Ту ф 703-05-12. Пәннің оқу -әдістемелік кешені. Смж ту. Екінші басылым



жүктеу 5.01 Kb.

бет21/27
Дата22.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   27

4.
 
Екінші 
деңгейлі 
банктерде 
 
товарлы-материалды 
 
қорлар 
 
есебін 
жүргізу 
тәртібі. 
 
Тауарлы-материалдық қорлардың есебі 
 
Бухгалтерлік өткізбелерді жүргізу үшін келесі шоттарды іске асыру қажет: 
 
       
ЖШЖ 
 
Шоттардың атауы  
 
1602 
 
«
Басқа тауарлы-материалдық қорлар» 
 
1351,2151 
 
«
Бас офиспен есеп айырысу» 
 
1352,2152 
 
«
Жергілікті филиалдармен есеп айырысу» 
 
1867 
 
«Негізгі емес қызмет бойынша басқа дебиторлар » 
 
2851 
 
«Бюджетке салықтар және басқа міндетті төлемдер бойынша есеп 
айырысулар» 
 
2867 
 
«
Негізгі емес қызмет бойынша басқа кредиторлар» 
 
4922 
 
«
Негізгі емес қызметтен түскен басқа да кірістер» 
 
5740 
 
«
Жалпы шаруашылық шығыстар » 
 
5922 
 
«
Негізгі емес қызметтен басқа шығыстар» 
№ 
т/т 
 
Операциялар 
 
атауы 
 
 
  
ЖШЖ 
 
 
 
  
Негіздеме 
 
Ескерту 
1. 
ТМҚ сатып алу 
1. 
ТМҚ-ға төлем 
 
Дт 1867 
Кт  1051 
 
Сатып алу-сату  шарты немесе 
төлеуге шот 
 
2. 
Қоймадағы ТМҚ-ды кіріске алу. 

   - 
Бас банкте  
    
және филиалда  
Қоймадағы ТМҚ-ды             
 
кіріске алу 
Дт 
Кт 
 
1602 
2867 
 
 
А) Келісім шарт 
Б) Жүк құжаты және шот-фактура 
В) Орындалған жұмыстардың 
актісі 
Кіріске алу ТМҚ-ды 
жеткізу және сатып 
алу бойынша 
шығындарды қоса 
алғандағы алғашқы 
құн сомасыменен 
жүзеге асырылады 
Дт 
Кт 
1602 
2851 
 
Төленген ҚҚС 
сомасына  
 
 
Дт 
Кт 
2867 
1867 
 
 
Шоттарды 
сальдолау 
3.  
ТМҚ-дың қозғалысы. 
3.1 
Қоймадан шығарылған 
материалды жауапкершілігі бар 
тұлғаға есебі 
Бастапқы құны 
 
 
 
 
А) Тәртіп  
 
 
Ауыспалылық 
тәртіп бойынша 
көрсетілген сома 
арқылы жүргізіледі  
Дт 
Кт 
1602 
1602 
 
3.2 

Бас банктен        филиалдарға 
 
 
 
 
УВОНУ-ға қозғалыс 
құжаттарын 
активтер беретін 
филиалдар ұсынады  
 
бастапқы құны  
 
Дт 
Кт 
1602 Ф-л 
1602 ГБ 
 
 
филиалдың коршотынан 
құнның орын толтырылуы 
Дт 
Кт 
 
1352 
2152 
 
 

Филиалда 
коршоттан  
қалдық құнды есептен шығару  
 
Дт 
Кт 
 
 
1351 
2151 
 
 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
3.3 
-  
Филиалдар арасында 

Бас банкте жүргізілген 
операциялар 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ауыспалылық кезіндегі ТМҚ-
дың құны 
Дт 
Кт 
 
1602  
1602 
 
 
ТМҚ құнының коршоттан орын 
толтырылуы 
Дт 
 
Кт 
 
1352 (
ТМҚ-ды 
беретін з-т) 
2152 
 
 
ТМҚ құнының коршоттан 
есептен шығарылуы 
 
Дт 
Кт 
 
 
1352 
2152 (ТМҚ 
алатын з-т) 
 
 
3.4 
 
 
Филиалдарда 
жүргізілген операциялар 
 
ТМЗ-ды алу кезінде  
Активті беретін Филиалдардың 
құнының коршоттан орын 
толтырылуы 
 
 
 
 
Дт 
Кт 
 
 
 
 
 
 
1351(ТМҚ 
беретін з-т) 
2151 
 
 
 
 
ТМҚ алатын Филиалдардың 
қалдық құнының коршоттан 
есептен шығарылуы 
Дт 
Кт 
 
 
1351(ТМҚ 
а)латын з-т 
2151 
 
 
 
4. 
Тауарлы-материалдық қорлардың есептен шығарылуы 
4.1 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Қоймадан шығыс бойынша 
ТМҚ-дың есептен шығарылуы 
 
 
 
Дт 
Кт 
 
5740,5922 
1602 
 
 
 
а) Қоймадан босатуға байланысты 
жүк құжат 
б) ТМҚ-ды алу басқармасының 
қызметтік хаты 
б) Филиалдан ТМҚ құнының орын 
толтыру кезіндегі тәртібі 
 
Филиалдан ТМҚ құнының 
орын толтырылуы 
Дт 
Кт 
 
1351 
2151 
 
А) Материалды жауапкершілігі 
бар тұлғаның қызметтік хаты Б) 
Есептен шығару бойынша акт 
В) Ақауы бойынша акт (қажет 
жағдайда) 
 
Қоймадан ТМҚ-дың бүлінуі 
мен жоғалуы кезіндегі есептен 
шығарылуы 
Дт 
Кт 
 
5922 
1602 
 
 
 
 
Есептен шығару 
актіде көрсетілген 
сома бойынша 
есептен 
шығарылады 
Бүлінген және жоғалған кездегі 
ТМҚ құнына есептелген ҚҚС. 
 
Дт 
Кт 
 
5922 
2851 
 
 
 
ҚҚС-ғын түзету 
бүлінген немесе 
жоғалған жағдайда 
есептен 
шығарылған 
активтердің қалдық 
құны сомасы 
бойынша 
жүргізіледі   (ҚР ҰК 
38-
бөлім 237-бет) 
5. 
Тауарлы-материалдық қорлардың өткізілуі 
5.1 
Өзіндік құн сомасына 
 
Дт 
Кт 
 
5740,5922 
1602 
 
 
А) Тәртіп 
Б) Сатып алу-сату шарты 
В) Қабылдау-өткізу актісі  
В) жүк құжат, шот-фактура 
 
 
 
Өткізу ТМҚ-ды 
сатып алу-сату 
шартындағы сома 
бойынша 
жүргізіледі. 
Өткізу сомасына  
Дт 
КТ 
1867 
4922 
 
Нақты өткізу сомасына 
есептелген ҚҚС 
Дт 
Кт 
 
1867 
2851 
 
 
 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
5.
 
Қаржылық лизинг және жай аренда, оларды бухгалтерлік есепте бейнелеу. 
Лизингтің осы нысандарын негізгі екі түрге біріктіруге болады 

жедел және қаржылық лизинг. 
Жедел лизинг — көліктік құрал-жабдықтарды, аппаратуралар мен басқа да техникаларды қысқа мерзімді жалға беру. Онық 
ерекшелігі құрал-жабдықты пайдаланған соң иесіне қайтару болып табылады. Лизинг берушінің жалға ұсынылатын затты алу мен 
ұстауға байланысты шығындары бір лизингтік келісімшарт ағымында жалдық төлемдермен өтелмейді. 
Қаржылық лизинг қолдану үрдісінде мүліктің толық немесе үлкен бөлігінің амортизациясы өтетін ерте және ұзақ мерзімді 
сипаттағы  келісімдермен  сипатталатын  лизингтің  неғұрлым  кең  қолданылатын  типтік  нысаны.  Қаржылық  лизингтің  маңызды 
белгісі 

лизингтік  жалдау  шығындарын  қалпына  келтіруге  қажетті  жалдаудың  негізгі  мерзімі  деп  аталатын  ағымда  келісімді 
бұзудын мүмкін болмайтындығында. 
Қаржылық  лизинг  -  бұл  ұзақ  мерзімді  жал  болын  табылады,  оның  шартының  құрамында  келесі  критерийлердің  ең  болмаса 
біреуі көрсетілуі қажет: 

меншік құқығының жал мерзімі аяқталуына қарай көшуі

келісім шарттары бәсекелес саудадан мүлікті сатып алу құқын ұсынады; 

жал мерзімі күтіліп отырған пайдалану мерзімінің 75 пайызынан кем болмауы керек; 

жал  бойынша  жалға  берушіге  ең  аз  төленетін  келтірілген  кұн  жабдықтың  нарықтық  кұнының  90  %-ына  тең  немесе  одан 
жоғары болу керек. 
Келтірілген  құнды  есептеу  кезінде  қабылданатын  дисконттау  мөлшерлемесі  ұсынылатын  несие  бойынша  (жалға  берушіде) 
пайыздық мөлшерлеме және алынатын несиелер бойынша (жалға алушыда) пайыздық мөлшерлеменің ең азына тең болуы керек, онда: 

жалға алушының ең аз төлемі — жал бойынша жылсайынғы төлем

ең жоғары төлем - жалға алынған мүлікті сатып алу кезіндегі төлем; 

келтірілген кұн - ағымдағы жылға келтірілген болашақ жылдың ақша ағымынын құны. 
Егер  жал  келісімшарты  жоғарыда  аталған  қағидалардың  ең  болмаса  біреуіне  сәйкес  келмесе,  онда  бұндай  жал  қарапайым 
болып саналады. 
Бақылау сұрақтары: 
1
. Негізгі қүрал амортизацися есебі. 
2. Бухгалтерлік есепте негізгі қүралдың қайта бағалау нәтижесін бейнелеу төртібі. 
3.Қолдануға      товарлы-материалды      қорларды      қайта      бағалау      және      үсыну  бойынша  және  есептелген  тозуға  барлық 
бухгалтерлік өткізбені қүраңыздар. 
4. 
Материалды емес активтер есебі. 
5. Екінші деңгейлі банктерде инвентаризация жүргізу тәртібі. 
6. Алған табыстан бейнелейтін негізгі бухгалтерлік өткізбелер. 
 
Ұсынылған әдебиеттер тізімі: 
1.
 
Міржақыпова С.Т. Банктегі бухгалтерлік есеп . Алматы: Экономика, 2007 
 
 
Банктің меншік капиталының есебі  
Дәріс мақсаты:  банктегі меншік капиталының есебін қарастыру 
1.  Банктің меншікті капиталы туралы түсінік жөне оның қызметтері. 
2.
 
Акциялар бойынша дивиденттерді есептеу тәртібі. 
3.
 
Банктің резервтік қоры жөне есебін жүргізу тәртібі. 
4.
 
Бағалы қағазды шығару есебі. 
 
1.
 
Банктің меншікті капиталы туралы түсінік жөне оның қызметтері. 
Банктің меншікті капиталы капиталдың экономикалық санатының бір түрі болып табылады. Ол несиелік мекеменің қалыптасу 
көзінің  және  ортаның  өзгеруіне  байланысты  дұрыс  қызмет  ету  үшін  елеулі  мәнге  ие.  Банкті  ашу  кезінде  құрылтайшылар  енгізген 
меншікті капитал банктің бастапқы қызметін ұйымдастыру үшін пайдаланылатын алғашқы қаражат немесе қызмет өсуі және кеңеюі 
кезеңінде  қосымша  қаражат  болып  келеді.  Сонымен  қатар  банктік  капитал  несиелік  мекемелерді  қаржылық  тұрақсыздықтан  және 
шектен  тыс  тәуекелдерден  сақтайды,  оны  банкроттықтан  қорғануын  камтамасыз  етеді,  ағымдағы  шығындардың  залалын  жабады, 
банкке  деген  клиенттің  сенімін  арттырады,  клиентураның  коммерциялық  және  тұтыну  несиелеріне  деген  қажеттіліктерін 
қанағаттандырады. Сондықтан банктерге экономикалық тәртіп нормасын тапсырыс ететін мемлекеттік органдар оларды бұзу туралы 
белгі алған кезде салымшылар мен инвееторлар мүдделеріне жауап беретін банктік капиталға экономикалық ықпалшаралар қолданады. 
Осылайша, банк қызметінің ең үлкен мәселелерінің бірі банктің меншікті капиталының жеткіліктілігін анықтау болып табылады. Оған 
осынша  көңіл  бөлудің  бір  себебі  банктің  айналымындағы  қарыз  капиталы  үлес  салмағы  банктік  емес  саладағы  кәсіпорынның 
айналымындағы қарыз капиталы айтарлықтай жоғары болып келуінде. 
Оның үстіне меншікті капитал салымшылардың мүдделерін бағалы қағаздарды және басқа да қатысу құқықтарын сатып алу 
үшін,  сонымен  қатар,  қаражатты  қаржыландыру  үшін  несиелік,  факторингтік  лизингтік  операциялар  бойынша  банктік  айналымды 
авансылау кезінде күтілмеген шығындардан қорғайды, яғни банк тәуекелдіктің орнын толтырады. Сонымен қатар меншік капиталдың 
бір бөлігі  есебінен  банктің  төлем  қабілеттілігін  сақтап қалуын  қамтамасыз  ететін  және  шығындар пайда  болу  кезінде  оған  қалыпты 
қызмет етуіне жағдай жасайтын қаржылық резерв қалыптасады. 
Банктік қызмет әрқашан белгілі бір тәуекелдікпен жалғасатын болғандықтан, олардың активтері сәйкесінше топтарға бөлінеді. 
Тәуекелдікті ескере отырып активтерді жіктеу және олардың меншікті капитал көлемімен өзара тәуелділігі банкті басқару сапасының 
жоғарылауына және оның каржылық тұрақтылығының жоғарылауына жағдай жасайды. Банктің меншікті қаражатына салымның өсуі 
қаржыландырудың ең қауіпсіз түрі болып табылады және жүйелі сипаттағы сілкіністерге жолықпауға мүмкіндік береді. 
Меншікті  капитал  банктің  несиелік  ресурсы  ретінде  тартылған  қаражаттармен  тығыз  байланысты  және  солармен  бірге 
айналымды жүзеге асырады. Ол тартылған қаражаттарға қарағанда сенімдірек ресурс болып табылады. Активті операцияларды жүзеге 
асыру  барысында  ысырап  болуын  жоққа  шығармайды.  Олар  өз  кезегінде  резерв  кұруды  талап  етеді.  Егер  қызмет  ету  нәтижесінде 
банкте шығындар қалыптасса, ол жарғылық капиталдың бір бөлігін жоғалтады. Резервтер болған жағдайда, соңғысы резервтік капитал 
есебінен қалпына келтірілуі мүмкін. Бұл банктің үзіліссіз жұмыс істеуіне жағдай жасайды. 
Банктер  «ең  төмен  резервтік  талаптар  туралы»  Ережеге  сәйкес  тартылған  несиелік  ресурстың  бір  бөлігін  активті 
операциялардан олардың өтімді активтері мен табыстарын азайтатын бөлек шотқа депозиттеуге міндетті, ал меншікті капитал есебінен 
құралған  резерв  Қазақстанның  Ұлттық  банкінде  депозиттелмейді,  себебі,  ол  банктің  айналым  капиталының  бір  мүшесі  болып 
табылады. Бірақ оның жарғылық капиталға қатынасы тартылған ресурстарды депозиттеу негізіне салынған үйлесімдіктен аз болмауы 
керек. 
Осылайша, банктіц меншікті капиталы бір жағынан өлшенген тәуекелдік көзі, екінші жағынан, қаржылық ысыраптың орнын 
толтыруды қамтамасыз етуші жинақталған қаражат болады. Банкке қатысты үлестегі өлшенген тәуекелдік сомасы мен айналымдағы 
меншікті  қаржылар  сомасы  арасындағы  айырма  банктің  төлем  қабілеттілігін  көрсетеді.  Банктің  қарыз  алушыларын  банктік 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
операциялардан  қорғау  мәселссі  тәуекелдікті  ескере  отырып  өлшенген  активтердің  орнын  толтыру  үшін  банктің  меншікті  капитал 
мөлшерін анықтауды қажет етеді, яғни қандай үйлесімдікте өлшенген тәуекелдік банктің меншікті капиталы болып құрылуы қажет. 
Несиелік  тәуекелдік  деңгейі  бойынша  активтер  санаттарға  сәйкес  бөлінген.  Активті  операциялардың  өлшенген  тәуекелдік 
коэффициенттері  пайыздық  белгілеуде  Қазақстан  Республикасы  Ұлттық  банкінің  корреспонденттік  шотындағы  ақша  қаражаттары 
бойынша  нөлден  бастап  ссудалық  мерзімі  өткен  қарыз  бойынша  жүзге  дейін  тағайындалған.  Ұлттық  банк  белгілеген  меншікті 
капиталдың  жеткіліктілігінің  ең  төмен  нормативтік  деңгейі  қаржылық  жағдайы  тұрақсыз  банктік  мекемелердің  көбеюіне,  мүмкіндік 
туғызады. Сондықтан соңғы уақытта банк олардың қызметін реттейтін нормативтерді қатайтып, жарғылық капиталдың ең аз мөлшерін 
жоғарылатты. 
Айта  кететін  жәйт,  коммерциялық  банктер  банктік  қадағалау  бойынша  Базельдік  комитеттің  стандарттарымен  белгіленетін 
халықаралық  стандарттар  бойынша  нарықтық  тәуекелділікпен  басқаруға  ауыспайынша  олар  тәуекелділіктің  әр  түрін  жеңіп  шыға 
алмайды. 
 
Меншікті капитал екі бөлікке бөлініп қарастырылуы қажет: «Қатты ядро» деп аталатын базалық және қосымша капитал. 
Базалық капитал  ең  түрақты  және  орнықты көздерді  қамтиды:  акционерлік капитал,  басылымдарға шығатын резервтер  және 
жалпы банктік тәуекелдердің қорлары. Қосымша капиталға үмітсіз қарыздар мен басқа да тәуекелді операциялардың орнын толтыру 
үшін  құрылатын  әр  түрлі  резервтер  және  мәжбүрлі  шығындар  (провизиялар)  түрлері  жатады.  «Қатты  ядро»  мен  қосымша  капитал 
арасында белгіленген ара қашықтық сақталады. 
Меншікті капиталдың негізгі мәселесіне үш әдіспен шешілуі мүмкін оның жеткіліктілігін қолдау жатады: 
• капиталдың сатылы жоғарылауы; 
• активтердің жалпы сомасының қысқаруы; 
• жоғары   тәуекелді   салымдардың   үлесін   азайтумен қоса активтер құрылымыныц өзгеруі арқылы. 
Банктердің  қызметін  реттеудегі  маңызды  мәні  есеп  айырысу,  ағымдағы,  салымдық  және  депозиттік  шоттардағы  қалдықтар 
бойынша  міндеттемелерді  орындау  үшін  қажет  өтімді  активтердің  жеткілікті  көлемін  ұстап  тұруға  ие  болады.  Солардың  ішінде 
олардың жүзеге асырылуы банктің корреспонденттік шотына қаражаттардың түсуі ерекше мәнге ие болады. Себебі банктің уақтылы 
және толық көлемде өз міндеттемелерін орындауы біріншіден осыған байланысты. 
Айта кететін жәйт, резервтік капиталдың жоқтығы немесе оның жеткіліксіздігі мерзімді төлемдерді өтеу үшін өтімді активтер 
түріндегі тартылған ресурстардың маңызды бөлігін пайдалануға мәжбүр етеді. Нәтижесінде банк несие бойынша сыйақыдан алатын 
табысын жоғалтады, пайданың көлемі төмендейді және капиталдану мүмкіндігі қысқарады. 
Халықаралық тәжірибеде банктің өтімділік көрсеткіші өтеу мерзімі мен активтерді өткізу мүмкіндігін ескере отырып активтер 
мен міндеттемелер арасындағы нормативтік сәйкестіктер түрінде анықталған. . 
Қазақстан  Республикасы  Ұлттық  банкі  өтімділік коэффициенттік  активтердіц  орта айлық  молшерініц  сомасы    0,2-ден  төмен 
болмайтынын талап еткенге дейінгі міндеттемелердің орта айлық мөлшерінің сомасына қатынасы ретінде қалыптасқан. 
Несиелік  мекеменің  жеке  және  заңды  тұлғалардың  бос  ақшаларын  тартудағы  белсенділігінің  деңгейін  тартылған  ресурстар 
мөлшерінің меншікті капиталға қатынасымен өлшеуге болады. 
Бұл  өте  маңызды  мәселе  болып  келеді,  себебі  жеке  және  заңды  тұлғалардың  бос  қаражаттары  банктің  активті  операциялары  мен 
инвестициялық  қызметінің  негізі  болып  табылады.  Тартылған  ресурстардың  тиімді  деңгейі  меншікті  капиталдың  тәуекелді  ескере 
өлшенген активтерге қатынасы ретіндегі капитал жеткіліктілігі норматив арқылы қадағаланады. 
Резервтік қызмет 
Тәуекелдік  активтік  операциялар  сияқты  пассивтік  операцияларға  да  тән.  Капиталдың  ауыспалы  айналымы  және  айналымы 
үдерісінде  мерзімді  депозиттерді  мерзімі  жетпей  қайтып  алу,  талап  еткенге  дейінгі  шоттардағы  қаражаттарды  алып  тастау,  төлемеу 
көлемі  өсу  себебінен  банк  шоттарына  қаражат  ағымының  тоқтатылуы  және  тағы  басқа  тәуекелдікті  жеңеді.  Тәуекелдікті  жеңу 
барысында банктерге өтімділік нормативтері, сонымен қатар Ұлттық банкте депозиттелетін несиелік жүйенің міндетті резервтік қоры 
ретінде тартылған несиелік ресурстар жағдай жасайды. 
Активтік операциялардың ақталмаған тәуекелдіктің орнын жабу үшін нақтырақ айтқанда, шығындардың орнын толтыру үшін 
банк меншікті капитал резервін құруға мәжбүрлі. 
Бұл банктің тәуекелдігін ескере өлшенген және өлшенбеген активтер шығындарға айналып кеткен жағдайда банк капиталының 
қызмет етуін қамтамасыз етеді. 
Егер банк меншікті қаражатгарды тиімді басқара білетін болса, онда банк осылардың көмегімен табыстылықты көтеріп және 
салымдардың  сақталуын  қамтамасыз  етеді.  Табыс  деңгейін  қаражаттарды  қысқа  мерзімді  мемлекеттік  бағалы  қағаздардан  ссудалар 
беруге  жұмсауға  алмастыру  жолымен  қол  жеткізуге  болады.  Өтімділікке  деген  қосымша  қажеттілік  немесе  міндетті  резервтерді 
көбейту  несиелік  қоржынын  немесе  бағалы  қағаздардың  бір  бөлігін  қолма-қол  ақшаға  ауыстыру  жолымен  қағаттандырылады.  Егер 
менеджер  салым  тартумен  байланысты  мәселелерді  шешсе,  онда  ол  тартылған қаражаттарды  қаржыландырумен  немесе  өтімділіктің 
талап етілетін көлемін есепке ала отырып несиеге берумен айналысуына болады. Банк өзінің қысқа мерзімді қарыздар мен депозиттік 
шоттарын  реттей  отырып,  өзіне  өтімділікті  және  табыстың  өсуін  қамтамасыз  ете  алады.  Егер  банк  салыстырмалы  төмен  пайыздық 
мөлшерлеме  сәтінде  қамтамасыз  етілмеген  міндеттемелер  шығарса,  олар  соңымен  жоғарырақ  мөлшерлеме  бойынша  табысты 
инвестициялау  үшін  қажетті  арзан  қаражаттар  көзі  болып  келуі  мүмкін.  Сонымен  қатар,  осы  міндеттемелердің  өзін  несие  бойынша 
лимитті  есептеудегі  және  салымдардың  сенімділігін қамтамасыз 
 
етудегі  капитал  ретінде  қарастыруга  болады.  Меншікті  қаражаттар-мен  қоса,  банк  акішяларыііьщ  нарықтық  бағасын  жоғарылатуға 
және қосымша акцияларды қымбаттырақ сатуға мүмкіндік беретін дивидендтер аумагындағы саясат сияқты тиімді құрал арқылы бас-
қаруға  болады.  Бұл  табыстың  бір  бөлігін  ұстап  қалудан  гөрі  ұнамдырақ  болып  келуі  мүмкін.  Банктің  меншікті  капиталын  басқару 
тәсілдерінің  барлығы  акцияларды шығару  және  орналас-тыру  сияқты  ресурстарды  жұмылдыру  тәсілінің  баламасы  болып  табылады. 
Бұл - қымбат және банк үшін үнемі қолайлы болып келе бермейтін қаржыландыру тәсілі. 
Базель  келісіміне  сәйкес  капитал  жеткіліктілігінің  басты  жалпы-лама  көрсеткіші  тәуекелдік  активтер  коэффициенті  болып 
табылады: 
 
,
Ap
Ap
K
K
Σ
=
                                    (14) 
мұнда: К
Ар
 – 
тәуекелдік активтер коэффициенті; 
             
К — банктің капиталы; 
            
Ʃ
AP
 — 
тәуекелдік дэрежесі бойынша өлшенген активтер сомасы. 
Қазақстан  Республикасынын  Ұлттық  банкі  меншікті  қаражаттардың  коэффициенттср  түріндегі  меншік  капитал 
жеткіліктілігінің нормативтерін белгілеген: бірінші деңгейдегі меншікті капиталдың банк активтері сомасына қатынасы (0,6-дан кем 
емес): 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
,
1
1
П
A
K
K

=
                (15) 
мұнда: К, - бірінші децгейдегі меншікті капитал;  
            
Ар - барлық активтер сомасы;  
           
П
с
 - 
құралған резервтер (провизиялар). 
және  меншікті  капиталдыц  тэуекелдік  дәрежесі  бойынша  өл-шенген  активтер  сомасына  қатынасы  (0,12-ден  кем  болмауы 
керек): 
с
р
П
А
К
К

=
1
1
              (16) 
мұнда:  К
1
 - 
бірінші деңгейдегі меншікті капитал; 
А
р
 – 
тәуекел дәрежесі бойынша өлшенген активтер сомасы;  
П
с
  — 
құралған  резервтермен  (күмәнді  және  шығынды  несиелер  бойьшша    провизиялар)      меншікті    капиталға    енбеген 
құрылған ортақ резервтер сомасы қосындысы. 
 
Меншікті  капитал  екі  деңгейден  тұрады.  Меншікті  капитал  (К)  бірінші  және  екінші  деңгейлі  (бірінші  деңгейлі  капитал 
сомасынан  аспайтын  мөлшерде)  капитал  сомаларынан  банктің  акцияларға  инвестицияларын  және  басқа  заңды  тұлғалардың 
бағынышты борышын шегергендегі сома ретінде есептелінеді. 
Бірінші деңгейдегі капитал (К1) келесі компоненттерді қамтиды: 
•  сатып  алынған  меншікті  акцияларды  алып  тастағандағы  төленген  жарғылық қор  (3001  шот  қосу  3025  шот  алу  3002, 3003, 
3026, 3027 шоттар); 
• қосымша капитал (3101); 
• өткен жылдардың болінбеген табысы өткен жылдарда табыс есебінен құралған қорлар, резервтер, 3510,3580 шоттар; 
азайтылған: 
• материалдық емес активтер (1659 шот алынған 1699 шот); 
• 
өткен жылдар залалы (3599 шот); 
• ағымдағы жылдың шығыстарының ағымдағы жылдың табыс-тарынан асып кетуі; 
екінші деңгейдегі капитал (К
2
) келесі компоненттерді қамтиды: 
• ағымдағы жылда табыстардыц шығыстардан асып түсуі; 
• негізгі қорларды және бағалы қағаздарды қайта бағалау (3540, 3561 шоттар); 
• жалпы резервтер (провизиялар) (1465, 1469 шоттар), тәуекелдікпен өлшенген активтер сомасының 1,25 пайызынан аспайтын 
сомада; 
• бағынышты мерзімді борыш (2402 шот), бірінші деңгейлі капитал сомасының 50 пайызынан аспайтын сомада. 
Бағынышты борыш -бұл келесідей талаптарга сә
йкес келетін: 
1) ұсынушыға міндеттеме немесе салым болып табылмайды. 
2) Банк немесе аффирмерленген тұлғалардың талаптары бойынша кепілдік қамтамасыз ету болып табылмайды. 
3) Банк жойылған кезде, соңғы кезекте қанағаттандылады. (қалған мүліктерді акционерлер арасында бөлу алдында) 
4) Банк оларды өтеуі мүмкін, оның ішінде мерзімінен бұрын да, өкілетті органның қортындысына сәйкес мұндай өтеу кейіннен 
банк капиталының жеткілікті коэфициентінің, оның ең аз мөлшерінен төмендеуге соқтырмаса. 
Меншікті капиталға енгізілетін бағынышты борыштың алғашқы өтелу мерзімі 5 жылдан аз болмауы қажет және де борышты 
өтеу басталғанға дейін 5 жылдыц ішінде борыштың толық сомасына: 
1 жыл бағынышты борыштың 80 пайызы 
2 жыл бағынышты борыштың 60% 
 
3 жыл бағынышты борыштың 40% 
4 жыл бағынышты борыштың 20% 
5 жыл бағынышты борыштың 20% 
Сол сияқты банктердің қайта құру мен Дамудың Европалық Банкінен немесе Азиялық Даму Банкінен, не болмаса Халықаралық 
қаржылық корпорациядан тартқан қарыздары да бағынышты борыш болып табылады. 
Капиталдың көрсеткіші көмегімен мемлекеттік органдар банк қызметтерін бағалауды және бақылауды жүзеге асырады. Әдетте 
меншікті  капиталға  қатысты  ережелер  оның  ең  төмен  мөлшеріне  талаптар,  активтер  бойынша  шектеулер  және  басқа  да  банктің 
активтерін сатып алу жағдайларына талаптарды қамтиды. 
Ұлттық банк бекіткен пруденциялық нормативтер негізінен меншікті капитал мөлшерінен басталады. 
Қарастырылып  отырған  сыныптау  шегінде  реттеуші  қызметке  несиелік  және  инвестициялық  операцияларды  шектеу 
мақсатында капиталды пайдалануды да жатқызды. 
Басқа да көздср, басты мақсат тәуекелдікті төмендету екенін мойындай отырып, капиталдың келесі қызметіне айрықша көңіл 
бөледі, олар: 
• шығындарды жұтып алуға және төлем қабілеттілігін сақтап қалуға қабілетті буфер қызметін атқарады; 
• қаржылық ресурстар нарықтарына кіруді қамтамасыз етеді және банктердің өтімділік мәселелерін қорғайды; 
• өсуді бәсеңдетеді және тәуекелдікті шектейді. 
 
Капиталдың  қарыздар  бойынша  залалдарға  қарсы  аралық  буын  ретіндегі,  оны  ақша  қаражаттары  қозғалысы  контексінде 
қарастырған кезде анық байқалады. Егер банк клиенттер қарыздар бойынша өз міндеттемелерін орындауын тоқтатса, онда сол арада 
пайыздар және негізгі төлемдер бойынша ақша қаражаттары арқылы азаяды. Қаражат ағыны өзгермейді. Ағым сомасы ағынынан артық 
болған жағдайда банк төлем қабілетті болып қала береді. Капитал осы жерде де аралық буын қызметін атқарады, өйткені ол мәжбүрлі 
ағындарды  азайтып  отырады.  Банк  төлем  қабілетсіз  болған  жағдайында  акциялар  бойынша  дивидендтер  кейінге  қалдыра  алады. 
Банктік  қарыздары  бойынша  пайыздар  керісінше  міндетті  болып  келеді.  Жеткілікті  капиталы  бар  банктер  жоғалтылған  ақша 
қаражаттары  ағымын  жаңаларымен  алмастыру  үшін  және  активтерге  қатысты  мәселелер  шешілгенге  дейін  уақыт  ұту  үшін  жаңа 
міндеттемелер  немесе  акциялар  шығарады.  Банктің  капиталы  неғұрлым  көп  болған  сайын,  соғұрлым  көп  активтер  төленбей  қалуы 
мүмкін 
(банк төлем қабілетсіз ден танылғанға дейінгі), яғни банктің тәуекелділігі де соғұрлым аз болады. 
Капитал  банкке  дәстүрлі  кездерден  қалыпты  мөлшерлеме  бойынша  қарыз  жасауға  мүмкіндік  береді.  Егер  активтер  көлемі 
жеткілікті деңгейде көп болса, онда банктің тұрақты беделін қамтамасыз етеді және ондағы салымшыларды көбейтеді. Капитал өсуді 
бәсеңдетіп банкте қарыз нәтижесінде қаржыландыру арқылы қалыптастыра алатын жаңа активтерді шектеу тәуекелдігін азайтады. Бұл 
қызмет  мемлекеттік  органдармен  бекітілген  активтерге  қатысты  капитал  нормативімен  тығыз  байланысты.  Демек,  егер  банктер 
қарыздар  мөлшерін  көбейткісі  келсе  немесе  басқа  да  активтер  сатып  алғысы  келсе,  олар  акционерлік  капиталды  қосымша 
қаржыландыру көмегімен өсіруді демеп отыруы қажет. 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
Осылайша, аталған банк капиталының қызметі меншікті капиталдың - банк коммерциялық қызметінің негізі екенін көрсетеді. 
Ол  банктің  әр  түрлі  тәуекелдігінің  теріс  нәтижелерін  білдіртпейтін  көзі  бола  тұра  оның  өз  атынан  қызмет  етуін  және  қаржылық 
тұрақтылығын кепілдендіреді. 
Банктің меншікті капиталы құрамында банктің жарғылық капиталының маңызды үлес салмағы бар екені бізге белгілі. Ол өзінің 
бағалы қағаздарын шығару жолымен қалыптасады және сол себептен оны жиі акционерлік капитал деп атайды. Банктің акционерлік 
капиталының көлемі қатысушы-акционерлер - жабық немесе ашық тәсілмен үлестірілген акция ұстаушыларының салымдары есебінен 
қалыптасады. 
Жарғылық  капиталды  қалыптастыру  тәртібі  және  ерекшеліктері  банк  мекемелерінің  ұйымдық-құқықтық  нысанымен 
анықталады.  Екінші  деңгейдегі  банктер  екі  нысанда  құрылуы  мүмкін:  үлестік  банк  (жауапкершілігі  шектеулі  серіктестік)  және 
акционерлік  банк  2003  жылдың  13  мамырыңда  шыққан  «Қазақстан  Республикасының  банк  және  банктік  қызметі  туралы»  және 
«Акционерлік  қоғам  туралы»  Заңында  егер  меншікті  капиталдың  көлемі  қаржылық  жылға  сәйкес  Қазақстан  Республикасының 
«Республикалық  бюджет  туралы»  заңымен  бекітілген  айлық  есеп  керсеткішінің  1000000  еселік  көлемін  құрайтын  болса, 
акционерлердің саны бес жүз және одан да көп болатын болса банктер акционерлік қоғам және халықтық акционерлік қоғам түрінде 
құрылуы мүмкін. 
Үлестік банктер өзінің жарғылық капиталының мөлшерін құрылтайшы құжаттары арқылы анықталатын үлестік жарналардан 
қалыптастырады.  Сәйкестікке  орай,  банктің  қатысушылары  үлестік  жарна  шегінде  оның  міндеггемелері  бойынша  жауапкершілік 
танытады. Жаңа құрылтайшыларды қабылдау үлестік қатысушыларының 
көпшілігінің  келісімімен  жүзеге  асырылады.  Жарғылық  капиталдың  калыптасуы  және  көбеюі  меншікті  акцияларды  шығару  және 
орналастыру  жолымен  жүзеге  асады.  Бағалы  қағаздарды  шығару  тіркеуден  өтуі  керек,  эмиссиялық  анықтамалығы  басылымдарға 
шығуы  міндетті.  Осыдан  кейін  бағалы  қағаздарды  орналастыру  жүргізіледі,  олар  теңгеде  немесе  шетел  валютасында  өткізілуі  және 
материалдык  құндылықтармен  төленуі  мүмкін.  Банктің  басқа  да  меншікті  қаражаттарының  капиталдандырылуы  жүргізілуі  мүмкін, 
сонымен  қатар  шығарылған  конверсияланатын  облигацияларды  акцияларға  айырбастау  жолымен  шығарылған  бағалы  қағаздар 
толығымен орналастырылғаннан кейін банк Қазақстан Республикасы Ұлттық банкімен бекітілген шығару нәтижелерін талдайды және 
олардың есебін береді. 
Жалпы  қабылданған  тәжірибеге  резидент  банктің  капиталын  жергілікті  валютада  эмиссиялау  және  банк  жүйесінің  реттеуші 
органының міндеті банктің өз капиталын жергілікті валютамен қамтамасыз етуіне жағдай жасау жатады. Себебі халықаралык мөлшерге 
капитал  эмиссиясының  жергілікті  валютада  болатындығында,  капиталдың  шетел  валютасындағы  бухгалтерлік  есеп  әдісін  тікелей 
қосып жазатын бухгалтерлік есеп стандарты жоқ. 
Ұлттық банк капиталды шетел валютасында есептен шығарып және оны қайтадан теңгемен шығаруын ұсынды. Осы жердегі 
негізгі мәселе - аударым жүзеге асатын бағам және айырбастаудан алынатын табыс немесе шығынды есептеу әдісі. Кез келген табысты 
акционерлерге дивиденд түрінде үлестіруге болмайды. 
Негізгі мәселелердің бірі - бухгалтерлік есептің қай әдісі таң-далғанына байланыссыз, оның бірінші деңгейдегі капиталға кері 
әсерін тигізбеуін қамтамасыз ету. 
Айырбастау  бағамы  эмиссиялау  сәтіндегі  тарихи  бағам  болуы  мүмкін.  Осы  әдістің  кемшілігі  нәтижесінде  теңгедегі  жаңа 
акциялардың атаулы құнының біршама өзгеше көлемдеріне алып келуі мүмкін және тарихи бағам келісімінде бірқатар кедергілер пайда 
болуы мұмкін. 

1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   27


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал