Ту ф 703-05-12. Пәннің оқу -әдістемелік кешені. Смж ту. Екінші басылым



жүктеу 5.01 Kb.

бет20/27
Дата22.04.2017
өлшемі5.01 Kb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   27

 
2.
 
Негізгі қүралдарды бағалау және олардың тозуы. 
Амортизацилық  аударымдар  мен  негізгі  құралдарды  қайта  бағалау  құны  банктің  ағымдағы  жылға  қабылдаған  бухгалтерлік 
есеп (есеп саясаты) әдістеріне сәйкес жүргізіледі. 
Амортизацияларды  есептеу  үшін  келесі  әдістер  қолданылуы  мүмкін:  құнды  бір  қалыпты  (түзу  сызықты)  есептен  шығару, 
құнды орындалған жұмыс көлеміне сәйкес есептен шығару (өндірістік әдіс), құнды сандардың жиынтығы бойынша есептен шығару 
(шоғырланымдық әдіс), қалдықтық кему әдісі. 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
Құнды  бір  қалыпты  (түзу  сызықты)  есептен  шығару  әдісі.  Осы  әдіске  сәйкес  объектінің  амортизацияланатын  құны  оны 
пайдалану  мерзімі  ішінде  бір  қалыпты  есептен  шығарылады.  Бұл  әдіс  амортизация  сомасының  қызмет  ету  мерзімінің  ұзақтығына 
тәуелді болуына негізделген. Әрбір мерзімге амортизациялық аударымдар сомасы Амортизациялық құндарды пайдаланудың объектінің 
есепті кезеңдерінің санана бөлу жолымен есептеледі. Амортизация мөлшері тұрақты болып табылады. 
Мысалы, банк бастапқы құны 100 мың теңге болатын ксерокс сатып алды, оның 5 жыл пайдаланғаннан кейінгі жою құны 10 
мың теңге. Бұл жағдайда жылдық амортизация амортизациялық аударым құнынан 18 пайызды немесе түзу сызықты есептен шығару 
әдісіне сәйкес 18 мың теңгені құрайды. Бұл есептеулер келесі жолмен жүргізіледі: 
Бастапқы құн — жою қуны = 
қызмет ету мерзімі 
100 000 теңге - 10 000 тенге  =  18 000 теңге 
                       5 
5 жыл ішінде амортизацияны аудару 11-кестеде көрсетілген.  
11. Аударылған амортизациялар: түзу сызықты әдіс, мың теңге 
Мерзімі 
Бастапқы құн 
Амортизацияньщ жылдық 
сомасы 
Жинақталған тозу 
Қалдық құны 
Сатып алған күні: 
100 
 
 
 
Жыл соңында: 
 
 
 
 
бірінші 
100 
18 
18 
82 
екінші 
100 
18 
36 
64 
үшінші 
100 
18 
54 
46 
төртінші 
100 
18 
72 
28 
бесінші 
100 
18 
90 
10 
Кестеден үш жағдайды көруге болады: 
1) барлық 5 жыл ішінде амортизациялық аударымдар бірдей; 
2) жинақталған тозу бірдей өсуде; 
3) бағалық жою  құнына жеткенге  дейін,  қалдық кұны бір қалыпты төмендейді. 
Орындалған жұмыстардың көлеміне пропорционалды амортизация есептеу әдісі. Бұл әдіс, амортизация-пайдаланудың 
нәтижесі болып табылады және оларды есептеу үрдісінде уақыт ешқандай роль атқармайды деген ұғымға негізделген. 
Мысалға, ксерокс операциялардын анықталған көлемін жүзеге асыра алады делік, ал оның қуаттылығы 900 мың бет көшіруге 
есептелген. Бетке амортизациялық шығындар келесідей жолмен анықталады: 
_
Бастапқы құн — жою құны_ 
бір жұмыс бірлігінің болжанатын саны                                          (11) 
 
100 000 теңге - 10 000 теңге 900 000 бет= 0,10 мың бет 
Егер ксероксты бірінші жылы пайдалану кезінде — 200 мың бетті, екінші жылы - 300 мың, үшінші жылы -100 мың, төртінші - 
200 мың және бесінші - 100 мың бет шығаратын қуаттылығы болды десек, онда амортизациялық аударымдар 12-кестеде былай 
сипатталатын болады. 
12. Амортизацияларды есептеу: өндірістік әдіс, мың теңге 
Мерзімі 
Бас-тапқы құн  Мың бет 
Амортизацияның жылдық 
сомасы 
Жинақ-талған 
тозу 
Қалдық құны 
Сатып алған күні: 
 
 
 
 
 
Жыл соңында: 
100 
200 
 
 
100 
бірінші 
100 
200 
20 
20 
80 
екінші 
100 
300 
30 
50 
50 
үшінші 
100 
100 
10 
60 
40 
төртінші 
100 
200 
20 
80 
20 
бесінші 
100 
100 
10 
90 
10 
 
Амортизацияның жылдық сомасы мен жұмыс бірлігінің немесе пайдалану арасында тікелей байланыс бар екенін байқаймыз. 
Жинақталған тозу, жұмыс бірлігінен немесе пайдаланудан тікелей туындап жыл сайын көбейтіледі. 
Құнды сандар сомасы, бойынша есептен шығару әдісі (кумулятивтік әдіс). Бұл есеп айырысу коэффициентінің бөлімінде 
қандай да бір объектінің қызмет ету мерзімі тұратын әдіс. 
Бұл коэффициенттің алымында объектінің қызмет етуге мерзімнің соңына дейін қалған жылдардың саны көрсетіледі. Мысалы: 
жүк машинасының пайдалы қызмет ету мерзімі 5 жыл деп алайық. Пайдаланудағы жылдар санының сомасы 15 (Куммулятивтік сан). 
1+2 + 3 + 4 + 5 = 15 
Содан соң әрбір бөлшекті 90 мың теңге (100 мың теңге - 10 мың теңге) амортизациялық құнға көбейту жолымен жылдық 
амортизация сомасын анықтайды. 
5/15, 4/15, 3/15, 2/15, 1/15 
13. Аударылған амортизация: сандар сомасы әдісі, мың теңге 
Мерзімі 
Бастап-қы құн  Амортизациялардың жылдық 
сомасы 
Жинақтал-ған тозу  Қалдық 
құн 
Сатып алған күні: 
100 
 
 
100 
Жыл соңында: 
 
 
 
 
бірінші 
100 
5/15x90=30 
30 
70 
екінші 
100 
4/15x90=24 
54 
46 
үшінші 
100 
3/15x90=18 
72 
28 
төртінші 
100 
2/15x90=12 
84 
16 
бесінші 
100 
1/15x90=6 
90 
10 
13-
кестеден  амортизацияның  ең  үлкен  сомасы  бірінші  жылы  есептелетінін  көруге  болады.  Ал  одан  кейін  жылдан  жылға 
азаяды.  жинақталған  тозу  аздап  өседі,  ал  қалдық  құны  жыл  сайын  жою  құнына  жеткенге  дейін  амортизация  сомасына  қысқарып 
отырады. 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
Қалдықты азайту әдісі сол сандар сомасы әдісінің принципіне негізделген. Осы әдіс кезінде кез келген тұрақты мөлшерлеме 
қолдануы  мүмкін,  көп  жағдайда  түзу  сызықты  әдісте  пайдаланып  жүрген  қалыппен  салыстырғанда  бәрінен  бұрын  екі  еселенген 
амортизация мөлшерлемесі алынады. Бұл үрдіс әдетте екі еселенген амортизация мөлшерін пайдаланатын қалдықты азайту әдісі деп 
аталады. 
Алдыңғы мысалда ксерокстің пайдалану мерзімі 5 жыл болды. Түзу сызықты әдіске сәйкес әрбір жылға амортизация мөлшері 
20% (100%  /  5  жыл)  кұрайды.  Есептен  шығарудың  екі еселенген 
мөлшерімен қалдықты азайту әдісі кезінде амортизация мөлшері 40% (2 / 20%) тең болады. Бұл 40% тұрақты мөлшерлеме әрбір 
жылдың аяғында қалдық құнына жатады. Амортизация есептеген кезде болжанатын жою құны соңғы жылдан басқа есепке алынбайды
соңғы жылғы амортизация сомасы заттың қалдық құнын жою құнына дейін азайтуға қажетті шамамен шектеледі. 
14. Амортизацияны есептеу: қалдықты азайту әдісі, мың теңге 
Мерзімі 
Бастап-қы құн  Амортизацияның жылдық құны  Жинақталған тозу 
Қалдық құн 
Сатып алған күні: 
100 
 
 
100 
Жыл соңында: 
 
 
 
 
бірінші 
100 
(40% 
х 100)=40 
40 
60 
екінші 
100 
(40% 
х 60)=24 
64 
36 
үшінші 
100 
(40% 
х 36)=14,4 
78,4 
21,6 
төртінші 
100 
(40% 
х 21,6)=8,64 
87,04 
12,96 
бесінші 
100 
(40% 
х 12,96)=2,96 
90 
10 
14-
кестеден  амортизацияның  тұрақты  мөлшері  әрқашанда  бұрынғы  жылдың  қалдық  құнына  қолданып  отырғанын  көруге 
болады. Амортизация сомасы жылдан жылға азаяды соңғы жылдағы амортизация сомасы қалдық құнды жою құнына дейін азайтуға 
қажетті сомамен шектелген. 
Негізгі  құралдардың  әр  түрлілігіне  байланысты  әр  түрлі  әдістерді  қолдануға  рұқсат  етіледі.  Банк  таңдап  алған  амортизация 
есептеу әдісі есеп саясатымен анықталуы керек және бір есепті кезеңнен екіншісіне кезекпен қолданылуы тиіс. 
Амортизацияны  аудару  негізгі  құралдардың  әрбір  тобы  бойынша  айдың  соңғы  жұмыс  күнінен  кешіктірілмей  ай  сайын 
жүргізілуі керек. 
Негізгі  құралдардың  бастапқы құнын  анықталған күнгі қолданыста жүрген,  бағаға сәйкес  келтіру  мақсатында  объектілердің 
қайта  бағалануы  жүргізіледі,  нәтижесінде  есеп  және  есеп  беруде  негізгі  құралдар  ағымдағы  құн  бойынша  көрсетіледі.  Негізгі 
кұралдарды қайта бағалау жылына кем дегенде бір рет жүргізілуі керек. 
Активтерді пайдалану шамасына қарай қайта бағалау сомасы жыл ішінде немесе жылына бір рет қолданылатын есептеу әдісіне 
сәйкес  анықталатын  көлемде  бөлінбеген  табысқа  аударылады.  Қайта  бағалаудың  барлық  сомасы  активтердің  шығуы  кезінде  ғана 
бөлінбеген табысқа аударылады. 
Негізгі  құралдарға  қайта  бағалау  жүргізу  күніндегі  тозудың  есептелген  сомасы  негізгі  құралдар  құнының  өзгерісіне 
пропорционалды түзетіледі. 
Егер қайта бағалау кезінде негізгі құралдардың құны өссе, онда өсу бухгалтерлік баланстың 3540 «Негізгі құралдарды қайта 
бағалау  қорың  бабында  меншікті  капиталдың  өсуі  ретінде  көрсетіледі,  бірақ  қаржылық-шаруашылық  қызмет  нәтижесінің  есебінде 
табыс ретінде танылмайды. Тозуды түзетудің сомасы банктің шығындары ретінде есепке алынады. 
Есеп  беру  айының  соңғы  жұмыс  күнінен  кешіктірілмей  банк  бөлімшесінің  бэк-офисіне  әрбір  түгендеу  объектісі  бойынша 
айналым сомасын ажыратып, амортизацияларды есептеу немесе қайта бағалау бойынша жүргізілген операциялар туралы мемориалдық 
ордер көшірмесімен бірге дербес шоттар алу негізінде келесілер жүргізіледі: 

баланстан тыс шоттарға сәйкес жазу; 

түгендеу карточкасына тиісті сомаларды жазуы
-
негізгі құралдар есебі журналына сәйкес сомаларды түзету. Жасалған  жазулар  туралы  әрбір  айдың  1-күніне салыстыру 
жүргізу үшін  банк бэк-офисіне растау қағазы жіберіледі. 
Амортизацияларды есептеу таңдаған әдіске қарамастан, ай сайын жасалынады: 
Дт 5781 «Үйлер және ғимараттар бойынша амортизациялық аударымдар» 
5782 «Компьютерлік жабдықтар бойынша амортизациялық аударымдар» 
5783 «
Өзге де негізгі құрал-жабдықтар бойынша амортизациялық аударымдар» 
Кт 1692 «Үйлер және ғимараттар бойынша есептелген амортизация» 
1693 «Компьютерлік жабдықтар бойынша есептелген амортизация» 
1694«
Өзге негізгі құрал-жабдықтар бойынша есептелген амортизация» 
Негізгі құралдарды қайта бағалау: 
• оң қайта бағалау кезінде: 
Дт  1652 «Жер, үйлер және ғимараттар» 
1653 «Компьютер жабдықтары» 
1654 «Өзге де негізгі құрал-жабдықтар» - негізгі құралдарды қайта бағалау сомасына 
Кт 3540 «Негізгі құрал-жабдықтарды қайта бағалау резервтері» және   бір   уақытта   негізгі   құралдардың   тозуына түзетулер 
жасалынады: 
Дт 3540 «Негізгі құрал-жабдықтарды қайта бағалау резервтері» 
 
Кт 1652 «Жер, үйлер және ғимараттар» 
1653 «Компьютер жабдықтары» 
1654 «Өзге де негізгі құрал-жабдықтар» - амортизациялық аударымдарды қайта бағалау сомасына; 
• теріс қайта бағалау кезінде: 
Дт 3540 «Негізгі құрал-жабдықтарды қайта бағалау резервтері» 
 
Кт  1652 «Жер, үйлер және ғимараттар» 
1653 «Компьютер жабдықтары» 
1654 «Өзге де негізгі құрал-жабдықтар» - амортизациялық аударымдарды қайта бағалау сомасына 
және бір уақытта негізгі құралдардың тозуына түзетулер жасалынады: 
Дт  1692    «Үйлер   және   ғимараттар   бойынша есептелген амортизация» 
1693 «Компьютерлік жабдықтар бойынша есептелген амортизация» 
1694  «Өзге  негізгі  құрал-жабдықтар  бойынша  есептелген  амортизация»  -  амортизациялық  аударымдарды  қайта  бағалау 
сомасына; 
Кт 3540 «Негізгі құрал-жабдықтарды қайта бағалау резервтері». 
 
Негізгі құралдардың есептен шығуы және істен шығуы 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
Банк, негізгі құралдарды қалпына келтіру мүмкін емес немесе экономикалық тиімсіз болған, сонымен қатар оларды қалпына 
келтірілген түрінде сату немесе заңды және жеке тұлғаларға тегін беру мүмкін болмайтын жағдайда ғана есептен шығаруға жататын 
объектілерді анықтайды. 
Негізгі құралдарды жою кезінде негізгі құралдарды жою актісі толтырылады (3-қосымша). 
Филиалдар  мен  сәйкес  бөлімшелер  филиалдардың  құрылысын  жүргізу,  кеңейту,  қайта  құру  немесе  техникалық  қайта 
жабдықта- 
 
уына байланысты босатылған негізгі құралдар объектісін өткізуді жүзеге асырады. 
Негізгі құралдарды өткізу үшін филиал негізгі құралдарды өткізу кезінде сомалар мөлшерін анықтау ұсынылады: 

өз бетінше; 

банк төрағасы бекіткен банк комиссиясьшьщ шешімі негізінде; 

банктің жоғары басшысының рұқсатымен; Шығарылатын  негізгі  құралдардың  өткізу  бағасы нарықтық бағаны ескеріп өз 
бетінше банктің есептен шығаруы бойынша комиссиямен анықталады. 
Негізгі құралдарды өткізу туралы банктің жоғары басшысының шешімі келесі мәліметтерді қамтуы керек: 
1) атауы; 
2) баға немесе аукцион жүргізу кезіндегі бастапқы баға; 
3) филиалға немесе сәйкес бөлімшеге банк бэк-офисіне сәйкес құжатты ұсыну және өткізу туралы тапсырмасы; 
4)  филиалдан  немесе  сәйкес  бөлімшеден  алынған  құжат  негізінде  банктің  баланстық  шоты  бойынша  банктің  бэк-офисіне 
сәйкес келетін жазуларды толтыру жөніндегі тапсырмасы; 
5)  өткізілетін  негізгі  құралдар  атауының  тізімі  оларды  сатып  алу  мерзімі,  түгендеу  нөмірі,  баланстық  және  қалдық  құнын, 
есептелген амортизация сомасы, қайта бағалау сомасы, сондай-ақ автокөлік бойынша қосымша мемлекеттік нөмірі, двигательдің және 
шассидің нөмірі көрсетілетін қаулыға қосымша. 
Негізгі құралдарды өткізу арнайы қабылданған заң бойынша сату-сатып алу келісімнің қорытындысымен және екі жақтың да 
басшыларының қолы қойылып, расталған мөрімен жүзеге асырылады. Жасалған келісімшарт алдын ала бас бухгалтермен және банк 
филиалының заң қызметінің басшысымен бекітіледі. 
Банктің  негізгі  құралдарын  заңды  тұлғаның  балансына  беру,  банктің  жоғары  басшысының  колма-кол  шешімімен  бар  болса, 
атауы,  түгендеу  және  зауыттық  нөмірі,  сатып-алу  күні,  бастапқы  және  баланстық  құны,  есептелген  амортизациялардың  сомасы, 
берілген негізгі құралдың қайта бағалануы көрсетілетін қабылдап-өткізу актісінің негізінде жасалады. Актіге екі жақтың өкілдерінін 
қолы  қойылады  және  бас  банкте  банк  әкімшілік  қызметінің  басшысымен  бекітіледі  және  банктің  баланстық  шоты  бойынша  сәйкес 
жазуларды жүзеге асыру үшін актінің бірінші данасы банктің бэк- 
офисіне жіберіледі. Сонымен қатар, берілген негізгі құралға филиал немесе тиісті бөлімше екі данада үлгілік тізімдеме кұрастырып, 
біреуін банктің бэк-офисіне жіберіледі. 
Жеке тұлғаларға негізгі құралды қайтарымсыз берген кезде филиал немесе сәйкес бөлімше сыйға беру туралы келісімшартты 
толтырады. Келісім- шартгын бірінші данасы үлгілік тізімдемесімен бірге банк бэк-офисіне жіберіледі. 
Банк бэк-офисі филиалдан немесе сәйкес бөлімшеден алынған үлгілік тізімдемесі мен қабылдап-өткізу актісі негізінде банктің 
баланстық шоты бойынша сәйкес келетін жазулар толтырады. 
Амортизацияланған негізгі құралдарды толығымен есептен шы-ғарғанда мынадай өткізбелер жасалынады: 
• баланстық кұн сомасына: 
Дт  1692    «Үйлер   және   ғимараттар    бойынша есептелген амортизация» 
1693 «Компьютерлік жабдықтар бойынша есептелген амортизация» 
1694 «Өзге негізгі құрал-жабдықтар бойынша есептелген амортизация» 
Кт  1652 «Жер, үйлер және ғимараттар» 
1653 «Компьютер жабдықтары» 
1654 «Өзге де негізгі құрал-жабдықтар; 
• жасалган қайта бағалаудың қалған барлық сомасына: 
Дт 3540 «Негізгі кұрал-жабдықтарды қайта бағалау резервтері» 
 
Кт    3599  «Бөлінбеген  таза  кіріс  (өтелмеген  шығындар)».  Қалдық  құнымен  негізгі  құралдарды  есептен  шығару  кезінде 
баланстық  құн  мен  есептелген  тозу  сомасы  және  жасалған  қайта  бағалау  арасындағы  айырмашылық  сомасына  мынадай  өткізбелер 
жасалады: 
• амортизацияны есептегенге дейін: 
Дт 5781  «Үйлер және ғимараттар бойынша амортизациялық аударымдар» 
5782 «Компьютерлік жабдық бойынша амортизациялық аударымдар» 
5783 «Баска да негізгі құрал-жабдыктар бойынша амортизациялық аударымдар» 
Кт  1692   «Үйлер   және   ғимараттар   бойынша есептелген амортизация» 
1693 «Компьютерлік жабдықтар бойынша есептелген амортизация» 
 
1694 «Өзге негізгі кұрал-жабдыктар бойынша есептелген амортизация»; 
         
∙ баланстық кұн сомасын есептен шығару: 
Дт 3540 «Негізгі құрал-жабдықтарды қайта бағалау резервтері»  
Дт   1692   «Үйлер   және   ғимараттар   бойынша есептелген амортизация» 
1693 «Компьютерлік жабдықтар бойынша есептелген амортизация» 
1694 «Өзге негізгі кұрал-жабдықтар бойынша есептелген амортизация» 
Кт  1652 «Жер, үйлер және ғимараттар» 
1653 «Компыотер жабдықтары» 
1654 «Өзге де негізгі құрал-жабдықтарн; 
• қайта бағалау сомасының қалған барлық сомасына: 
Дт 3540 «Негізгі құрал-жабдықтарды қайта бағалау резервтері» 
Кт  3599 «Бөлінбеген таза кіріс (өтелмеген шығындар)». 
Егер келешекте негізгі құралдарды есептен шығару өткізілетін болса, онда банк өткізу сомасына келесі өткізбелерді жургізеді: 
Дт   1050 «Банктердің корреспонденттік есепшоттары» 
Кт 4852 «Негізгі құрал-жабдыктарды және материалдық емес активтерді өткізуден түскен табыс». 
Бұзу  және  қайта  жөндеу  нәтижесінде  алынған  бөлшектер,  жүйелер  мен  баска  да  материалдык  құндылықтар  комиссиянын 
бекіткен кұнымен кірістеледі: 
Дт  1602 «Басқа тауар-материалдык қорлар» 
Кт 4920 «Баска да кірістер». 
Негізгі құралдарды түгендеу 
Нақты  қолда  бар  негізгі  құралдардың  болуын  анықтау  және  олардың  сақталуына  бақылау  жасау  мақсатында  нормативтік, 
құкықтық және басқа да актілерге сәйкес негізгі құралдарға түгендеу жасалынады. 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
Түгендеу жүргізу кезінде негізгі құралдардың есеп мәліметтері мен қолда болуы арасындағы сәйкестікті орнатады, олардың 
жиын-тықтылығын, техникалық жағдайын, мақсаты бойынша пайдалану деңгейін анықтайды. Бұл жұмысты жүзеге асыру үшін банк 
бұйрығы бойынша түгендеу комиссиясы құрылады. Түгендеуді бастамас бұрын түгендеу карточкаларының, техникалық паспорттың, 
жалға өткізілген және қабылданған объектінің жағдайын тексереді, қажет құжаттарды дайындайды және негізгі кұралдардыц тұрған 
жері бойынша тізімін анықтайды. 
Комиссия мүшелері лауазымды немесе материалды жауапты тұлғалардың қатысуымен негізгі құралдарды қарастырады және 
атауы,  белгісі,  түгендеу  нөмірі  бойынша  қолда  бар  болу  сәйкестігін  тіркейді.  Түгендеу  кезінде  анықталған  есепке  алынбай  қалған 
субъектілер, сондай-ақ пайдалану мен қайта орнатуға жарамсыз негізгі құралдар бөлек жазылады. Есепке тіркелмеген объектілер кайта 
қалпына келтіру құны бойынша тізімдемесінде көрсетіледі. Бір мезгілде  есепке алынбай қалған объектілер қашан және кімнің укімі 
бойынша  сатып  алғаны,  сәйкес  шығындар  қайда  жазылғаны  анықталады.  Түгендеу  мәліметтері  негізгі  құралдардың  Түгендеу 
тізімдемесінде көрсетіледі (4-қосымша). 
3.
 
Материалдық емес активтер есебі 
Бухгалтерлік  есепте  материалдық  емес  активтердің  анықтамасы  негізгі  құралдардың  анықтамасына  сәйкес  келеді,  яғни  жай 
қызметтер  үрдісінде  сатуға  арналмаған  және  ұзақ  мерзімге  пайдалану  мақсатымен  сатып  алынады.  Егер  оларды  пайдаланудан 
болашақта табыс алынады деген ықтималдылық болса және егер оларды сенімді бағалауға болатын болса ғана олар танылады. 
Қаржылық есеп берудің халықаралық стандартына сәйкес (№38 ҚЕХС) материалдық емес активтер басқа тараптарға жалға 
өткізу  немесе  әкімшілік  мақсаттар  үшін  өндірісте  немесе  тауарлар  мен  қызмет  көрсетуде  физикалық  мәні  жоқ  сәйкестендірілетін 
ақшалай  емес  активтер  болып  табылады.  Және  іскерлік  пікірден  айқын  ажыратылады.  Көп  жағдайда  мұндай  активтерге  бақылау 
орнатылады және іскерлік беделден айқын ажыратылады. 
Сонымен  қатар  материалдық  емес  активтер  ретінде  ішкі  пікірді  қалыптасқан  ішкі  беделді,  жарияланатын  атауларды, 
клиенттердің тізімі және сәйкес сипаттың ұқсас баптарын қабылдаудың қажеті жоқ. 
Патенттер,  авторлық  құқықтар,  франшизалар,  тауар  таңбалары,  ұйымдық  және  жедел  шығындар  айтарлықтай  кең  тараған 
материалдық емес активтер  болып табылады. 
Материалдық емес активтерді екі үлкен топқа бөлуге болады: айырбастауға жататын және жатпайтын. 
 
Айырбастауға  жататын  материалдық  емес  активтер  фирманың  баска  активтерінен  бөлек  сәйкестендіріліп  және  бөлек 
сатылуы мүмкін. 
Кейбір айырбастауға жататын және субъектінің қызметінде айтарлықтай жиі кездесетін материалдық емес активтер төменде 
көрсетілген. 
Патент - бұл заңды тіркелген және танылған ерекше құқық. Патенттік құкық — сырттан басқа тұлғалар араласпаған кезде 
патент таратылатын үрдісті немесе қызметті, бұйымдарды пайдалануға, өндіруге, сатуға және бақылауға иесіне мүмкіндік береді. 
Өндіріс  дизайның  тіркеу  өндірілетін  бұйым  туріне,  үлгісіне  немесе  моделіне  сәйкее  келетін  патентке  ұқсайды.  Өндіріс 
дизайнын тіркеу сыртқы нысанды ғана қорғаса патент қызмет көрсетуді қорғайды. 
Авторлық  құқық  -  бұл  әдеби,  музыкалық  шығармалардың  өнертапқыштар  және  тағы  басқа  авторлардың  құқықтарын 
заңмен қорғау нысаны. 
Тауар маркалары немесе тауар атаулары — бұл компанияларға, өнімдерге немесе қызметтерге берілген атаулар, символдар 
немесе  басқа  да  анықталатын  ұқсастықтар.  Олар  иемденуді  көбейту  үшін  тіркелінуі  мүмкін.  Франшизалар  нақты  бағытты  және 
нақты  кызметті  пайдалану  құқығын  иелену  үшін  шаруашылық  субъектілерінің  мемлекеттік  меншікті  пайдалану  құқығын  иелену 
немесе коммуналдық қызмет көрсету үшін үкімет органдарымен ұсынылады. 
Кейінге қалдырылған шығындар, яғни оларды бухгалтерлік есепте болашақта табыс әкелуі мүмкін қызметтерге кеткен 
шығын- 
дар  деп  атайды.  Олар  баланста  алдын  ала  төленген  ұзақ  мерзімді  шығындар  ретінде  көрсетіледі.  Кейінге  қалдырылған  шығындар 
физикалық формасы жоқ ұзақ мерзімді активтер ретінде жіктеледі. 
Ұйымдастыру шығындары — бұл қызметті ұйымдастыру кезіңде пайда болатын шығындар. 
Материалдық емес активтерді бағалау кезінде бастапқы құн принципі қолданылады. Яғни материалдық емес активтер, активтерді 
сатып алумен байланысты барлық шығындарды қосатын сатып алу кұны бойынша бағаланады. Сатып алу құны - бұл барлық төлемдер 
немесе олардың нақты анықталғанына байланысты, алынған активтердің ағымдағы нарықтың құны. Материалдық емес активтерді 
есепке  алу  кезінде  өте  маңызды  сұраққа  материалдық  емес  активтерді  пайдалану  мерзімін  анықтау  жатады.  Қызмет  ету  мерзімін 
анықтағанда келесі факторлар ескерілу қажет: 
• қызмет ету мерзімін ең жоғары шектейтін заңды, реттеуші және келісілген ереже; 
• болжамды қызмет мерзімін өзгертуі мүмкін жаңарту немесе ұзарту үшін шарттар; 
• кызмет ету мерзімін азайтатын тозу, сұраныс және басқа да экономикалық факторлар
• жұмыстардың орындалуының күтілген мерзімге сәйкес келетін қызмет мерзімі; 
• материалдық емес активтің бар бәсекс қабілеттілігін шектейтін бәсекелестердің және басқа да субъектілердің күтілген әрекеті; 
• материалдық емес активтердің жиынтығына кіретін басқа активтердің қызмет ету мерзімі. 
Материалдық емес активтердің құны активтердін қызмет ету мерзімінде жүйелі түрде есептен шығарылуы керек. Материалдык 
емес активтердің амортизациясы оның пайдалы қызмет ету мерзімі ішінде жүйелі түрде жүзеге асырылады. Амортизацияны пайдалану 
әдісі активтердің экономикалық тиімділігін банктерде пайдалану моделін сипаттау керек. Егер мұндай үлгі нақты анықталған болмаса, 
амортизацияны теңбе тең аудару әдісін пайдалану керек. Материалдық емес активтердің тиімді қызмет ету мерзімін мерзім сайын қайта 
қарастыру  керек.  Қандай  жағдайда  болмасын,  материалдық  емес  активтердің  амортизациялық  кезеңі,  олардың  сатып  алған  күннен 
бастап 40 жылдан аспауы керек. Халықаралық стандартқа сәйкес ХҚЕС 381 материалдық емес активті пайдалануда оның  ағымдық,  
баланстық  құны  кәсіпорын  үшін экономикалық тиімділігінен жоғарылап кетуі мүмкін. Бұндай жағдайда аморти-зацияланбаған құнды 
есептен шығарып және активтің құндылығының азайғанын көрсететін, шығынды мойындау керек. Сату кезінде, айырбастауда немесе 
материалдық  емес  активтердің қандай  да  басқа  жолымен шығыс  етілуі  кезінде  одан  түскен пайданы  бейнелей  отырып  материалдық 
емес активтің шотынан оның амортизацияланбаған құны есептеу шығарылады. Материалдық емес активтерде келесідей бухгалтерлік 
жазулар жасалынады: 
• Сатып-алынған материалдық емес активтерге төлем төлегенде: 
Дт  1856 «Күрделі қаржы салымы бойынша дебиторлар»  
Кт  1001 «Кассадағы қолма-қол ақша» 
1050 «Банктердің корреспонденттік есепшоттары» 
2010 «Корреспонденттік шоттар» 
2020    «Сыйақы    есептелетін    талап    етілгенге дейінгі салымдар» 
2203 «Клиенттердің ағымдағы шоттары»; 
• материалдық емес активтерді кірістегенде:  
Дт  1659 «Материалдық емес активтер» 
Кт  1856 «Күрделі қаржы салымы бойынша дебиторлар»  
2856 «Күрделі қаржы салымы бойынша кредиторлар»; 
• амортизацияларды есептеу: 
Дт  5788   «Материалдық  емес   активтер   бойынша амортиза- 

ТУ Ф 703-05-12. Пәннің оқу –әдістемелік кешені. СМЖ ТУ. Екінші басылым. 
 
циялық аударымдар» 
 
Кт  1699 «Материалдық емес активтерге есептелген амортизация»; 
• есептелген амортизация сомасына материалдық емес активтерді есептен шығару кезінде: 
Дт 1699 «Материалдық емес активтерге есептелген амортизация»  
Кт  1659 «Материалдық емес активтер»; 
• қалдық құнға: 
Дт 5852 «Негізгі құрал-жабдықтарды және материалдық емес активтерді сату шығыстары» 
Кт  1659 «Матеркалдык емес активтер». 
 

1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   27


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал