылған  кұн  салығы  (ҚҚС)  тауарларды  (жұмыс  және  қызмет  көрсетуді)  өндіру  және  олардың  айналысы  үдерісінде 
ҚОСЫЛҒАН
,  олардың  өткізу  бойынша  салық  салынатын  айналым  құнының  бір  бөлігін  бюджетке  аударуды,  сондай-ақ  Қазақстан 
Республикасының  аумағындағы  тауарлар  импорты  кезіңдегі  аударымды  білдіреді.  Салық  салынатын  айналым  бойынша  бюджетке 
төленуі тиіс ҚҚС сатылған тауарлар, жұмысы мен қызмет көрсеткені үшін есептелген қосылған құн салығының сомасы мен алынған 
тауарлар,  жұмысы  мен  қызмет  көрсеткені  үшін  төленуге  тиісті  қосылған  құн  салығының  сомасы  арасындағы  айырма  ретінде 
анықталады. 
Бұл салықтың төлеушілері болып ҚҚС бойынша есепке тұрған тұлғалары табылады. Сату бойынша айналымның ең аз мөлшері 
соңғы айда І2000 есе айлық есептік көрсеткіштік құрайды. 
Қосылған  құн  салығының  салық  салу  обьектілері  болып  салық  салынатын  айналым  және  салық  салынатын  импорт  болып 
табылады.  Салық  салынатын  айналым  қосылған  құн  салығынан  босатылған  және  өзінің  өндірістік  қажеттіліктері  үшін 
жасалатын,  қосылған  құн  салығын  төлеуден  босатылғандарын  есепке  алмағандағы,  Қазақстан  Республикасының  шегінде  жүзеге 
асырылатын,  тауарларды  өткізу,  жұмысы  мен  қызмет  көрсетуі  бойынша  жасаған  айналымы,  сонымен  қатар  қатысушысы 
Қазақстан  болып  табылатын  халықаралық  келісімшарттарда  қарастырылған  жағдайларға  сәйкес  анықталынған  айналым  болып 
табылады. Сонымен катар, бір кәсіпорыннын құрылымдық бөлімшелсрі арасында тауарларды (жұмыс немесе қызмет көрсетуді) тиеп 
жөнелтуде  қосылған  құн  салығы  салынатын  айналымға  жатады  (егер  бұл  бөлімшелері  қосылған құн  салығының  дербес  төлеушілері 
болса). 
Қосылған құн салығының мөлшерлемесі 
Қосылған  құн  салығыныц  салық  салу  мөлшерлемесі салық салынатын айналымның 15 пайызына тең мөлшерде анықталады. 
Нөлдік мөлшерлеме бойынша төмендегілерге салық салынады: 
• түсті және қара металдар сынығының экспортын қоспағанда, экспортқа тауарлар өткізу
• шетелдік. дипломатиялық немесе оған теңестірілген өкілдіктердің ресми пайдалануына арналған тауарлар немесе көрсетілетін 
қызметтерді өткізу; 
 
•  тазартылған  бағалы  металдарды  -  алтын  мен  платинаны  алғашқы  нарықта  өткізу  (Қазақстан  Республикасының  Ұлттық 
банкісінің жобасы бойынша); 
• халықаралық тасымалдарға байланыеты орындалатын жұмыс пен көрсетілген қызметтер тізбесі бойынша босатылады. 
Қаржылық қызмет көрсетуді сатып өткізу бойынша келесідей айналымдар ҚҚС босатылады. 

ҚР¥Б лицензиясының негізінде жүзеге асырылатын банктік шоттарды, корреспонденттік шоттарды ашу және жабу, аударым, 
қарыздық сенім көрсетушілік, клирингтік, факторингтік операциялар; 

құнды қағаздармен және төлем карточкаларымен жүргізілетін операциялар. 
Бюджетке төленуге тиіс қосылған кұн салығының сомасы салық салынатын айналым бойынша есептелінген қосылған құн  
ҚҚС төлеушісі болып табылмайтын тұлға «қосылған құн са-лығынсыз» деген белгісі бар фактура-шот жазып беруге міндетті. 
Салықтан босатылған тауарлар (жұмыстар, қызметтер) бойынша жазылған фактура-шотқа да осындай талап қойылады. 
Қосылған құн салығын есептеу және төлеу кезінде келесі бухгалтерлік өткізбелер жүргізіледі: 
• ағымдағы төлемдерді есептеген кезде:  
Дт 5761 «Қосылған құн салығы» 
Кт 2851 «Салық және басқа да міндетті төлемдер бойынша есеп айырысу»; 
• ағымдағы төлемдерді төлеген кезде: 
Дт 2851 «Салық және басқа да міндетті төлемдер бойынша есеп айырысу» 
Кт 1051 «Банктің Қазақстан Республикасы Ұлттық банкіндегі корреспонденттік есепшоты». 
 
Әр салық төлеуші: 
а) әр есепті жыл кезеңінде есепті жылдан кейінгі айдың 15-інен кешіктірмей 300.00 нысандағы 300.01 және 300.02 нысандағы 
қосымшалар қосылған құн салығы бойынша Декларация ұсынылу қажет; 
ә) декларацияны ұсынылуы бойынша белгіленген мерзімге дейін немесе сол күні бюджетке әр есепті кезең салығын төлеуге; 
б) салық салынатын айналымның 150000 теңгеден асқан кезінде декларациямен бірге фактура-шот тізіліміне ұсынуға міндетті. 
Бақылау сұрақтары: 
1.
 
Екінші деңгейлі банктер қандай салықтарды төлейді 
2.
 
Банктерде салық есеп  бухгалтерлік өткізбелер бейнелеу керек 
 
Ұсынылған әдебиеттер тізімі: 
1.
 
Міржақыпова С.Т. Банктегі бухгалтерлік есеп . Алматы: Экономика, 2007 
2.
 
ҚР салық кодексі 
  
Банктердің қаржылық есеп беру  
Дәріс мақсаты:  банктегі қаржылық есеп берудін қарастыру 
1.
 
Қаржылық есеп беру маңызы. 
2.
 
Банктің есеп беруінің негізгі формалары. 
3.
 
Айлық есеп беру қүрамы және оны банктің жоғары мекемесіне жөне ҚР ҰБ үсыну. 
1. Қаржылық есеп беру маңызы. 
Қаржылық  ссеп  беруді  ұсыну  пайдаланушыларды  банктің  қаржылық  жагдайы,  қызмет  нәтижесі  және  есепті  кезеңдегі  оның 
жағдайынын өзгеруі туралы манызды, қажетті және апық акпаратпен қамтамасыз етеді. 
Екінші деңгейлі банктер үшін жылдык каржылық есеп берудің келесі нысандары белгіленген: 

бухгалтерлік баланс (№1 нысанда); 

пайда және зиян туралы ссеп (№2 нысанда); 

ақша қозғалысы туралы есеп (№3 нысанда); 

капиталдағы өзгеріс туралы есеп (4 нысанда); 

түсіндірме жазбалар. 
Сонымен  бірге  бұлардың  құрамына  тоқсан  сайынғы  қаржылық  есептің  қолданыстағы  нысаны  кіргізілген.  Банктер  сонымен 
қатар, ай сайынғы және әр күндік балансты да ұсынады. Банктер баланстарды, оған косымшаларды және косымша мәліметтерді екінші 
 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
деңгейлі  банктердің  есептік-статистикалық  ақпараттарын  жинақтайтын  және  өңдейтін  «Статистика»  жүйесі  арқылы  Ұлттық  банктің 
есептеу  жұмыстары  Департаментіне  ақпараттарды  өздерінің  қолдарында  бар  электрондық  байланыс  құралдары  бойынша  жіберу 
жолымен, сол сияқты банкілік қадағалау Департаментіне қағаз жүзінде ұсынады. 
Банктер, есептеу жұмыстары Департаментіне әр күндік балансты 2 жұмыс күні ішінде, ай сайынгы балансты есепті кезеңнен 
кейінгі айдың ішінде ұсынады. Оннан асатын филиалдары бар банктер әр күндік балансты 3 жұмыс күні ішінде, ай сайынғыны есепті 
кезеңнен кейінгі айдың 5 жұмыс күні ішінде ұсынады. 
Қорытынды айналымдарды ескере отырып, жылдық ссеп беруді ұсыну мерзімін Ұлттық банк белгілейді. 
Екінші деңгейлі банктердің бухгалтерлік есептілігі, жылдык бухгалтерлік баланс, табыстар мен шығыстар туралы есеп түрінде 
қажетті аудиторлық бекітуден өткеннен кейін міндетті түрде, есепті жылдан кейінгі жылдың 1 мамырына дейін жариялануы керек. 
Жарияланғаны  жөніндегі  мәліметтер  банктік  қадағалау  Департа-ментіне  есепті  жылдан  кейінгі 15  мамырынан кешіктірілмей 
ұсынылады.  Қаржылық  есептілікті  дайындамас  бұрын,  банктер  жылдық  есеп  беруді  дайындау  кезеңінде  қорытынды  операциялар 
жүргізуі қажет: 

жіктелген активтер және шартты міндеттемелер бойынша толық көлемде провизия құру; 

шетел валютасына, тазартылған қымбат металдарға және бағалы қағаздар құнына, оныц ішінде баланстан тыс шоттарға қайта 
бағалау жүргізу; 
филиалдармен аралык корреспонденттік шоттарды, Қазақстан ішіндегі банктерде, сол сияқтьі одан тысқары жерлерде ашылған 
корреспонденттік  «Ностро»  шоттарын  салыстырып  тексеру,  ал  қорытынды  айналымдар  жүргізілген  жағдайда  тиісті  бухгалтерлік 
жазуларды құрастыру. 

негізгі  құралдарды  және  материалдарды  түгендеу  нәтижесіне  сәйкес  баланстық  шоттар  бойынша  бухгалтерлік  жазуларды 
бейнелеу; 

банк ережесіне сәйкес сыйақы, демалыс еңбекақысы және т.б.жалақы бойынша есептеулер жүргізу және сәйкес бухгалтерлік 
жазулар жасау; 

жасалған  барлық  келісімшарттарға  (депозиттер,  несиелер,  банкішілік  есеп-айырысулар  бойынша)  бухгалтерлік  есеп 
принциптерінс сәйкес талдау жасау және сәйкес шоттарда көрсету; 

мерзімі  өткен  активтерді  және  180  күннен  асатын  шектелген  несиелерді  және  60  күннен  асатын  мерзімі  өткен  сыйақыны 
құрылған провизия есебінен баланстан шығарып, баланстан тыс шоттар қатарына қосу; 

сыйақыларды төлемеу 30 күннен асқан кезде несиелер бойынша сыйақы есептеуді тоқтату; 

болашақ кезең шығындары шоттарында есепте тұрған сомаларды салыстыру және бухгалтерлік есеп принципіне сәйкес банк 
шығындарының тиісті шоттарына жатқызу; 

болашақ  кезең  табыстары  шоттарындағы  қалдықтарға  талдау  жасап,  бухгалтерлік  есеп  принципі  бойынша  тиісті  табыстар 
шотына апару; 

жиналған  барлық  дербес  шоттар  бойынша  тексеріс  тізімдемелерін  дайындау  және  де  бұл  дербес  шоттарда  тұрған  әрбір 
соманы есепке алынған күнін көрсете отырып жазу. 

банктің  негізгі  қызметі  және  күрделі  салымдар  бойынша  орындалған  жұмыстар  мен  көрсетілген  қызметтер  үшін  тапсырыс 
берушілер сатып алушы бойынша дебиторларды салыстырыл тексеру. Осындай салыстырып тексеруді тиісті дербес шоттарда есепте 
тұрган кредиторлық қарыздар бойынша да жүргізу; 

транзиттік  шоттардағы  дебиторлық  және  кредиторлық  шоттардағы  барлық  сомаларға  (теңге  және  шетел  валютасыңдағы) 
талдау жасап, оларды занды және жеке тұлғалардың тиісті дербес шоттарына есепке алу бойынша шаралар қолдану; 

аяқталмаған  құрылыс  бойынша  орындалған  жұмыс  көлемін  салыстырып  тексеру  және  құрылыстың  басынан  бері  кеткен 
шығындар сомасын дәлелдеу; 

дебиторлардың  шоттарында  есепте  тұрған  сомалар  бойынша  есеп  беруге  тиісті  тұлғалардан  аванстық  есептерді  қабылдап, 
оларды банк шығындарыныц тиісті дербес шоттарында бейнелеу. 
Табыс және шығыс шоттары бойынша барлық жазбаларды жүргізгеннен кейін, қалдықтар оз араларында жабылады және 4999 
«Салыққа дейінгі кіріс» баланстық шотына апарылады. 
Осы  бір  мезгілде  4999  баланстық  шоттан  5999  «Табыс  салығы»  баланстық  шотында  есепке  алынатын  есептелінген  табыс 
салығының  төленуге  тиісті  сомасы  есептен  шығарылады.  Табыстың  қалған  бөлігі  ағымдағы  жылдың  бөлінбеген  пайдасы  бойынша 
жеке  дербес  шот  аша  отырып  3599  «Бөлінбеген  таза  табыс  (жабылмаган  зиян)»  шотына  жіберілсді.  Шығындардың  табыстан  көп 
болуының нәтижесінде 4999 баланстық шотта пайда болатын дебеттік қалдықтың толық сомасы 3599 баланстық шотқа жеке дербес 
шот ашу арқылы аударылады. 
3581 «Шетел валютасын өткен жылдардағы қайта бағалаудың резервтері» 3599 баланстық шотта есептелінетін бөлінбеген таза 
табыс көлемі анықталғаннан кейін, есептік қаржылық жылдағы өз активтерін қайта бағалаудан жиналған оң курстық айырма сомасына 
қайта бағалау резервтері, 3582 «Тазартылған қымбат металдарды қайта бағалаудың өткен жылдардағы резервтері», 3585 «Несиелсрдін 
валюталық  баламасын  теңге  түрінде  белгілей  отырып,  несиелерді  қайта  бағалау  бойынша  өткен  жылдардағы  рсзсрвтері»  және  3586 
«Салымдардың  валюталық  баламасын  теңге  түрінде  белгілей  отырып,  салымдарды қайта бағалаудың өткен  жылдардағы резервтері» 
құрылады. 
 
2. Банктің есеп беруінің негізгі формалары. 
№2-нысаны  кірістер  мен  шығыстар  жөніндегі  есеп  беру  қорытынды  айналымдарды  және  қаржылык  есеп  кестесін  ескере 
отырып жасалған баланстың негізінде құрастырылады. 
Банктің табыстары мен шығыстары жөніндегі есепті ашып көрсету немесе оның қаржылық есептілігіне ескертулер бухгалтерлік 
есептің басқа да стандарттардың талабына сәйкес ұсынылатын ақпаратқа қосымша оны келесідей шығыс және табыс бабтарын өздеріне 
қосуы тиіс, бірақ мұнымен шектеямеуі керск: 

сыйақы түріндегі жәнс ұқсас (аналогты) табыс; 

сыйақы түріндегі шығыс және ұқсас (аналогты) шығыс; 

дивидент тұріндегі табыс; 

комиссиондық және алым түріндегі табыс; 

комиссиондық және алым сомасын төлеу шығындары; 

шығындарды  шегергендені   бағалы  кағаздарды   сату нәтижесінде алынған табыс; 
 

шығындарды шегергендегі басқа да бағалы қағаз бойынша табыс

басқа да операциялық табыс

қарыз алумен байланысты шығындар; 

жалпы әкімшілік шығындар; 

басқа да операциялық шығындар. 
Банктік операцияларды жүргізу нәтижесінде банктің алатын негізгі табыстарының түрлеріне сыйақы, қызмет көрсеткені үшін 
алым,  комиссиондық  және  бағалы  қағаздар  операцияларының  нәтижесі  жатады.  Табыстың  әрбір  түрі  банк  қызметінің  тиімділігін 
бағалауға мүмкіндік алатындай бөлек ашып керсетіледі. 
Банктің банктік операцияларды жүргізу нәтижесінде пайда болатын шығындарының негізгі түрлерінде сыйақы, комиссиондық 
қарыздар  бойынша  шығындар  инвестицияның,  баланстық  құнының  төмендеуімсн  байланысты  шығындар,  сонымен  бірге  жалпы 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
әкімшілік  шығындар  жатады.  Шығындардың  да  әрбір  түрі  банк  қызметінің  тиімділігін  бағалауға  мүмкіндік  алатындай  бөлек 
қарастырылады. 
Ақша  қозғалысының  есебінде  есептік  кезеңдегі  банктің  қолма-қол  ақша  санының  өзгеруі  туралы  ақпараттарды  және  ақша 
сомасының көбею көзі, сол сияқты оларды пайдалану бағыты жөнінде көрсетілуі керек. 
Ақша қозғалысы жөніндегі есепті дайындау кезінде пайданың көбею көздерін және олардың пайдалану әдістерін бөліп көрсету 
қажет. Сондықтан банктін таза табысы - тапқан табысы - егер есепті кезеңде ақша нысанында алынса ақша көзі болып табылады, ал 
шығындар, егерде олар есепті кезеңде ақша нысанында жүргізілсе онда ақшаның азаюымен байланысты болады. 
№3  нысанның  «Таза  табыспеп  байланысты  ақшалардын  қозғалысы»  қосымшасында  (1-қосымша)  таза  табыстың  сомасын 
түзетулерді ескере отырып бейнелеу керек. 
Ақша қозғалысымен байланыссыз, алынған таза табыстар мен шығыстардың көлеміне келесі баптар бойынша түзету қажет: 
— 
амортизациялық аударымдар; 

провизияны құруға кеткен нақты шығындар сомасы
— 
есептелген,  бірақ  алынбаған табыс  сомасы  және сыйақы түріндегі жұмсалмаған шығындар; 

сыйақы төлеумен жәнс алумен байланысты емес, алынбаған табыс немесе кетпегсн шығындар сомасы. 
Сонымен  қатар,  таза  табыс  банктің  және  оның  еншілес  ұйымының  қаржылық  жылды  аяқтау  нәтижесіне  байланысты  аздық 
үлесінің сомасына да түзетілуі қажет. Ақша қаражаттары қозғалысының есебі, оларды операциялық, инвестициялық және қаржылық 
қызметтері бойынша жіктей отырып,(тікелей және жанама әдістерді пайдаланып) ксзеңдегі ағымын корсетуі керек. 
Банктің опсрациялық қызметі 
3.
 
Айлық 
есеп 
беру 
қүрамы 
және 
оны 
банктің 
жоғары 
мекемесіне 
жөне 
ҚР 
ҮБ ұсыну 
Банктің инвсстициялык кызметі 
Инвестициялық  қызметтен  түсетін  ақша  қозғалысын  бөлек  көрсетудің  қажеттілігі  мұндай  ағымдар  жөніндегі  ақпараттардың 
болашақтағы табыс пен ақша ағымын камтамасыз ету үшін жұмсалатын шығындардың бағытын көрсететіндігімен байланысты. Жалпы 
түсімдердің және банктің инвестициялық қызметінен шығуынан ақшалардың негізгі түрлері болып табылатындар: 

негізгі құралдарды, материалдық емес активтерді және басқа да ұзақ мерзімді активтерді сатып алу үшін телемдер; 

негізгі құралдар, материалдық емес активтерді және басқа да ұзақ мерзімді активтерді сатудан түскен ақшалай түсімдер; 

басқа  да  заңды  тұлғалардың  үлестік  және  борыштық кұралдарын және  біріккен кәсіпорындарға  қатысу  үлесін  сатып алуға 
арналған төлемдер; 

басқа да заңды тұлғалардыц үлестік және борыштық құралдарын және біріккен кәсіпорындарға қатысу үлесін сатудан түскен 
ақшалай түсімдер (ақша баламаларына жатпайтын және сатуға арналмаған). 
Белгілі  бір  баптарды  хеджерлеумен  (сақтандырумен)  байланысты  ақша  ағымын  сыныптау,  хеджерленетін  баптармен 
байланысты ағымдарды сыныптауға ұқсас. 
Банктің шартты және мүмкін міндеттемелері 
жөніндегі есеп 
Шартты және  мүмкін  міндеттемелер  —  бұл  болашақ кезеңде  пайда  болуы  мүмкін  және  олар  бойынша  банк  белгілі  бір 
тәуекелділік шегетін банктің міндеттемелері және талаптары. 
Банктер, едәуір көлемдегі айыппұлдар немесе шығындар төлеу қаупі пайда болмаса өз қалауы бойынша кері қайтара алмайтын 
кері шақырылмайтын қарыздар бойынша шартты міндеттемелердің сипаты мен сомасын, сол сияқты баланстан тыс баптардан пайда 
болатын, келесілерге жататындарды қоса алғандағы шартты міндеттемелер мен талаптардың сомасын ашып керсетуі керек: 

кепілдік алушылар алған, бірақ қандай да бір себептерден өтелмеген қарыздар сомасын өтеуге банк кепілдеме беретін, тікелей 
несиелендірудің  ауыстырғыштарына,  оның  ішінде  борыштар  бойынша  кәдімгі  кепілдіктер,  кепілдіктерді  қабылдауға  (акцепт)  басқа 
банктер  берген  кепілдіктер,  қарыздар  мен  бағалы  қағаздар  бойынша  қаржылық  кепілдік  ретінде  қолданылатын  резервтік 
аккредитивтер; 

тауарлардың  немесе  сатушының  көрсететін  кызметінін  бекітілген  стандарттарға  сәйкестігі  жөніндегі  сатып  алушылар 
бойынша  кепілдіктерді,  тендер  өткізіліп  отырылған  келісім-шарт  бойынша  өзінің  міндеттемелерін  орындау  жөніндегі  сатушының 
тендер  өткізген  сатып  алушыға  кепілдігін  егерде  сатушы  тендерді  ұтып  алса;  сатып  алынған  құрал-жабдықтарға  белгілі  бір  уақыт 
ішінде  сатушының  қызмет  көрсетуі  жөніндегі  сатып  алушыға  берілетін  кепілдіктерді  қоса  алғандағы  банктің  операцияларымен 
байланысты  белгілі  бір  шартты  міндеттемелер  мен  талаптарға  және  банктің  жекелеген  операцияларына  қатысты  резервтік 
аккредитивтер; 

кысқа мерзімді өз-өзінен жойылатын міндеттемелер және осындай қарыздардың негізінде алынған тауарлар қамтамасыз ету 
ретінде пайдаланылатын құжаттамалық қарыздар сияқты, тауарлардың қозғалысынан пайда болатын саудалық операциялар бойынша 
талаптар; 

банктің бухгалтерлік балансында танылмаған сату және қайта сатып алу келісімдері; 

туынды құралдарды (своптар, опциондар, фьючерстер) қоса алғандағы сыйақы мөлшерлемелеріне және валюталық бағамға 
қатысы бар баптарға; 
 

басқа  да  шартты  міндеттемелерге,  борыштық  міндеттемелерді  шығару  бағдарламаларына  және  борыштық  міндеттемелерді 
кепілді түрде орналастырудың автоматты түрде жаңарып отыратын бағдарламаларына. 
Көптеген  банктер  қазіргі  кезде  баланстық  есепте  актив  немесе  міндеттеме  болып  табылмайтын  мәмілелер  жасайды, 
нәтижесінде күтпеген жағдайлар мен міндеттемелер пайда болады. Бұндай баланстан тыс баптар көбінесе банк қызметінің маңызды 
бөлігін құрайды және біршама тәуекел деңгейін алып жүреді. Бұл баптар басқа да тәуекелдерді көбейтеді немесе азайтады, мысалы 
баланстық  есепте  активтер  мен  міндеттемелерді  хеджерлеу.  Баланстан  тыс  баптар,  сатып  алушының  атынан  жүргізілетін 
операциялардан пайда болуы мүмкін. 
Қаржылық активтер мен міндеттемелердің мерзімін  
өтеу жөніндегі есеп 
Банк баланстың есепті құрастырған күні келісімшартта қарас-тырылған өтеу мерзіміне дейін қалған кезеңге негізделген өтелу 
мерзімі бойынша топтастырылған активтер мен міндеттемелердің талдауын ашып көрсетуі керек. Өтелу мерзімі бойынша жекелеген 
активтер мен міндеттемелер келесідей топтарға бөлінеді: 

1 айға дейін; 

1 айдан 3 айға дейін; 

3 айдан 1 жылға дейін; 

1 жылдан 5 жылға дейін; 

5 жылдан жоғары. 
Өтелу мерзімі созылып кеткен, әрбір аралық төлем шартта айтылған және төлемге немесе алынуға ұсынылған кезең ішіне бөліп 
таратылады.  Активтер  мен  міндеттемелерді  өтеу  мерзімдер  және  міндеттемелерді  олардың  өтелу  шамасына  қарай  пайыз  әкелетін 
ыңғайлы құндар бойынша ауыстыру қабілеттілігі банк өтімділігін бағалауда және оның пайыздық мөлшерлеме және айырбас валютасы 
бағамының өзгерісіне бейімделгіштігін бағалаудағы негізгі фактор болып табылады. 
Оның  өтімділігін  бағалауға  келетін  ақпараттарды  қамтамасыз  ету  үшін,  банк  түсіндірмелерде  ең  аз  дегенде,  активтер  мен 
міндеттемелердің  жіктелуін  тиісті  топтар  мен  өтелу  мерзімдері  бойынша  ашып  көрсетеді.  Бұл  жағдайда  банктер  қабылдаған  өтеу 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
мерзімдерінің активтер мсн міндеттемелер үшін бірдей болуы маңызды. Бұл өтелу мерзімдерінің сәйкестігі жеткізілген дәреже жөнінде 
және өтімділіктің басқа да көздеріне банктің бұдан кейінгі тәуелділігі жөнінде анық түсініктер береді. 
Активтер мен міндеттемелерді өтеу күніне дейін қалған кезең бойынша талдау банк өтімділігін бағалау үшін қолайлы базаны 
қамтамасыз етеді. 
 
Қарыздар меи аванстардан пайда болатын шығындар 
Мерзімі  өткен,  шектемелі  және  есептен  шығарылған  қарыздар  туралы  есеп  өз  кезегінде  бірнеше  кестеден  тұратын,  мерзімі 
өткен,  шектемелі  және  есептен  шығарылған  қарыздардың  санын  және  жағдайын  көрсететін  қаржылық  құжатты  білдіреді.  Мерзімі 
өткен  қарыздың  кестесі  шартта  көрсетілген  мерзімдер  бойынша  пайызды  есептеу  жүргізіліп  отырылған  баланстық  баптардың 
жағдайын келесі топтарға бөле отырып көрсетеді: 
- 1 
айға дейін; 
- 1 
айдан 2 айға дейін; 

2 айдан 3 айға дейін; 

3 айдан 6 айға дейін; 

6 айдан 9 айға дейін; 

9 айдан 1 жылға дейін; 
- 1 
жылдан 2 жылға дейін; 

2 жылдан жоғары. 
Шектемелі  қарыздар  кестесі  шартта  көрсетілген  мерзімі  бойынша  өтелу  күнінің  жеткендігіне  байланысты  пайызбен  есептеу 
тоқтатылған, баланстық баптардың жағдайын келесі топтарға бөле отырып көрсетеді: 
 

мерзімі өтпеген қарыздар; 

2 айға дейін; 

2 айдан 3 айға дейін; 

3 айдан 6 айға дейін; 

6 айдан 9 айға дейін; 

9 айдан 1 жылға дейін; 

1 жылдан 2 жылға дейін; 

2 жылдан жоғары. 
Есептен шығарылған қарыздардың кестесі темендегідей: 

кезең басындағы резервтерден; 

қайтадан құрылған резервтерден; 

есептен шығарылған қарыздардан; 

есептен шығарылған қарыздарды резервтің көбеюі ретінде қайтарудан; 

кезең аяғындағы резервтерден. Банк келесілерді ашып көрсетуі керек: 

өндіріліп алынуы үмітсіз карыздар шығын ретінде танылып есептен шығарылуына негіз болатын есеп саясатын; 

кезең  ішінде  банк  қызметінің  нәтижесінде  болатын  зияндарды  жабу  үшін  құрылған  резервтегі  өзгеріс  туралы  нақты 
мәліметтерді; 

күдікті  қарыздың  есебінен  орны  толтырылған  есептен  шығарылған  қарыздардан  болған  шығындарды  есепті  кезеңде 
шығындар деп танылатын сомаларын; 

баланстық есеп күніндегі шығындарды жабуға кеткен резервтік жиынтық сомасын; 

олар бойынша пайызбен есептелінбейтін, баланстық есепке қосылған қарыздардың жиынтық сомасын. 
Көлемі белгіленген қарыздар бойынша зияндардың орнын жабу үшін, сонымен қатар пайда болуын алдыңғы тәжірибелердің 
негізінде білуге болатын несиелік қоржын бойынша әлуетті шығындарды жабу үшін құрылатын резервтің қосымша сомасы бөлінбеген 
таза табыс есебінен құрылады. Бұрын құрылған қосымша резервтің сомасының азаюы осы қосымша резервтер құрылған бөлінбеген 
табыс сомасын көбейтеді, осылайша есепті кезең үшін таза табысты немесе зиянды анықтаған кезде есепке алынбайды. 
Банктер өз қызметі барысында берілген қарыздармен басқа да талаптар бойынша ішінара немесе толық көлемде қарыздарды 
қайтармаумен жиі соқтығысады. Көлемі белгіленген шығындар зияндар қатарына жатқызылады да, оның шегінде несиелік қызметтен 
алынатын шығындардың орнын жабу үшін құрылған резервтер сомасына талаптардың тиісті санатының көлемі шегеріледі. 
Банктің  несиелік  қоржынында  оның  бар  екендігін  алдыңғы  тәжірибеге  қарап  білуге  болатын  расталмаған,  бірақ  әлуетті 
залалдардың  сомасы  да шығын ретінде  танылады  және  оның шегінде  несиелік  қызметтен  болатын  шығындардың  орнын  жабу  үшін 
құрылған резервтер сомасына банктің балансында есепте тұрған қарыздардың жалпы сомасы азайтылады. Бұндай шығындар көлемін 
анықтау басшылық шешіміне байланысты. 
 
 
Активтерді, міндеттемелерді және баланстан тыс баптарды 
шоғырландыру 
Банк өзінің активтер, міндеттемелер және баланстан тыс баптарының кез келген маңызды шоғырлануын ашып көрсетуі керек. 
Мұндай  ашылулар  географиялық  аймақтар,  клиенттер  немесе  салалық  топтар  бойынша  әйтеуір  тәуекелдің  басқа  да  көздерінен 
жүргізілуі керек. Сонымен қатар банк шетел валютасындағы маңызды сомалар шамасын ашып көрсетуі керек. 
Активтердің  айтарлықтай  шоғырлануы  олардың  бөлінуі  бойынша  және  міндеттемелердің  көздері  бойынша  банктің  ашып 
көрсетілуіне жатады, себебі олар банктерге қол жеткізуде активтер мен ресурстарды өткізумен байланысты әлуетті тәуекелдің қолайлы 
индикаторы болып табылады. Ашып көрсетулер мүмкін болатын тәуекелдің географиялық орнына, клиенттерге және салалық топтарга 
немесе банк қызметкерінің жағдайында басқа да көздері бойынша жүзеге асырылады. Баланстан тыс баптарға да осындай талдау жасап 
түсіндірудің  үлкен  маңызы  бар. Географиялық  аймақтар  бөлек  елдерден,  елдер  тобынан  және  еліміздің  ішкі аймақтарынан құралуы 
мүмкін.  Клиенттер  бойынша  ашып  көрсету  мемлекеттік  органдар,  сауда  және  өнеркәсіптік  кәсіпорындар  сияқты  секторлар  арқылы 
жүзеге асырылды. Шетел валютасындағы маңызды сомаларды ашып көрсету валюталық бағамның өзгеру нәтижесінде пайда болатын 
шығындардың тәуекелдік көрсеткіші болып табылады. 
Негізгі банктік тәуекелдер 
Алдағы  уақыттағы  шығындарды  және  ойда  жоқта  пайда  болатын  басқа  да  тәуекелділіктер  қосылатын  жалпы  банктік 
тәуекелдердің бар болуынан пайда болатын зияндарды немесе шартты міндеттемелер мен талаптарды жабуға арналған резервтер таза 
бөлінбеген табыс есебінен құрылады және бөлек ашылып көрсетіледі. Мұндай резервтер көлемінің қысқаруы бөлінбеген таза табыстың 
көбеюі есебінен жүзеге асады, сондықтан ол есепті кезеңдегі таза табыс пен шығынның есебіне әсерін тигізбейді. Аталған резервті банк 
несиелік  қызмет  нәтижесінде  пайда  болып  шығындарды  жабуға  арналған  резервке  қосымша  ретінде  құруына  болады.  Оларды  құру 
міндеттемелерінің  жоғарылауына, активтердің  төмендеуіне,  немесе  көзден  таса  есептеулер  мен  резервтерге  алып  келуі  мүмкін  және 
банктің таза табысы мен капиталының көлемін бұрмалауға мүмкіндік береді. 
Есепті  кезеңдегі  таза  табыстың  немесе  зиянның  құрамында,  негізгі  банктің  тәуекелдерді  немесе  шартты  міндеттемелер  мен 
талаптарды жабуға арналып резервтелген сомалар тұрған жағдайда немесе осындай  

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
резервтердің  қысқару  нәтижесінде  пайда  болатын  таза  табыстың  көлемінің  ұлғаюы  жағдайында  қаржылық-шаруашылық  қызметінің 
нәтижесі  жөніндегі  есеп  банк  қызметі  туралы  сенімді  және  маңызды  ақпарат  бере  алмайды.  Сол  сияқты  бухгалтерлік  баланста 
ұсынылған  банктің  қаржылық  жағдайы  жөніндегі  ақпарат,  егерде  міндеттемелер  артық  көрсетілсе,  активтер  азайтылса  немесе 
резервтерді құру бойынша жасырын есептеулер болатын болса маңызды да сенімді бола алмайды. 
Қамтамсыз ету ретінде кепілдікке салынған активтер 
Банк  қамтамсыз  етілген  міндеттемелердің  жалпы  сомасын,  сонымен  қатар  қамтамасыз  ету  ретінде  салынған  активтердің 
сипаттамасын  және  баланстық  құнын  ашып  көрсетуі  керек.  Мұндай  қамтамасыз  етудің  сомаларының  көбінесе  мәнді  болып 
келетіндігімен және банктің қаржылық жағдайын бағалауға зор әсер ететіндігімен байланысты. Бұл кезде, активтерді кепілдікке салуға 
негіз болған мәмілелердің сипаты жөніндегі ақпаратты ашып көрсетуге көңіл бөліну керек. 
Сенімгерлік (трасталық) операциялары 
Егер банк маңызды трасталық қызметке тартылған болса, онда бұл фактіні ашу және осы қызмет ауқымына нұскауы банктің 
қаржылық  есеп  беруінде  жүргізілуі  керек.  Банктер,  көп  жағдайда  сенім  көрсетілген  меншік  иесі  ретінде  әрекет  етеді  немесе  заңды 
тұлғалардың  инвестициялық  және  зейнетақы  корларының  немесе  басқа  да  ұйымдардың  атынан  активтерді  сақтауды  немесе 
орналастыруды  басқа  жолмен  қамтамасыз  етеді.  Бұл  жағдайда  сенімді  басқаруға  алынған  активтер  банкке  тиісті  болып 
табылмайтындықтан  банк  балансында  танылмайды  және  баланстан  тыс  баптарда  есепке  алынады.  Осыған  байланысты,  сенімхат 
бойынша  міндет-терін  орындамаған  жағдайда,  әлуетті  міндеттемелердің  пайда  болу  мүмкіндігі  бөлек  ашып  көрсетіледі.  Банктің 
сейфтік операциялары (қабылданған құндылықтарды сақтау) қызмет ретінде қарастырылмауы керек. 
Байланысты жақтармен жүргізілген операциялар 
Банктің  байланысты  жақтарымен  жүргізілетін  операциялары,  байланысты  емес  басқа  серіктестерімен  жүргізілетін 
операциялардың шарттарына ұқсамайтын жағдайда жүзеге асырылады. Көбінесе байланысты жақтарға жеңілдік жағдайлар ұсынылады
мысалы,  берілген  қарыздар үшін  төленетін  сыйақының  төмендетілуі  басқа  қарыз  алушыларға  қарағанда  берілетін  қарыз  сомасының 
көптігі, ресмиліліктің азайтылуы және тағы басқа жағдайлар. 
Егер банк тікелей немесе еншілес ұйымдар арқылы жанама түрде басқа заңды тұлғаның дауыс беруші акциясының жартысынан 
көбін  иемденсе,  онда  байланысты  жақтардың  арасындағы  өзара  қарым-қатынас  операцияның  жүрген  жүрмегеніне  тәуелсіз  ашылып 
көрсетілуі керек. Мұндай ақпаратты ашып көрсету қолданушыларға 
байланысты  жақтар  арасындагы  қарым-қатынастың  ықпалы  туралы  қаржылық  есеп  беруді  ұсынатын  банкке  тигізетін  қорытынды 
жасауға  мүмкіндік  береді.  Егер  байланысты  жақтар  арасында  операциялар  жасалынатын  болса,  онда банкке  байланысты  жақтармен 
өзара  қарым-қатынас  сипаты,  жүргізілетін  операциялар  типі,  сол  сияқты  қаржылық  есептілікті  түсіну  ушін  қажетті,  осындай 
операциялардың  құрамдас  элементтері  туралы  ақпараттарды  ашуы  керек.  Банктің  байланысты  жақтарды  несиелеу  саясатымен  бірге 
келесілер жатады: 
а) сома түріндегі немесе сәйкес үлестік айырмадағы көлем көрсеткіші: 

алынған немесе ұсынылған ақшаның әрбір сомасының, мысалы қарыздың немесе салымның ашып көрсетулердің ішінде кезең 
басында және аяғында өтелмеген, сол сияқты өтелулері мен өзгерістері осы кезең ішінде болған қарыздар мен салымдардың жиынтық 
сомалары болуы мүмкін; 

кезең ішінде қарыздар бойынша зиян танылған үшін шығындар сомасы және есепті күндегі резерв сомасы; 

баланстан  тыс  баптар  нәтижесінде  пайда  болатын  шақырылмайтын  міндеттемелер,  шартты  міндеттемелер  және  шартты 
талаптар. 
ә) өтеуге жататын басқа да сомалар немесе баптардың сәйкес үлестік көрінісі; 
б) баға белгілеу саясаты. 
Қаржылық есепілікке түсіндірме жазбаларда банк келесілерді көрсетеді: 

қаржылық  есептілікті  дайындау  кезінде  қолданылатын  әдістер  мен  тәсілдер  туралы  және  банктің  есеп  саясатының  негізгі 
жағдайлары туралы мәліметтер; 

қаржылық есеп берудің басқа да құрамдас бөліктерінде көрсетілмеген бухгалтерлік есеп стандарты талап ететін ақпараттарды 
ашу; 

қаржылық  есеп  беруде  ұсынылмаған  оның  анық  ұсынылуы  үшін  қажетті  қосымша  мәліметтер.  Түсіндірме  жазбаларда 
бухгалтерлік  баланста  табыстар  мен  шығындар  жөніндегі  есепте  және  ақша  қозғалысының  есебінде  көрсетілген  сомаларға  нақты 
талдау немесе түсіндіріп жазу, сонымен қатар қолданушыларға пайдалы қосымша мәліметтерде келтіріледі. 
Бұл жерде, қажеттілігі бухгалтерлік есептің стандарттарымен талап етілген ақпараттар, сол сияқты шыншыл ұсынылымға қол 
жеткізу үшін қажетті басқа да ашылымдар болады. 
Пайдаланушыларға  есептілікті  түсінуге  және  оны  басқа  субъек-тілердің  қаржылық  есептілігімен  салыстыра  алуына 
көмектесетін ақпараттарды түсіндірме жазбада ұсыну тәртібі төмендегідей: 

бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкестігі туралы ақпараттар; 

бағалауға және есеп саясатына негіз болатын қолданылып отырған мәліметтер; 

қаржылық есептіліктің әрбір бабы мен нысаны ұсынылатын тәртіпке сэйкес қаржылық есептіліктің нысандарында ұсынылған 
ақпараттар бойынша қосымша мәліметтер; 

шартты  талаптар  мен  міндетnемелерді, сол  сияқты  жасалынған келісімшарттарға  сәйкес  қабылданған міндеттемелерді  қоса 
есептегендегі басқа да ашып көрсетулер, және қаржылық әрі қаржылық емес сипаттағы басқа да ашылымдар. 
Кейбір  жағдайларда  қажеттілік  болғанда  немесе  ыңғайлы  болу  үшін  түсіндірме  жазбадағы  ақпараттардың  орналасу  тәртібі 
өзгеруі  мүмкін.  Мысалы,  табыстар  мен  шығындар  жөніндегі  есеп  беруге  қатысты  сыйақы  мөлшерлемесі  және  әділ  құнды  түзету 
жөніндегі  түсіндірмелер  бухгалтерлік  балансқа  қатысы  бар  қаржылық  активтер  немесе  міндеттемелерді  өтеу  мерзімі  туралы 
түсіндірмелерімен бірігуі мүмкін. Алайда мұндай жүйелі дәйектілікпен түсіндірмені ұсыну қаншама тиімді болса соншама сақталынуы 
керек. 
Сонымен  қатар,  ол  жерде  банктің  атауы  және  орналасқан  жері,  банктің  негізгі  қызметі  және  жүргізетін  операциялардың 
сипаттамасы, бас компанияның атауы, есеп беру мерзімінің соңындағы қызметкерлердің орташа саны сияқты маңызды мәліметтер де 
көрсетіледі. 
Бухгалтерлік  баланста  мойындалған  және  мойындалмаған  каржылық  активтердің,  қаржылық  міндеттемелердің  және  үлестік 
құралдардың әрбір сыныбы бойынша банк келесілерді ашу керек: 

қаржылық құралдардың сипаты және құндық параметрлер туралы мәліметтер олардың көлеміне, уакыт бойынша бөлуіне және 
болашақ ақша ағымдарының анықылығына әсер ететін мәні бар жағдайларды қосқанда. 

есеп  саясаты  мен  қолданған  әдістерді,  соның  ішінде  бухгалтерлік  баланста  өлшем  кұралын  тану  және  оларды  бағалаудың 
базасын; 

шартта көрсетілген сыйақы мөлшерлемесін қайта қарастыру немесе алдыңғы күнге байланысты төлем мерзімінің келіп жетуі 
күндері; 

тиімді сыйақы мөлшерлемесі, егерде олар қолданылатын болса. 
 
Банк  қаржылық  тәуекелді  басқару  саясатында  қолданылатын,  оның  ішінде  күтіліп  отырған  әрбір  операциялардың  маңызды 
типін хеджерлеу саясатының мақсатын түгел сипаттауы керек. 
Есеп саясатын ашып көрсету 
Есеп саясатын ашу кезінде банк келісілерді сипаттауы керек: 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 

қаржылық есеп беруді дайындау үшін қолданылған бағалаудың негізін; 

қаржылық есеп беруді дұрыс түсіну үшін айтарлықтай маңызы болатын есеп саясатының әрбір нақты жағдайын. 
Банктің қаржылық есеп беруін құрастыру кезінде қолданылатын негізгі жағдайларды пайдаланушыларға түсіндіру үшін, есеп 
саясатының келесілерге қатысты жағдайларын ашып көрсетуге қажеттіліктің пайда болуы мүмкін. 

табыстың негізгі түрлерін мойындау; 

банк иемденетін бағалы қағаздарды бағалау; 

нәтижесінде активтер мен міндеттемелер бухгалтерлік баланста танылатын операциялар мен басқа да жағдайлар арасындағы 
және нәтижесінде шартты міндеттемелер мен талаптар пайда болатын басқа да оқиғалар арасындағы шектеулер

берілген қарыздар бойынша үмітсіз қарыздарды тану негізі және оларды есептен шығару тәртібі; 

жалпы  банктік  тәуекелдіктерді  жабуға  арналған  резервтерді  құру  бойынша  есептемелерді  анықтау  үшін  негіздер  және 
осындай есептемелерді есептеу әдістері. 

1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   27


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал