Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0



жүктеу 3.59 Mb.

бет23/34
Дата08.01.2017
өлшемі3.59 Mb.
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   34

ҚОЙҒаН 

ЖОҚ.

Соның  мың  да  бір  көрінісі  ешқандай  бап  тілеп,  тақ 

сүрамайтын, жаяу-жалпы елдің ортасында жүріп, соның мүңы 

мен  шерін  жырлап,  аяулы  қазынамыз  ана тілдің алапат қуаты 

мен  қасиетін  насихаттап,  қайтпас  жігер  танытып  келе  жатқан 

«ҚАЗАҚ ТІЛІ» ҚОҒАМЫ қайраткерлерінің ісінен байқалады.

Қазір  Халықаралық  «Қазақ  тілі»  қоғамы  үшін  өте  күрделі 

кезең  басталды. 

Алғашқыда  тілім 

деген 


миллиондай 

мүшелеріміздің  біразы  өмірдің  неше  алуан  қүбылған  сәтінде 

шыдам таныта алмай, күн көріс қамымен әлек болып кетті де, 

тілге  деген  ықыласын  солғындатып  алды.  Осы  салқындықты 

бірден  сезген  нигилистер,  тілқамандар  өсіресе  жас  түлектер 

жүрегін жаулай түсуде. Сол себепті Халықаралық «Қазақ іілі» 

қоғамының  барлық  жергілікті  үйымдарына  қазір  айрықша 

белсенділік  көрсету  керек болып отыр.  Жағдайдың жоқтығын 

сылтау  етер  кез  емес.  Егер  өкіметке,  билікке  өкпелеп,  «әй, 

қойшы!»  деген  салғырт  сезім  жетегінде  кетер  болсақ,  келер 

ұрпақ аман болса, сіз бен бізге лағнет айтуы мүмкін.  Сауагты- 

лар оянатын, біліктілер белсенді әрекетке көшетін сөт туды.

Акылдылар, ана тілін аялай түсейік!

308


ТІЛ, ДІЛ ЖӘНЕ ДІН

(толғаныстар,  сұхбаттар)

Әбсаттар қажы ДЕРБІСӘЛІ, 

Қазақстан мұсылмандары діни 

басқармасының төрағасы,  Бас  муфти

АНА ТІЛ ЭВОЛЮЦИЯСЫ ЖӘНЕ ИСЛАМ МӘДЕНИЕТІ

Қазақ елі мен жерінің тарихы тереңде екендігі сияқты, түркі 

тілдері  қыпшақ бұтағы  қыпшақ-ноғай тобына жататын тіліміз 

қайнарларының  да  бастауы  ғасырлар  қойнауына  жетелейді. 

Өзінің  ұзақ  тарихында  тіліміз  талай  асу  белдерден,  тар  жол 

тайғақ кешулерден өтіп, XXI ғасырға нық басып жетті.  Себебі 

тіл де халық тарихымен бірге біте қайнасып, өмір кешеді.

Ана тіліміз өзінің сондай сан ғасырлық қалыптасу, даму жо- 

лында түрлі кезеңдерден өтті және ежелгі түркі дәуірінен басқа 

кездердің барлығында да Ислам мәдениетімен тығыз байланы- 

ста  болды.  Исламды  қабылдағаннан  бастап  1929  жылға дейін 

әліпбиіміз де араб өбжадыңа негізделді. Сондықтан да тілімізге 

қасиетті Құран, хазреті Мұхаммед (с.а.ғ.с.) пайғамбарымыздың 

хадис  шәріптері  және  араб  тілінен  ғылым,  білім,  оқу,  өнер, 

әдебиет  пен  мәдениет, тарих  пен этнография,  география, тіпті 

математикаға  байланысты  да  коптеген  сөздер  еніп,  сөздік

қорымызды байытты.

Кешегі  Абайдың  өлеңдері  мен  поэмалары,  қара  сөздерінде

де қасиетті Құран мен Алла елшісінін (с.а.ғ.с.) хадис шөріптері,

араб  тілінің  әсері  жеткілікті  болатын.  Бұл  әсіресе  біртуар

ақынның  балаларына  арнаған  өсиетінде  (отыз  сегізінші  соз)

анық байқалады.  Бұндай өсер, ықпал қазақ даласының өзге де

дана, ойшыл, парасат иелерінің шығармаларында ұшырасады.

Тіпті көптеген араб создерінің ана тілімізбен жымдасып кеткені

сонша,  кейде  олардың  ара  жігін  ажыратудың  өзі  онай  бола



309

бермейді.  Өйткені  ешбір  халықтың  тілі  томаға  тұйық,  оқшау 

омір сүрмейді, оқшау қалған тіл дамып көгермейді.

Орта ғасырларда егер Еурогіада ғылым, білім тілі латын тілі 

болса,  мүсылман  шығысында  араб  тілі  халықаралық  қатынас 

құралының ролін  атқарды.  Сөйтіп  сонау  IX ғасырдан  күні  ке- 

шеге  дейін  халқымыз  араб  тілінің  бай  сөздің  қорын  пайдала- 

нып келді. Ислам өркениеті аясында қазақ елі мен жерінің дана 

перзенттері де әлемдік модениетке өзіндік үлес қосты.

Ия,  елімізге  Ислам  діні,  өркениеті  келісімен  жеріміздегі 

бүрын болған қалалар  қайта жаңғырды.  Жаңадан да шақарлар 

мен  кенттер  салынды.  Фараб,  Түркістан,  Сауран,  Сығанақ, 

Жент, Исфиджаб-Сайрам, Тараз, Баласағүн бірте-бірте мәдени, 

білім  ошақтарына  айналды.  Осы  шақарлардан  Әбу  Насыр  әл- 

Фараби сияқты энциклопедист, Әбу Ибрақим Исхак әл-Фараби,

Исмайыл әл-Жауқари әл-Фараби, Әбу Закария Иахия әл-Фараби 

секілді тамаша тілші ғалымдар шықты.

Әбу Ибрақим Исхак әл-Фарабидің «Диуан әл-адаб» -  «Әдеби 

жинақ»,  Исмайыл  әл-Жаукари  әл-Фарабидің  «Тадж  әл-луға 

уа-с  сихах  әл-арабийа»  -   «Тіл тәжі  жоне  араб  (тілінің)  ақиқат 

лүғаты»  атты  еңбектері  біздің  заманымызға  жетті,  халық 

игілігінеайналды. 



1

Әбу  Насыр  әл-Фарабидің  де  тіл  жайлы  ойлары  қызық,  әрі 

күні бүгінге дейін өміршең.

Ал  есімі  енді  ғана  белгілі  боп  отырған  отырарлық  Әбу  За- 

кария  әл-Фараби де тіл тақырыбында «Китаб  әл-масадир фи-л 

луга» -  «Тіл негізі жайлы кітап» атты еңбек жазған.

Әбу  Ибрақим  Исхак  әл-Фарабидің  «Диуаны»  -   «Әдеби 

жинақ» деп аталғанымен негізінен ол араб тілінің грамматика- 

сын  сөз  етсе,  ал  Исмайыл  әл-Жаукари  әл-Фарабидің туынды- 

сын араб тілінің түсіндірме сөздігі деу керек.

Жалпы  Исламда  діни  және  дуниауи  деген  қатаң  шек  жоқ. 

Кезінде  Әбу  Насыр  әл-Фараби,  Әбу  Әли  ибн  Сина,  Обу  Рай- 

хан  әл-Бируни,  ұлықбектер  де  медресе  түлектері  еді.  Олар

310


Құран  Көрім,  хазреті  Мухаммед  (с.а.г.с.)  пайғамбарымыздың 

хадис-шәрігітерін  көп  оқыған,  көп тоқыған  иарасат  иелері  еді. 

Бірақ  медреселік  білім  алғашқысының  әлемге  өйгілі  өмбебап 

ғалым, екіншісінің атақты дөрігер, үшіншіден белгілі  географ, 

төртіншісінің машқұр астраном, Әбу Мухаммед өл-Хорезмидің 

атағы  жақанға  жайылған  математик  болуына  кедергі  келтіре

алған жоқ.

Осы  ретте  қадап  айта  кететін  жайт  -   түркі  халқы,  оның 

ішінде  қазақ елі  мен жүрты  Ислам дінін тек қабылдаушы  ғана 

болып қалмай, Ислам мәдениетін таратып, орнықтырып, дамы-

туда да үлкен қызмет атқарды.

УІІ-ХТІ  ғасырларда Мауараннақрдегі  секілді  біздің  елімізде 

де әуелде араб тілі үстемдік етті. Соған орай жерімізден шыққан 

жоғарыда аталған зиялы қауым өкілдері өнер, білім, ғылымның 

сан-саласы бойынша өз шығармаларын араб тілінде туындатса, 

ал XII ғасырдан бастагі бірте-бірте түркі тілі де жанданып жаз- 

ба жәдігерліктер дүниеге келе бастады. Олардың ішінен Жүсіп 

Баласағүни, Қожа Ахмет Иасауи, Махмұт Қашғариді және т.б.

атауға болады.

Алдыңғы  екі  арыс  өз  еңбектері  -   «Құтадғу  білік»  -   «Құт

«Диуани

Мысалы  Жүсіі



Баласағүнның аталмыш поэмасының:

Әлиг  бир  кун  езі  олтуруп,  Шақырды,  Айтолды  кирди  хош 

булуп  (620  бәйт),  деген  сияқты  басқа  да  көптеген  жолдары 

қазіргі  қазақ  оқушысына  да  ұғынықты.  Қожа  Ахмет  Иасауи 

«Хикметтері» лексикасы да ана тілімізден алшақ емес.

Махмут  әл-Қашғари  бірақ  өз  еңбегін  араб  тілінде  жазды. 

Мақсаты  — түркі  тайпалары  тілімен  араб  жүртшылығын  та- 

ныстыру  еді.  Бір  жағынан оның өз  шығармасын  Әбу Ибрақим 

Исхак  әл-Фарабидің  «Диуанына»  еліктеп,  одан  үйреніп,  оны 

басшылыққа алып жазғаны  күмәнсіз.  Өйткені  екі  дүниенің де 

ішкі қүрылымдары ұқсастықтарымен таңқалдырады.

311


Әйтсе  де  тілдік  әсер  біржақты  болып  қалған  жоқ.  Араб

тілінде де күні бүгінге дейін қазақ тіліндегі «балта, көпір, бар-

ша, қаймақ, боза» іспетті т.б. сөздердің еркін қолданыста екенін 

көріп жүрміз.

Сөйтіп  Жүсіп  Баласағүнидің  «Қүтадғу  білік»  —  «Қүтты 

білік», Адиб Ахмадтің «Қибуату-л хакаик» -  «Шындық сыйы»

шығыс түркістандық түрктер тілдерінде жазылған делінсе  де, 

олардан  өзге  түркі  халықтары  сияқты  қазіргі  қазақ  тілінін  де 

сөздерін көптеп кездестіруге болады.

Мауараннақр  түркілері  тіліне  жақын  луғатта  жазылған 

«Муану-л  мурид»,  «Нақджу-л  фарадио,  «Қисасу-л  анбия», 

«Жауақиру-л  асрар»,  «Мифтаху-л  адл»,  «Миғраж  наме»,  не- 

месе  «Алтын  Орда»,  «Мәмлүк  ескерткіштеріне»  жататын 

шығармаларда да ана тіл  элементтері  көптеп  үшырасады.  Бүл 

түркі  тайпаларының  барыс-келіс,  ауыс-түйіс  қатынаста  өмір 

сүргендігін білдіреді.

Бүкіл  түркі  халықтарына  ортақ  осындай  ортағасырлық, 

классикалық  шығармалар  қазақ тілінің де  қайнары  болып  са- 

налады.  Қазақ тілінің де бастауы сөйтіп осындай ежелгі жазба 

жәдігерліктерден басталады.

Ана тіліміз дамуының тағы  бір  кезеңі  ғалымдар  «шағатай» 

тілі  деп  атаған,  ортағасырлар  соңында  кең  етек  алған  түркі 

өдеби  тілімен  де  байланысты.  Бүл  түста  да  түркі  халықтары 

арасында  араб,  парсы  тілінің  өсері  күшті  болды.  Әйтсе  де  өз

шығармаларын арао тілшен гөрі түркі тілінде жазатын ақындар 

мен қарасөз  зергерлері,  немесе түркі тілі  мөселесіне  арналған 

еңбектер саны бірте-бірте арта түсті. Атақты Мүхаммед Захир 

ад-Дин Бабыр «Бабыр намесінде» Орта Азия жүртының елі мен 

қалалары туралы айта келіп, жергілікті жүрт тілі жайлы:  «Әли 

турк-дур. Шахр ва базорисида түрки билмас киши йуктур» деп 

жазады. 

ф  .  и 


Ш ш

 Щ  


іЩкі

  йгпікбі 



(

  щ рКЩ дЩ Вр



312

Мұхаммед  Хайдар  Дулатидің  «Жақан  наме»  поэмасы 

да  түркі  әдеби  тілінде  жазылған,  қазақ  тіліне  өте  жақын.

Шығарманың:

Жақаңда неким жан, жансиз дурдур,

Қавада учар, йарда йугруб йурур.

Хабардың олуб бу кекайат ашит,

Ошул вақтлар ким бар ердим йигит 

деген жолдары ана тілімізге аударуды қажет етпейді.

Әбілғазы  Бақадурханның  «Шаджара-и  турк»  -   «Түркі 

шежіресі»  мен  Қадырғали  Жалайыридің  «Жылнамалар 

жинағын» ғалымдарымыз ежелгі қазақ тіліне жақын дүниелер

деп есептейді.

Сөйтіп  ана  тіліміз  де  Ислам  мәдениетімен  қоян-қолтық 

қатынаста болумен қатар, бауырлас өзге де түркі тілдері сияқты 

даму, сүрыпталу кезендерін бастан өткізді.  Осы  күнге толыға,

кемелдене жетті.

Ия,  үлкен  өркениетке  негізделген  Ислам  діні  он  төрт

ғасырдан бері халқымыз бен тіліміздін қорғаны  болып келеді.

Ресейге  бодан  болған  және  Кеңес  империясы  кезінде  дініміз

қысымшылыққа  ұшырағанда  оның  салқыны  ана  тілімізге  де

тиді.  Халқымыз  бірақ  еш  уақытта ата  діннен  ажыраған  емес. 

Өзінің  тіршілік  тыныс,  қам-харектінде  де  істесе  де  Жарату- 

шы  Иемізге  мінәжат  ете  сүйеніп,  медер  сүрап  «бисмиллақи 

рахманир рахим» деп  бастайтын.  Ыбырай Алтынсарин де жас 

жеткіншектерге  «Кел,  балалар,  окылық,  бір  Аллаға  сиынып»

деп тектен-текке айтқан жоқ.

Талай  халықтар дінін  сақтай  алмағаңдынтан тілінен  де  ай-

рылып, жойылып кетті. Өйткені д ін -т іл  қорғаны, ұлтымыздың

ең негізгі байлығы тіліміз бен дініміз. Қалған байлық өткінші.

Ендеше  тілімізге,  тәуелсіз  елімізге,  отанымызға  Алла  тағала

жар болсын. Ислам аман болса қазақ елі де, тіл де аман. Тілінен,

ділінен айрылған халық тарих сахнасында ұзақ тұра алмайды. 

Сол себепті де Ахмет Байтұрсынов: «Сөзі жоғалған жұрттың өзі

313


де жоғалады» деи дәл тауып айтқан. Олай болса, ана тілшіздің 

жалауы  желбіреуі  үшін  күресу  де  үлы  міндет.  Тіпті  жоқ  ел  -  

ел  болмайды.  Тіліміз  бен дініміз -  үлтымыздың нышаны.  Дін 

мен тіл -  ата-балалардан қалған аманат. Ендеше аманатқа берік 

болайық.

Мемлекеттік  тіл  мәртебесіне  ие  болғанымен,  әлі  күнге 

дейін  түрлі  себептермен  жетімдік  көріп  келе  жатқан  туған 

тіліміздін  мәртебесін  көтеру  баршаіның  ісі.  Мемлекеттік 

маңызы бар бүл шараға атсалысу тіл тағдырына жаны  ашитын 

әрбір  қазақ  азаматының  ары  мен  намысына,  үлттық  мүддеге 

деген  адалдығына  сын.  Қатардағы  карапайым  қазақтан  ба- 

стап, әртүрлі билік қүлағын үстаған азаматтар өздерінің нақты 

істерімен  өзгеге  өнеге  болуы  тиіс.  Бүл  түрғыда  біз  де  ана 

тіліміздің  өсіп-өркендеуіне  өзіндік  үлес  қосып  келеміз.  Өткен 

ғасырдың  90-жылдары  республикамыздағы  оқу орындарының 

қара шаңырағы ҚазМУ-дің проректоры бола жүріп мемлекеттік 

тілді дамыту ісіне біршама үлес қосып, игілікті істер атқарсақ, 

Республика  дінбасы  ретінде  де  еліміздің  діні  мен  тілін  қатар 

дамытуға күш салудамыз. Қазір Қазақстан мүсылмандары діни 

басқармасы еліміз бойыншатүгелдей мемлекеттік тілге көшкен. 

Бізде  іс  қағаздары  тек  мемлекеттік  тілде  ғана  жүргізіледі. 

Әрине,  бүл  онайға  түскен  жоқ.  Алайда,  ана  тіліміздің  шын 

мәніндегі  мемлекеттік  тілге  айналуына  үлес  қоссақ  деген  игі 

мақсат барлық қиындықты жеңуге себеп болды. Сондықтан да 

баршамыз,  барлық  қоғам  мүшелері  осылайша нақты  істермен 

мемлекеттік тілдің  көсегесін көгертуге  игі  қадам жасасақ,  ана 

тіліміздің Тіл туралы  заңында көрсетілген  мәртебеге  ие  бола- 

ры анық.


Ия,  ғасырлар  бойы  өзара  және  өзгелермен  қарым-қатынас 

қүралы  болып  келе  жатқан  тіліміз  -   қазақ  тілі.  Ал  қарым- 

қатынасымызды  реттен  отыратын дініміз -  ислам.  Бір  үлттың 

бір  тілде  сөйлеуі  бір  халық  екенін  білдірсе,  ал  дін  ақ  пен 

қараны,  халал  мен  харамды,  хақ  пен  нақақты  айыра  алатын

314


халық екендігіміздің белгісі. Бір ұлттың тілі мен діні бір болуы 

кемелділікті білдіреді. Сондықтан дінімізді тілімізден, тілімізді 

дінімізден ажыратып, болектеп қарауға әсте де болмайды.

Тәуелсіздік туы желбіреген сәттерден-ақ тіліміз бен дініміз 

оз  беделіне,  оз  қүндылықтарына  ие  бола  бастады.  Қазакстан

тегі түрік, діні Ислам мүсылман елі.

Қазак елінде -  қазақ тілі ғана үстем тіл болуы керек.

Қазақ  тілі  туысқан  өзге  түркі  тілдері,  қазақ  халқы  бар- 

да  ешқашан  жойылмайды.  Жасампаз  халқымыз,  ұлан-ғайыр 

жеріміз,  асыл  дінімізбен  бірге  жасай  береді.  Лайым  солай

болғай.

315


ТАҒДЫРЫҢ НЕТКЕН ҚИЫН ЕДІ, ҚАЙРАН ТІЛ!

Тағдырың неткен қиын еді, Ана тіл!  Сенін жайынды ойлап, 

қолыма қалам алған сайын, Тіл маңданында оз қандастарынан 

қолдау  таппай  селдіреп  қалып  жатқан  қадау-қадау  «қаһар- 

мандар»  тағдырына  күйініп,  өзегім  өртенгендей  болады. 

Ғасырлар бойы аңсап жеткен тәуелсіздіктің ұрпаққа дайындаған 

бір сыйы осы болса Махамбетшілегенде «біздің мына жүріске, 

нәлет айтса болмас па!?» 

,

Ат  құлағында  ойнадық,  діттеген  межеге  жеттік,  оз 



Ордамызға еніп, Ел тағына Халық үмітінің жалауына айналған 

ардақтымызды отырғыздық. Ол елдің айдары, жердің қорғаны, 

тілдің  айбары,  бүгінгі үніміз,  ертеңгі  күніміз.  Байырғы  еліміз 

түрленді, қасіретті жеріміз гүлденді, еңкейген еңсеміз тіктенді. 

Бұған  шүкір!  Елімізді  түрлендірген,  жерімізді  гүлдендірген, 

еңсемізді  тіктендірген  қазақтар  мен  Қазақстан  азаматтары 

бүгінгі таңда тарих  кешпейтін  сүмдық оқиғаның  куәгері  бола 

бастағанымызды қалай жаба тоқып, жасырып қаламыз.

Анатіл деп аптыққанымызға 15 жыл уақыты кетті. Тіл жыры 

басталған  сәтте  туылған  бала бүгіндері  білдей  азамат  болды. 

Олар 10 жыл бойы мектепте тәлім-төрбие көрді, өлемнің өралуан 

құбылыстарынан  білім  алды.  Ал  сонда  еліміздің,  жеріміздің 

тағдырын қорғай алатын нағыз отаншыл (патриот) ұланды бап- 

тап шығара алдық деп айта аламыз ба? Әй, білмеймін.

Көкейден күдік, көңілден күптілік арылмай-ақ келеді.  Тіпті 

арманның  өзінің  де  ауылы  алыстай  бастағандай.  Сонау  бір 

қазақтық  намыстың  қарқындап  түрған  шағыңда  мемлекеттік 

тіл  тағдырын  не  бәрі  10  жылда  шешіп  тастаймыз  деп  2000 

жылға  дейін  бағдарлама  түзіп  алған  едік.  Екпінді  әрекеттер 

басталды.  Әрбір  облыс,  әрбір  аудан,  қала  осыган  сөйкес  өз 

мүмкіндіктерін саралап, нақты іс-шараларын бекітті. Әлі күнге 

есімде. Жергілікті жерлердегі облыстық депутаттар кеңесі мен 

Халықаралық  «Қазақ  тілі»  қоғамының  облыстық  ұйымдары

316


таралынан  атқарыла  бастаған  шаруаға  жан  сүисінетін  еді. 

Талай іс тындырылған еді.  Олардың біразына тікелей қатысып

куә болған жайым да бар.

Тіл  туралы  заң,  мемлекеттік  бағдарлама,  Президент

түжырымдамасы  жүртшылық  сүранысына  сай  дер  кезінде

үсынылған  өте  қүнды  қүжаттар  болатын.  Мемлекеттік 

тіліміздің  көркейіп,  дами  түсуіне  едәуір  септіғі  тие  бастаған 

бүл  қүжаттар талабын жан-жаққа жалтақтатпай, жүйелі де са- 

налы түрде рет-ретімен іске  асыра берғенде тәуелсіз еліміздің 

басты  рәмізінің  бірде  болса  бірегейі  мемлекеттік  тіліміздің 

бүгінгі күйі бүдан әлдеқайда ілгері  кеткен болар еді.  Өкінішті 

жері сол, бізде кейде бастаған істі баяңды етіп бітіру мәдениеті 

әлі  күнге  қалыптаспай жатыр.  Игі істі  бітірмей жатып,  тастай

салу ауруы жазылмайтын дертке айналды.

Аталған қүжаттарды қадағалап шүкшия қараған адамға сыр 

беріп  қалатын  кемшіліктері  болғаны  рас.  Кезінде  айтылған 

дүниелерді қайталай беруден мәселе түзеле салмақ емес.

Тіліміздің  тағдырын  сан  саққа  жүгіртіп  келіп,  тағы  бір  он 

жылдық бәйге алаңына тастадық. Он бес-жиырма жылда қазіргі 

заманда ең кемі 4 университет бітіріп мамандық алып жатады. 

Тіпті  шет  тілдерін  түсінде  ғана  көретін  қазақ  баласының  та- 

лайы  4  жылда ағылшын,  неміс,  француз,  араб,  испан тілдерін 

игеріп  алатыны  мәлім.  Ал  ана тілін үйренуге  он  жылдап,  жи- 

ырма  жылдап  уақыт  бөліп  жату,  шамасы  намыссыз  қазақтың 

ғана  еншісіне  тиген  үлес  болу  керек.  Осындай  жағдайда 

«өнбейтін  дауды,  өспейтін  үл  қуады»  дегеннің  кері  келердеи, 

тіл  мәселесін  қозғай  берудің өзі  үят  екен.  Бірақ  бүл  ескіретін, 

тозатын  немесе  алмастыра салатын  мүлік,  зат емес  кой,  мөңгі 

бақи  мандайымызға  жазылған  мәдени  мүра  болғандықтан 

айбынуға,  арлануға,  тіпті  бастаған  істен  бас тартып  шегінуге

жол жоқ.

Опындырагыны:  қазақ үлтына қызмет етіи, үлттық мүддені 

қорғайды деген атқа мініп, таққа көтерілген белгілі бектеріміз

317


бен беделді билеріміздің (депутаг ретінде алыгі отырмыз -  Ө. А.) 

кеше  ана  тілге  ашық  қарсылық  көрсеткені.  Саралай  түссец, 

үлттық намысқа тиер талай сорақылықтардың беті ашыла бер- 

мек. Онсыз да жанына батып түрған жараның аузын тырнай бе- 

руден  мән  шығар  болса,  үғар  қүлақ  болса талай  сөз  айтылды. 

Әйтсе де әрбір қазақ азаматына үлттық мүдде, үлттык тіл үшін 

айрықша  белсенділік  танытар  кезең  келді.  Енді  бүйығы  өмір

кешіи,  үриағын қай тілде  сөйлеп  кетсе де  бәрібір дейгін заман 

емес.

Ойланатын, шын оянатын мезгіл жетті. «Енді билесем, жерді 



иеленсем,  сөйтіп оз мүддемді орындап, қалтамды тығындасам 

мәртебе  осы  емес  пе?»  дейтін  тоғышарлық  пайымның  басы 

байлы  қүлына  айналған  «сауаттылардың»  сыйқы  осылай  бо- 

лып  түрғанда  айрықша  жігерлі  әрекеттер  қажет-ақ.  Әсіресе,

кеи  түста  күнделікті  тіршілік  тауқыметінен  шырмалып  шыға 

алмай  белсенділігін  бәсендетіп  алған  Халықаралық  «Қазақ 

тілі»  қоғамының  жергілікті үйымдары  жетекшілеріне  мүндай 

сілкініс аса керек.

Міне,  соңдықтан  да  Халықаралық  «Қазақ  тілі»  қоғамы 

Ақтөбе облыстық үйым белсенділерінің көбіміздің көкейімізде

қордаланғанмәселелердіқозғауыҚоғаммүшелерінжігерлендіре

түседі  деп  ойлаймын.  Саясаттан  алшақпыз  деп  іргені  аулақ 

салғанмен тіліміздің косегесі когерер түрі жоқ. Ендеше әлеумет 

омірінде  болып  жатқан  қүбылыстардың  бәріне  үн  қатып  оты- 

ру,  әсіресе  тіл  мөртебесін  төмендетер  әрекеттерге  қарсылық 

білдіріп оз түсінік, пікірімізді білдіріп отыру міндет.

Тіл тағдыры мен ел тағдыры шешілер оқиғаның бірде бірінен 

тыс  қалуға  болмайды.  Депутат  болғандардан,  билік  басында 

отырғандардан  ана  тілін  білу  дәрежесін  тексеріп,  талап  ету 

кезені келді.



318

Мемлекеттік тіл ғылым мен білім аясында

Қазір  Қазақстан  жұртшылығы  білім  жүйесіндегі  жаналық- 

тарға  аландаушылық  танытып  отыр.  Мүнда  ең  басты  назар- 

да  түрғаны  мектептердің  он  екі  жылдыққа  көшуі  мен  қазақ 

мектептерінде пәндердің алдағы оқу жылынан бастап үш тілде

жүргізілетініжайында.Бұләлемдікталаптүрғысынанқарағанда

дүрыс  та  шығар.  «Сайда  түрып  қолымды  өрге  сермеймін, 

көңіл  шіркін  болсын  деп  көтеріңкі»  деген  қарапайым  қазақы 

түсінік бойынша да ілгері жылжудың бір көрінісі болар.

Бірақ  бізде  осындай  өзекті  мәселенің  негізінде  ылғи  бір 

асығыстық,  науқандық  сарын  жататыны  өкініш.  Мәселен, 

12  жылдық  мектеп  жүйесіне  көшпес  бүрын  осынымыздың 

арғы-бергі  жағдайы  мен  сұраныс  негізі  зертгеліп,  оның 

табиғи  қажеттілігі  тексерілді  ме?  Біз  неліктен  қалыптасып, 

жүйеленген  мектеп  тәрбиесін  кілт  озгертіп,  еуропалық  үлгіні 

алуымыз  керек?  Өзге  елдің оқу  жүйесіне  кешуде  оз  еліміздің

табиғи, мәдени экономикалық, тіпті  ең бастысы ұлттық мүдде

шарттары неге ескерілмейді?

Жалпы  білім  түжырымдамасының  елдің  білік-білімін

жетілдіре түсуде көптеген артықшылықтары бар екені рас. Біз

бүған байланысты  пікірімізді  бүрын да ашып айтқан болатын-

быз. Сонымен бірге түжырымдаманың ен бойынан мемлекеттік

тіліміздің тағдырына деген немқұрайлы лықтың сарынын, оның

үлттық  мүддені  тұқырта  түсетін  салкын  сызын  байқап  едік.

Содан түбі  не  болар  екен  деп  әліптің  артын  бағып  отырғанда



ҚР 

Білім мен ғылым министрінің  19 наурызда № 228  бүйрығы

бүрк ете қалды.

Басынан бағы тая бастағандай қазақ мектептері бүл бүйрық

бойынша жаһандану саясатының құрбанына айналып  кете  ба- 

рар түрі бар. Сонда он бес-жиырма жыл бойы, тіпті бір ғасырға 

жуық уақыт арман тізгінін ұстатыгі кел ген ана тіліміздің аяғына 

тұсау ғана емес, шідер байланады деген сөз.

319


Қараңыз,  ана  тілі  сабағының  қазақ,  орыс  мектептеріндегі 

сағатын көбейте алмай, сарсанғатүсіп жүргенде, мынатәжірибе 

бойынша,  7  сыныптан  бастап  қазақ  мектептерінде  қазақ  тілі, 

әдебиеті және тарихы ғана қазақша жүргізіледі де, химия, био- 

логия,  физика,  математика  пәндері  ағылшынша  оқытылмақ.

Әзірге  әр  облыстан  және  Алматы  мен  Астанадан  бір-бір  мек- 

теп  қана  тәжірибеге  түседі  екен.  Түпкі  мақсат  қазақ  халқын 

ағылшынша сайратып, қазақ елін онсыз да билеп-төстесем де- 

ген ойдан алыс  емес Америка алпауыттарының шеңгеліне  са- 

лып беру болып шықпас па екен деген күдік келеді коңілге.

Екіншіден,  алдағы  уақытта  қазақ  мектебінде  оқитын 

қазақ  балалары  орыс  тілінен  диктант  жазып,  орыс  мектебінің 

оқушылары  қазақ  тілінен  емтиханды  ауызша  гапсыратын  бо- 

лады екен.

Сонда елімізге адал қызмет етеміз деп халыққа уәде берген 

депутаттар  және  білім  мен  үрпақ  тәрбиесінің  тізгінін  үстаған 

аткамінер  ағайындар-ау,  үлтыңның  мәртебесін  котеретін  ез 

тіліңнің  тағдырын  кім  ойлайды?  Тіл  тағдырын  осылайша 

шешпекпісің? Толғап көрдің бе, мәселенің түйінін.

Еліктеудің пайдасы мен зияны

Үлт тағдыры мен тіл тағдырына тікелей қатысты мүндай өте 

нәзік  те  күрделі  проблеманы  қозғамас  бүрын,  әуелі  сол  қазақ 

мектептері  мен  қазақ  мектептері  мүғалімдерінің  күйі  қалай? 

Сол  мектептерге  тиісті  жағдай  жасалған  ба?  Олардың  қазіргі 

мүмкіндігі  қойылып  отырған  талаптарға  жауап  берерліктей 

ме?  Еуропа  мен  Америка  стандартына  жетеміз  деп  аттыға 

ілескен  жаяудың  таңын  айырып  алмаймыз  ба?  Алдымен  осы 

мәселелерге жауап іздеп, соны шешіп алу керек еді ғой.

Бүл өзгерістер түптің түбінде қазақ халқының емес, әлемдік 

үстемдікті  көксейтін  басқа  бір  күшті  мемлекеттің  мүддесін 

көздеп отырған сынай танытады. Өзге жүрттан қалыптасуымыз 

керек  деген  қау  кокірек  талап,  ертең  Донкихоттың  ісі  болып 

шықпасына  кім  кепіл!  Онжылдықтың  аясына  сыймай  ерте

320


жетілетін  жас  түлектердің  болмыс-бітімін  психологиялық 

түрғыдан  зерттеп  бітпей  түрып,  Еуропада  солай  екен  деп 

онекі  жылдыққа  бірден  қарғығанымызға  жол  болсын.  Егер 

өзгелердің  соңынан  елпектеп  ере  берер  болсақ  және  «оларда 

басқаша екен соны  қабылдайық» деп далбақтай  берсек,  біздің 

тәуелсіздігімізде қандай қүн болмақ?!

Өз  үлтымыздың табиғатына тән,  өзғелерге  еш  үқсамайтын 

және  сол  ерекшелігімізбен  әлемдік  мәдениетке  қосар 

үлесіміздің молдығы ғажап емес пе? Соған бетбүрыс жасап сол 

қасиеттер мен белғілерді дамытудың жолдарын қарастыру ор- 

нына, қайдағы бір халықаралық стандарт деген үшқыр пойыз- 

ды жаяу қуып жетем дегендей әлекке түспес пе екенбіз.

Жалпы, нені қолға алсақ соны соңына жеткізіп барып, үлкен 

дайындықпен  келесі  мөселеге  көшу  өмір  заңдылығы.  Кешегі 

кеңестік дәуірде  біздің білім беру жүйеміз  едәуір  қалыптасып 

қалған  болатын.  Оны  жарамсыз  жүйе  деп  танып,  бірден 

жаңалық ашу көкейге қона бермейді.  Өзге көрші мемлекеттер, 

тіпті  алысқа  бармай-ақ  Ресейдің  өзінде  де  мүндай  «күрделі 

өзгерістерге»  бара қойған жоқ.  Мына тірлігімізбён көршілерді 

басып озып, алға шығамыз дегенше барымызды бағалап, соның 

алға  сүйрер  арналарын  жетілдіре  түссек  етті.  Ендігі  арман 

ағылшындану ма еді?

Қазақ мектептерінде  жаратылыстану пәндерін ағылшынша 

оқыту  арқылы,  онсыз  да  өлместің  күнін  кешіп  келе  жатқан 

қазақ  тілінің  қалы  не  болмақ?  Қазақ  тілінде  өрбіте  алмаған 

ғылымның қазаққа қандай қажеті бар. Ендеше білім са ласынан 

мемлекеттік тілді  аластатудың ең төте жолы осы.  Бүрын орыс 

тілінің «қамқорлығы» аясында түншығып келген ана тіл,  енді 

ағылшын  тілінің  табанына таптала  бастайды.  70  жыл  ішінде 

орыстанып  үлгерген  жаңа  қазақтарды  енді  екі-үш  жылда- 

ақ  ағылшындандырып  үлгірерміз,  сөйтіп  қойыртпақ  халық 

қатарына қосылып кете барармыз.

321


Өйткені  үйрену,  еліктеу  жағына  келгенде  алдыңа жан  сал- 

майгын  біздің  қазаққа  өз  тіліңнің  қажеті  шамалы  деп  ишара 

жасасаң болды,  ағылшыншаңыздың шляпасын шыр  айналды- 

рып  жіберуі  әбден  мүмкін.  Мүның  қуанышынан  гөрі  өкініші 

коптеу  болғалы  түр.  Басқаша  айтсақ,  ағылшын  тілін  оқытуда 

зорлық  болмасын,  ана  тілін  оқитындарды  алла  қолдасын. 

Әйтеуір  оз  болмысындағы  өзгелер  сүйінер  ғажайып  қасиет, 

асыл  мүраға  келгенде  біздегідей  немкеттілікті  ешбір  халық 

ішінен күндіз қолыңызға шам үстасаңыз да таба алмайсыз. Көп 

тілді  біліп  байлыққа  кенелеміз  деп  жүріи,  мойынға  киеріміз 

қорлық  қамыт  боп  жүрмесін.  Ендеше  көп  тілді  білуді  байлық 

десек  те,  оз  тіліңді  білмеуден  өткен  сорлылық  жоқ  екенін

үмытпалық, ағайын!

Сонда сонау Абай,  Ахмет заманынан бері  үрпаққа  саф  таза 

қалпында жалғасып келе жатқан қазақтың асыл мүрасы окыған 

атқамінерлер  «көрегендігінің»  арқасында  көрінген  тілдің

көлеңкесінде қала бермек пе, осылай.

Тілді, білімді Еуропа  мен Америка үлгісіне салып, экспери- 

мент алаңына айналдыра берудің түбі жақсылыққа апармайды. 

Барлық ілім-білім негізі,  Ахметше  айтқанда,  әуелі  ана тілінде 

қалануы тиіс. Шет тілін үйренуден ешкім қашпайды. Мәселе оз 

тіліннің қадірін біліп, үлттық рух кәусарынан мейлінше қанып 

ішіп барып әлемдік асқарларға үмтылыс жасауда.

Өзін  сыйлайтын  ел,  ең  алдымен  өз  тілі,  өз  тарихы  мен  өз 

мәдениетінің  жүтылып  кетпеу  қамын  жасайды.  Қандай  бір 

жаналыққа бетбүрыс жасаудан бүрын, оның үлттық мүддемізге 

тиер пайдасы мен зияны қарастырылады, зерделенеді. Ал мынау 

бетбүрыстан  үлтты  үйытар,  рухани  жан-дүниеңізді  жылытар 

нышандар байқала бермейді. Мәселенің бүл жағы ескерілмесе, 

біз  елдік  нышанымыздан  мүлде  айырылыи,  ағылшын  атты 

апанға өзімізді өзіміз-ақ топырлатып апаратын боламыз. Сонда 

қазақ тілі, қазақ мәдениеті деп шырылдаған үніміз, түңғиыққа 

батқандай жоғалуы әбден мүмкін. 

;  -

322


Ел Президенті Н.Ә.Назарбаев қол қойған Тіл туралы Заңның 

4-бабында  «Қазақстан  халқын  тоитастырудың  аса  маңызды 

факторы  болып  табылатын  мемлекеттік  тілді  меңгеру  -  

ҚР-ның әрбір азаматының нарызы. Үкімет, өзге де мемлеке гтік, 

жергілікті  өкілдіктер жоне атқарушы  органдар Қазақсган  Рес- 

нубликасында  мемлекепік  тілді  барынша  дамытуға,  оның 

халықаралық  беделін  нығайтуға...  міндетті»  деген  соқырға 

таяқ  ұстатқандай  тұжырым  бар.  Тіл  беделін  көтеру,  оны 

меңгеру  әрбір  азаматтың  парызы  болса,  біздің  ел  үміт  артқан 

атқа  мінген  азаматтарымыздың  кейінгі  кездегі  қылықтарын

қалай түсінеміз?

Қысқасы, бойында үлттық қаны бар қазақ тілін үшін күресті 

қайга бастап,  намыс  үшін сілкінер  шағың келді.  Әйтпесе  бәрі 

кеш болуы мүмкін!

Сын мен шынның пайдасы мен зияны

Сын  айтуға  «шебер»  азаматтардың  бағзы  біреулері  бізден 

бәлкім  талас-тартыс,  шаппа-шап  жауап-айтыс  күтуі  ғажап 

емес.  Алайда  ешқандай  айтысты  қоздырғым  келмейді.  Себебі 

мүндағы әңгіме көшелі мәселелер тоңірегіндегі келелі пікір та- 

лас емес, қоғамға да, адамның жеке басына да еш пайдасы жоқ 

дау-дамай, д аңғаза сөз. «Өнбейтін дауды оспейтін ұл қуадының» 

кері деп білем. Біздің «ҚАЗАҚ ТІЛІ» қоғамы, білсеңіздер, осын- 

дай өріссіз әңгіменің бәрінен аулақ, алыс болуы керек. Өйткені 

Тіл  дегеніміз  киелі  ұғым.  Тілдің  киесіне  үшырамауды  арман 

етіп,  соған  дақ  түсірмеуді  ойлап  жүрген  жандармыз.  Осыны 

мансұқ  етіп,  мұрат тұтқан  Сіз  бен  біздің  мойнымызға  қандай 

жүк  ілініп,  нендей  норсеге  тәуекел  еткенімізді  әлі  толық 

біліп  болмаған  сияқтымыз.  Тіл тағдырын толғауды  мақсат ет- 

кен  Қоғамға  бақай  есеп,  бас  қамына  жүйріктеу  кейбіреулер 

әрқилы жолдармен кездейсоқ  кіріп алып, іштен іріткі  салғысы 

келді.  Бұл  ғайыптан  келген  жаңа  бір  пәле  ме,  жоқ,  ағайын. 

Бұл  заманына  қарай  амалын  тапқан,  енін  айналдырып  өзгере

323


түрленген Абайдың басына қамшы үйірткен, Біржанныңқолын 

байлатқан,  Ахмет,  Міржақып,  Шәкәрімдердің  түбіне  жеткен, 

Қаныш,  Мүхтарлардың  сонына  шырақ  алып  түскен  баяғы 

бақталастық, көре алмаушылық, жағадан алу, тірсектен тісгеу, 

аяқтан  шалу  т.т.  соры  ашылмаған  қазақтың  сорына  біткен 

«темір  бақ»,  даруы  жоқ  дерт.  Осындайды  кәсігі  еткен  тексіз, 

арсыз, үятсыз жандарға кейде жаның ашиды.  Неге десеңіз, он- 

дайлар біреуді мүқатамын, екіншіні қүлатамын деп жүріп өзін- 

өзі  іштей  мүжіп,  жегідей  желініп,  қүрып  бітетінін  сезбейді.

Біреуге жала жауып, соны сүріндірудің амалын күндіз-түні ой- 

лап  күңіренетіндерді  мен  өз  басым  түсінбеймін.  Амал  не,  бүл

дерт  «ҚАЗАҚ  ТІЛІ»  қоғамы  да  төңіректеп  жүр.  Мақсат  таза, 

міндет айқын, мүратымыз  мәңгілік.  Соның бәрін рет-ретімен, 

сауатты  жүргізгіміз  келген.  Бірақ  «ҚАЗАҚ  ТІЛІ»  қоғамының 

бүкіл  мақсат-мүддесін,  ізгі  ниет,  биік  мәнін  терең  түсініп  бас 

пайдасын  екінші  қатарға  ығыстыра  түратын  білікті  азамат- 

тар  шамалы  болып  түр.  Үкіметпен  жартымды  жәрдем  бол- 

май,  ондағылардың  жанын  жібітіп,  үлттың  санасын  оятып, 

әрқилы  әрекеттермен  есік  тоздырып,  мүсәпірдің  күйін  кешіп 

жүргенінде,  өзінің  нақты  ісімен  ынтымақ  пен  бірлігімізді 

күшейту  арқылы  көмекке  келудің  орнына,  іштен  іріткі  салып 

киелі  шаруаның  берекесін  кетіруге  тырысып  жүргендерге  не 

айтуға болады, ағайын!

Қоғам  жүмысында  кемшілік  жоқ  емес,  бар.  Оны  сынама 

демейміз, сына. Бірақ, кімді, нені, қалай, не үшін деген сүрақтар 

парасат иесінің үнемі алдыңдатүру керек емес пе? Әрбір сынау- 

шы  мінеушіге  айналмай  түзеушіге  айналу  керек  қой.  Сыным 

өтімді болсын десең, алдымен өзіңе қара, өзіңді тексер, біреуді 

мінейтіндей қоғамға сіңіріп отырған өз үлесің қаншалықты еді, 

соны  байқа.  Сонда ғана  сөзінде  мән  бар.  Тисе  терекке,  тиме- 

се  бүтаққа деп,  жүртты елең еткізер  есерлікке де  барып жата- 

мыз, үялмай. Сенсация іздеу дейтін бір дерт көп газетті меңдеп 

болды.  Біреудің бетін тырнап,  арын таптап  балағаттай түсетін

324


материал болса, оның аржақ-бержағын тексермей-ақ жариялай 

беретін жаман әдет иайда болды. Сонысымен автор да, газет те 

қасиетті ана тіліміздің мәртебесін көтеретін тағы бір істі тын- 

дырып тастадық деп ойлайтын болу керек. Қате!  Мүлде қате!

Осыдан келіп, адамды ылғи алға жетектеп отыратын, ойлан-

дыратын,  толғандыратын  әділет  пен  парасат  қаида,  соның  әр 

алуан үлгісін насихахтап отыратын газет қайда деп күйзелесін. 

Ізгілікке, имандылыққа, ана тіліне деген ыстық ынта-ықыласқа 

шақыратын  мақалалар  қайда?  Ал  әлгіндей  жағаға жармасып, 

жаныңды  жаралайтын материалдардың газет  беделіне  нүқсан 

келтіретінін,  ол  адамды  мөпелеп  қателіктен  бездірудің  орны- 

на, өшпенділік сезімді қоздыратынын қалай түсінбеске.  Рас, іс 

мүддесіне  мүлде  қайшы  тірлікпен  айналысып,  орасан  нүқсан 

келтіріп жүрген қайсыбір керкеуделерге қарсы не  айтса да жа- 

расар. Оның озінде де жазушы, жазғырушы адам әдептен озбай 

парасат биігінен көрініп отыруы лазым.

Қоғамның  табан  тіреп  қызмет  еткеніне,  міне,  бүгін  он  бес 

жыл  толды.  Бүрын-соңды  болмаған  бүл  үйымның  жүмысын 

қалыптастыру,  тыңнан  жол  ашу  тіпті  де  оңай  болған  жоқ. 

Өткенінде  сүйенер  тарих,  алдыңда  үлгі  етер  өнеге  болмаған 

соң сан  қилы  қиындықтарға душар  болдық.  Соның бәрін рет- 

теп  қоғам  ісін  қалыпты  жағдайға  түсіру  үшін  қаншама  тер 

төгіліп,  жүйке  жүқарғанын  көп  адам  біле  бермейді.  Мүдде 

жаңа Қоғам болғаннан соң үйымдастыру, іріктеу, сүрыптау, са- 

ралау  жүмыстары  әлі  күнге  жүріп  жатыр.  Әсіресе  жергілікті 

үйымдарды  күру,  кадрларды  іріктеу  жүмыстары  тіпті 

толастар емес.

Алғашқыда  мүншама  кең  ауқымда  әрекет  жасаймыз  деген 

ойда болмаған еді.  Келе-келе ісіміз үлғайып республика аясы- 

нан шығып алысқа, әлемдік аренаға үласты.

Біздің  сыншыларымыз  сырттан  да  жеткілікті,  іштен  де 

жеткілікті.  Сырттан  деп  отырғанымыз,  қоғам  жүмысына  пай- 

дасы  шамалы,  бірақ  бір тер төгіп  алуды  мақсат  еткен  «...сапы

325


аяқтың сабынан»  қарауыл  қарап отырып сынап,  мінеп қалуды 

дағдыға айналдырған ағайын. Оларды өзара іштей бөліп қарауға 

болады.  Қайсыбірі  шын  ниетпен  көмектесу  мақсатында  иікір 

айтып  жатады.  Екіншілері  жалпылама  ақыл  айтып,  көсемсуі 

мен көлгірсуі қабаттасып жататын әйтеуір сыншылар.

70  жыл  бүлінген  тілді  жеті  айда. неге  қаз  түрғызбадық, 

«ҚАЗАҚ ТІЛІ» қоғамын қүрдық, адамдарын сайладық, неге ел 

қазақша сөйлемейді, неге барлық мекгеп, балабақшалар ашыл- 

майды, неге студенттерге түгел қазақша дәріс оқы лмайды, неге 

барлық мекеме іс  қағаздарын  қазақша жүргізбейді,  оқулықтар 

қайда, әдістемелік қүралдар қайда, сөздіктер?... т. т.  Міне, неге 

мен  қайдаларға  бітетін  сүрақтарды  тізе  берсек  үшы-қиырына 

жету  қиын  осылардың  бәрін  «ҚАЗАҚ  ТІЛІ»  қоғамына  артып 

қойып,  жоқтың  бәрін  содан  тапқысы  келеді.  Таба  алмайды,

таппаған сон кінәлайды.

Сыншылардың  ешқайсысы  әуелі  «ҚАЗАҚ  ТІЛІ»  қоғамына 

осындай талап қою дүрыс па, осының бәрі соның міндетіне жата 

ма  деп  ойланған  емес.  Хош.  Ойланды  делік.  Ондай  жағдайда 

мәселені  түгел  ауқымымен  алып  қарап,  алақанға  салып, 

ақыл  таразысында  біраз  толғау  керек  емес  пе?!  Талап  қояды 

екенсің,  сол  талаптың  нәтижесіне  жетерлік  жағдай  жасадың 

ба?!  «ҚАЗАҚ  ТІЛІ»  қоғамына  мемлекет  тарапынан  бөлінген 

қаржың  қайсы?  Нақты  көмек  көрсетіп,  жаны ауырып отырған

басшың қайсы?!

Қоғамның  жүмысын  қалай  көркейтуге  болады,  нендей

жәрдем  керек,  не  кедергі  болып  отыр  деген  гәрізді  сан  түрлі 

түйінді-түйінді  мәселелер  бар  емес пе? Көп  нәрсе  қалымызды 

байлап, әлі күнге кіріптар болып отырған жағдайымызды қазір 

қай бастық, қай ағайын үғып, біліп отыр. Бастық дегенде әйтеуір 

біреуге тиісіп  қалу мақсатымен айтып отырған жоқпыз,  мүны. 

Жанға батқан соң, бүл киелі мәселемен нақты шүғылдана келе 

біраз  жайды  байқаған  соң  ашы  да  болса  кейбір  түйткілдерді 

айта түскім келіп отыр. Ана тілімді өмірлік мүратым, тіршілік-

326


гынысым, үнім, ділім,  керек болса, табынатын дінім деп мәңгі 

баки  калап  алып,  бүкіл  саналы  дәуренімізді  соған  бағыштап 

келе  жатқан  жандардың  санатында  болғандықтан,  Қоғамда 

жүрсек те, одан тыс кетсек те тіл үшін қызмет етеріміз хақ!

Таң  қалатыным,  осы  Қоғамның  басына  келгелі  талай  лауа- 

зымды  адамдардың  алдында  болдым.  Қайсыбіріне  әлденеше 

рет  қайталап  та  кіріп  жүрдім.  Ал  енді  соларға жетудің  маша- 

қатын көрсеңіз!  Әрине, бәрінің де кезек күттірмейтін барынша 

жауапты  шаруалармен  айналысып  отырғанын  сезесің,  түсіне- 

сің.  Бірақ  70  жыл  бойы  күңіреніп  келген  еліміздің  күйзелген 

тілін  бірге  жандандыралық,  соның  амал-тәсілдерін  бірге 

ақылдаса  шешелік  деу  үшін  бір  ай,  екі  ай  есік  күзетіп,  арман 

еткен кісіңе әрең жететініңді кайтерсің. Мәселен, Министрлер 

Кабинетінің  бүрынғы,  кейінгі  торағаларына  кіру  үшін  жар- 

ты  жыл,  бір  жыл  уақыт кетті.  Сонда қалай  баяғы  үрандатқан 

сөздердің  бәрі  желге  үшқаны  ма?!  Тиісті  мекемелер  мен

діттеген  кісіңе  оір  жолығудың  озін  арман  етіп  әрең  кіргенде 

қойған  мәселең  шешіле  ме?  Міне,  гәп  осында.  Жағдайыңды 

кейде  сенен  артық  түсініп,  жылы  сөзбен,  жақсы  уәдемен 

шығарып  салғанына  мәз  болып  қайтасың да,  алаңсыз күтесің. 

Сол  күтумен  әлі  келе  жатырмыз.  Сенгеніміз  бір  Қүдай,  содан 

кейін  қазақ  тілін  өзінің  күнделікті  қолданысынан  қалдырмай 

жүрген қарапайым халық.

Тәуелсіз  ел,  әлем  мойындайтын  жүрт  қатарына  қосылам 

десең  әуелі  тілінді  сақта,  істі  тілден  баста.  Тілін  таныған  ел 

өзін  таниды,  өзін  таныған  ел  өзгелерге  танымал  бола  ала- 

ды.  Тіл  дамыған  жерде  мәдениет те,  экономика да,  ғылым  да 

өркен  жаятыны  кәміл.  Ең  бастысы  — бабалардан  жалғасқан 

асыл  қасиеттер  тіл  арқылы  халқымызға  қайта  оралып,  өзінің 

табиғи  болмысына  жан  кіреді.  Үлтының  болашағын  ойлаған 

азамат тілге  немкүрайды  карай  алмаса  керек.  Ал  тілге  деген 

немқүрайдылық халқыңа жасаған опасыздықпен тен. Біз мүны 

мына қойылып отырған мәселені жанымен түсінетін, әжептеуір

327


тетікті жерлер тұтқасын үстап жүрген, бірақ аузы әбден қалып 

алып  кеткендіктен  үйде  отырып  өз  балаларымен  өзі  орысша 

сөйлесетін  ағайынға  айтып  отырмыз.  Өлтіріп  алған  намысы- 

мызды  тірілтелік,  үйықтап  жатқан  сананы  ояталық.  Бәлкім, 

сонда бәріміз де ана тіліміздің алдындағы перзенгтік борышы- 

мызды өтей алатын халге жетерміз. Ләһим солай болғай!

328


ТІЛ ТӘУЕЛСІЗДІГІНЕ БІЗ ОСЫЛАЙ ЖЕТКЕН ЕДІК

Тәуелсіздік  деп  аталатын  осы  бір  құдіретті  сөз  адамды  та- 

лай  ойларға  жетелейді.  Олай  болатыны  бұл  сөз  өзінің  бүгінгі 

қуаты  мен  түғырына  көтерілу  үшін  қаншама  ғасырларды 

көмкеріл  жатқан  қаншама  тарихты  бастан  өткізуіне  тура 

келді.  Ат  жалы,  атан  қомы  негізгі  мекеніндей  болған  бұл 

қазақтың арғы дәуірлерден басталған тәуелсіздік жорығы небір 

ғажайып сырды шертері хақ. Елді, жерді қорғау үшін жасалған 

жойқын жорықтар  мен алапат айқастар халық жадында, тарих 

еншісінде.

Арғы-бергі тарихтың ел  есінде  сақталған қай тұсына назар 

аударсаңыз  да  тәуелсіздік,  еркіндік,  бостандық  үшін  болған 

кұрестердің бәрінің түп  қазығы тіл  мүддесіне  барып тіреледі. 

Яғни тәуелсіздік үшін күрестің негізгі құруы тіл болғаны аян. 

Сонда  тілі  тәуелсіз  болмай  елің тәуелсіз  бола  алмайды  деген 

ұғым бар  қазақтың көкейінде  қасиетті дұғадай  боп орныққан. 

Мұны  біз  ел  рухын  шындап,  халықтық  қаһармандықты 

ширықтыра түсіп отырған шешендік өнерден, фольклорлық ту- 

ындылардан,  батырлық  дастандар  мен  ғашықтық  жырлардан, 

мақал-мәтелдерден анық аңғарамыз.

Тіпті Күлтегін мен Тоныкөктің тасқа таңбаланған мұралары 

мен Асан  Қайғы,  Қазтуған,  Доспамбет,  Шалкиіз,  Ақтамберді, 

Бұқар сынды жыраулардың сарындарында да ел тәуелсіздігімен 

бірге  тіл  тәуелсіздігі  қатар  жырланады.  Үнемі  үзілмей  бірден 

бірге  ұласқан  осы  өзекті  желі  кейінгілерге  мирас  болып  жет- 

кендей...

Адамзатқа  Алаш  ұранын  тастап,  әлемнің  айтулы  тұлғала- 

рына  айналған  Ахмет  Байтұрсынұлы,  Әлихан  Бекейханов, 

Міржақып  Дулатұлы,  Халел  Досмұхамедұлының  бүкіл  өмірі 

тіл  күресінің  шежіресіндей.  Ойлағандары  ел  мүддесі  мен  тіл 

мүддесі  болған  бұдан  кейінгі  лекте  сонысы  үшін  репрессия

329


құрбанына  айналғаны  мәлім.  Бірақ  қанша  қасірет  шексе  де 

қазақ тіл күресін бір сәтке де тоқтатпағанын көреміз.

Соның жарқын бір корінісі  1986 жылғы желтоқсан оқиғасы. 

Бүл қозғалыстың да түпкі негізінде өз тілінде сөйлейтін тәуел- 

сіз  елдің  еңсе  көтеруі  тәрізді  мақсат  жатты.  Ел  мен  тіл  үшін 

күрес бүдан кейін тіпті үдей түсті. Зиялы қауым (ғалымдар, жа- 

зушылар,  қаламгерлер т.б.) үлттық тіл  мен үлттық мәдениетті 

дамыту  мен  қалыптастырудың  әр  қилы  жолдарын  қарастыра

бастады.

Әсіресе  1988-89  жылдардағы  майданға  бергісіз  оқиғалары 

олі  күнге  есімнен  кетпейді.  Республиканың  басшылығына 

Колбин  келіп  үлттық  мүдделер  қыспаққа  алына  бастаған 

сайын  қазақ  зиялылары  саналық  биігіне  көтеріле  түскен

еді.  Бүл  кезде  үлттық  ғылым  академиясы,  жазушылар  одағы

ана  тіліміздің  тағдырын  сөз  еткен  келелі  жиындар  мен 

басқосулардың мекеніне айналды. Қазақ баспасозі мен ақпарат 

қүралдары  үлт  намысын  қозғайтын  тамаша  материалдар

бере бастады. 

а  

«  •< 


\  . 



«

і

Егемендікке  жетелейтін  бүл  іс-әрекетгердің  де  басты 



мәселесі тіл болатын. Әлденеше жыл бойы толассыз жүргізіліп 

келген  орыстандыру  саясатынан  арылудың  бір  жолы  қазақ 

тіліне  еркіндікі  әперу,  яғни  оған  мемлекеттік  мәртебе  беру 

екені жөнінде пікірталасы өрбіді. Тілші қауым арасында да бүл

мәселе қызу оңгімеге айналды.

1988  жылдың  қазан  айының  бір  күнінде  Тіл  білімі

институтының  директоры  академик  Ә.Т.  Қайдаровтың  жүмыс

кабинетінде  бас  қосу  болды.  Күн тәртібінде  бір-ақ  мәселе.  Ол 

қазақтілінің бүгінгі халы және оны сақтап қалу мен дамытудың 

жолдары.  Бүл  жөнінде  академик  қысқаша  түсініктеме  берді 

де  қазақ  тілін  қазіргі  мүшкілдіктен  шығару  үшін  оны  бүкіл 

халық  болып  қамқорлыққа  алу  қажет,  ол  үшін  елдің  басын 

үйыстыратын  бүқаралық  үйым  керек.  ЯғНи  қоғам  қүрсақ  де- 

ген  ой  тастады.  Бүған  әріптестеріміздің  кобі  тосырқай,  үрке




1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   34


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал