Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0



жүктеу 3.59 Mb.

бет22/34
Дата08.01.2017
өлшемі3.59 Mb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   34

Коп нәрседен мөжбүрі.

Ойлаған адам бас қамын 

Ойламас жайын басқаның.


Сөйлеп  үлкен мінбеден,

Одаққа салмақ тастадың.

* * *

Анадан туған сендей ұл, 



Ана тіл жайын толғанар. 

Қадірі кеткен тілімді,

Кім сендей ұғып қолға алар. 

Тіліңді кие түтпасаң,

Бақ дегенің сор болар.

шішің қамын жемеген,

Түбінде басшы қор болар. 

Осының бәрін ескерсең, 

Атағың, даңқың зор болар. 

Сонда ғана, Нұреке 

Қазағың да бар болар.

Бүлғақтаған бүл заман,

Бары мыз деп қол да бар. 

Құлқынға құл боп кей надан, 

Тойынып өзі қоңданар. 

Бойыңды бұдан ап қашсаң, 

Ісіңді құдай оңғарар.

Содан да барып, Нұреке, 

Мәртебеңіз зор болар. 

Өзіңдей ерен естіден

Үрпаққа үлгі, жол қалар. 

Басыңда көп тауқымет:

Түрмыс, дәулет, Орда лар, 

Ана тіл, тарих, өнерім,

Ел достығы -  ол да бар. 

Осының бәрін көтерер 

Өзіңдей алып нар болар!

Ел сенімін ақтасаң,

295


Алар алғыс мол болар.

Алаламай халқыңды,

Әділдік құрсаң, қол болар.

Елің бейбіт күн кешсе,

Нағыз бақыт сол болар.

Осынау қиын 



санарда 

Қүдай жолыңды оңдасын

Әруақтар қолдасын.

Өзіңе 


де, 

озгеге 


Қиянат, сірә болмасын.

1991 жылы 1 желтоксанда жазылған еді



ҚАЗІРГТ ҚОҒАМДЫҚ САЯСИ АХУАЛ ЖӘНЕ

МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛ

Әлем кеңістігіндегі Қазақстанның бүгінгі саяси-әлеуметтік, 

экономикалық,  кескін-келбеті  көңілге  шүкіршілік  сенім 

үялатады. Егемен еліміздің халықаралық беделі күшейіп келеді. 

Оның  Халықаралық  денгейінің  өзіндік  үні  бар.  Ел  еңсесін 

көтерер  барлық  салада айқындық,  мақсаткерлік  багыт  басым. 

Тәуелсіздігіміздің  алғашқы  жылдарындағыдай  емес,  қазір 

Қазақстан жұртшылығы еңбек пен біліктілік қадірін тереңірек 

түсініп,  әрбір  адам  өз  әрекеті  мен  елдің  де  жердің  де  көркін 

кіргізер,  ерен  тірлік тізгінін  мықтап  үстаған  сыңай танытады. 

Сонымен бірге қазақстандық және қазақ азаматтарының саяси- 

әлеуметтік  таным-тағлымы  кеңейіп,  барлық  мәселеге  сана 

биігінен қарайтын өреге жеткен түрі бар.  Сонда да болса қазақ 

қауымын  аландатып  отырған  сан түрлі  мәселе  бар.  Сонын  ең 

бастысы  мемлекеттік  мәртебесіне  әлі толық  мәнде  иелене  ал- 

май отырған қазақ ті лі.

Қай  елдің  тарихын  қаузысаңыз  да  ел  боламын  деген 

мемлекеттің ең алдымен көздейтіні -  тіл мен діл мәселесі.

Ал  бізде  қалай?  Егер  тарихи  шолу  жасасақ  әңгіме  үзаққа 

кетер  еді.  Соңдықтан  түйінді  деген  мәселелерге  ғана  назар 

аударғым келеді.

Мәселенің түп негізін түбірлеп түсіну үшін қазақ тілінің сан 

ғасырлық тарихынан жеткен кейбір  деректерге де  көз жүгірте 

отыралық. Бақсақ, қазақ тілі XIX ғасырдың екінші жартысынан 

пікір  объектісіне  айнала  бастайды.  Тіпті,  орысша  оқып,  орыс 

төрбиесін көрген  Ш.Уәлихановтың озінін қазақ баласын орыс- 

ша оқытумен әуестене  беруден тіксінгені  бар.  Осыдан 92 жыл 

бұрын  «Айқап»  жорналында Мұсақанов дегеннің тіл,  әдебиет 

туралы  пікір  толғай  келе  ұлт тілінің тамырына балта  шабыл- 

масын деген сынайлы ой қозғапты.

297


Бұдан  бергі  жердегі  Ә.  Бөкейханов,  А.  Байтұрсынұлы, 

М.Дулатұлы  тәрізді  қазақтың рухани  көсемдерінің  тіл  қамын 

жеген  толғаулары  қазақ  санасын  оятқан  өзгеше  өре  болатын.

Содан кейінгі ғұламалар мен жазушылардың, қайраткерлер мен 

қаламгерлердіңті лге соқпай өтпегендері жоқ. Солардың бәрінде 

қазақ тілінің байлығын ғана сөз етіп таңданудан гөрі, сол асыл 

қазынадан  қамсыз-карекетсіз  күйде  жүріп  айрылып  қалмау 

жағын  көбірек  әнгіме  еткен.  Және  тіл  тынысының тарыла  ба- 

стау  себептерін  көрегендікпен  толғай  отырып,  болашақтағы 

болмыс-бітімін  көзге  елестетіп,  сақтандыра  әңгіме  қозғайды. 

Осыдан тарихтың арғы-бергі түңғиығында әлі де ашылмай ар- 

шылмай жатқан небір қүпия сырлардың жатқанын байқатады.

Қазақ  тіліне  қатер  төндіріп  түрған  себептерді  іздегендер 

болды. Көрсетті де. Сондағы басты қауіптің бір де болса бірегейі 

елімізге  өзге  ұлт  өкілдерінің  шамадан  тыс  ендірілуінде  екені

Қараңыз


ғ

демографи

ша,  әсіресе  орыс  ағайындар  17-ғасырдан  келе  бастаған.  Содан

бергі  жердегі  келгіншілердің  жалпы  саны  шамамен  8  милли-

оннан асып жығылады. Бүл демографиялық тасқын проңесінің

0

түпкі  себептерін  сараламай-ақ,  халқымыздың  өз  мәдениеті 



мен  өз  тіліне  деген  немқұрайдылықтың  қалай,  қайдан,  неден 

басталғанын осының өзінен де шамалауға болады. Бүл жөнінде 

талай  айтылды  да.  Лек-легімен,  кезең-кезеңімен  ағылған 

жұрттың ел тұтастығы мен тіл түтастығына (прогрестік ролінің 

болғанына қарамастан)  едәуір нүқсан келтіргенін күні  бүгінге

дейін сезінудеміз.

Қазақ  орыс  тілі  арқылы  көп  нәрсені  үйреніп,  көзінің  ашы-

ла түсуімен  қатар,  өзінің ұлттық түтастығына көлеңке түсіріп,

қақ  жарыла  бастағанын  сезбей  де  қалды.  Атап  айтсақ,  қазір

ана  тілін  аялаушылар  мен  аямаушылар,  жақтаушылар  мен

таптаушылар, қарсылар мен қамын жеушілердің ара жігі ашы-

лып, айқындала бастады.

298


Бұл ұлт басына төніп түрған қатер. Біз Елбасымыздан бастап 

тәуелсіз  Қазақстанды  қалтқысыз  сүйетін  нағыз  отаншыл  аза- 

матты тәрбиелеу қамындамыз. Ал әлгіндей бір ұлттың қақ жа- 

рылып отырған жағдайында ұлттың патриоттық негізін қалай 

қаламақпыз.  Мұны  ұлттық  мәдениет,  ұлттың тіл  мөселелерін 

қозғаған сайын сезінудеміз.

Бірнеше  тілді  білу  -   байлық,  өз  тіліңді  білмеу  -   қорлық 

екенін терең түсінетін кезең келді. Экономикада, білім-ғалымда 

әлемдік бәсекелестік деңгейіне  жету талабын  қолдап отырған 

Елбасы саясатын қуаттамау ессіздік болар еді. Алайда көңілдегі 

күпті ойлардан  арыла алмай жүргеніміз де  ақиқат.  Қазір орыс 

тілі үстемдігінің үстіне ағылшын тілін үйрену қатты насихатта- 

ла бастады.  Тіпті ендігі жерде ағылшын тілі мен компьютерді, 

интернетті меңгермегендер мемлекеттік қызметке алынбайты- 

ны ескертілуде. Сөз жоқ, мұндай талаптан кейін әсіресе жаста- 

рымыз ағы лшын тілін бес-алты айдың ішінде-ақ үйреніп алады. 

Үкімет тарапынан  осыңдай  қажеттілік туындатылып отырған 

соң, ағылшын тілінің алшаңдай басып қазақ даласының төріне 

шығатыны анық.

Басты  күдік,  қайран  қазақ  тілі  тағы  да  тасада  қалып, 

босағада телміріп қала ма,  жоқ әлде  босағадан да шығып кете 

ме  дегенге  саяды.  Өзіңнің ұлттық тіліңді тәркілеуге  апара ма 

деп  күйзелмеске  шара жоқ.  Ана тілден  алыстау  арқылы  бүкіл 

үлттық  болмыстан  жұрдай  болып  бара  жатқан  ұрпақты  көре 

отыра қалай дәтің шыдайды.

Ал қазақ тілінің әңгімесі әлі бітер емес. Ағылшын тілі арала- 

са бастаған сайын тіпті қиындай түсер түрі бар. Өткен ғасырдың 

20-30  жылдарында алыптар  айтқан күдіктен өлі күнге  арылар 

түріміз жок. Обалына не керек, қазақ зиялылары тіл мәселесін 

назарында  үздіксіз  ұстап  келеді.  50-жылдардағы,  одан  кейін 

80-жылдардағы  сілкіністер  соның  айғағы.  Үлылардың  айтқан

қаупін қаиталаумен келеміз.

299


Қазақтың  жаңалыққа  жаны  құмар,  құйма  құлақ  халық 

екені ежелден белгілі.  Әр нәрсенің екі жағы болатыны сияқты 

осы  құймақұлақтың  еліктегіш,  солықтағыш  сезімдерді  тым 

асқындырып жіберген тәрізді.

Өткен  тарих  шеңберінде  еліктемеген  нәрсеміз  қалмады. 

Коршілеріміздің  болмысында  біз  ұйренбеген  еш  нәрсе  жоқ 

тәрізді.  Тіпті  арақ-шарап  ішуді  де  асыра  орындап  жүрдік, 

басқасын  былай  қойғанда.  Орыс  тілін  үйрену  арқылы  орасан 

зор қазынаға жолыққанымыз рас.  Ойымыз тереңдеп,  қолымыз 

үзарды.  Білім көкжиегінде  еркін қалықтайтын болдық.  Соның 

нәтижесінде  дүниежүзілік  мәдениет  қазанынан  дәм  таттық. 

Бұл  ұлы  жетістік.  Сөйтіп  жүріп  біз  біртіндеп  үлттық  негізден 

алыстап,  түғырымызды  теңселте  бастағанымызды  кеш  сезіне 

бастағандаймыз.  Міне  осы  қатерлі  қалыптан шығудың жолын 

іздеудің  орнына,  ел  сенген  қайсыбір  азаматтарымыздың  ұлт 

мерейін  төмендетер,  болашағын  бұлыңғырлатар  әрекеттерге 

бар  беретіні  өлгіндей  еліктеу  мен  солықтаудың  нәтижесі. 

Өзі  отырған  ағаштың  тамырын  балталаудың  нәтижесі  өз

ұрпағының тағдырына немқүрайды қараудың нәтижесі.

Әйтпесе  халық  сенімін  ақтайды  деген  кешегі  депутаттар 

іс-әрекетін  қалай  түсінуге  болады.  Үлттық  мүддені  кездейтін 

мәселенін  бәріне  үрке  қараудың арты  неге  апарып соғатынын 

халық қалаулылары қашан түсінеді?

Әңгімені  бүлайша  қозғап  отырғанымыздың  басты  себебі 

Парламент  бекіткен,  Президент  қол  қойған  Қүжаітағы 

мемлекеттік тілдің тәлкекке түскен тагдыры, өздері қабылдаған 

Тіл  Заңы  мен  мемлекеттік  Бағдарлама  талаптарын  парламент 

қадағаламағанда кім қадағалау керек?

Халықаралық «Қазақ тілі»  қоғамы  соңғы төрт-бес жылдың 

ішінде  Парламентке  әлденеше  хат  жолдады.  Солардың 

қайсыбірін еске  ала кеткен жөн сияқты.  В. Нигметжанов деген 

біреу  «Қазақ  тілі  әлі  тіл,  оның  иығына  азагүлді  іліп,  апарып 

көму керек» деп сандырақтады  «Известия» газетінде.  Біз Пар-

300


ламентке,  Республика  Прокурорына  хат  жолдадық.  Бұл  кім, 

өмірде  бар  адам ба, жоқ біреудің атын жамылған жалған біреу 

ме?  Егер  арнайы  ұйымдастырылған  мақала  болса,  не  «Изве- 

стия»  газетін,  не  ондай  адам  бар  болса  қазақ  тілін  қорлағаны 

үшін  заң  алдында  жауап  берсін  деген  талап  қойдық.  Жауап

жоқ.


Соңдай-ақ,  екі  палатаның  бас  қосуында  қазақша  баянда- 

ма  жасай  бастаған  ҚР  Қорғаныс  министрі  генерал-полковник 

М.  Алтынбаевты  келеке  етіп  сөйлетпей  қойғанынын  себебін 

айтып жауап беруін Парламенттің өзінен талап еттік. Оған жа- 

уап берілмеді.

ҚР-ның  Үлыбританиядағы  қазіргі  елшісі  Ерлан  Ыдыры- 

сов  (ол  кезде  министрдің  орынбасары  болатын)  дегеннің  ҚР 

Конституңиясы,  Тіл  туралы  Заңның  баитары  мен  Президент 

Түжырымдамасына шімірікпестен  қарсылық  көрсетіп,  «Қазақ 

тілінің  дипломатиялық  жұмыстарга  қажетсіз,  өйткені  ол  жа- 

рамсыз  тіл  екенін»  жария  еткенде  де  бүлк  етпеген  біздің  де- 

путаттардан  жауап  күттік.  Қазақ  тілінің  қадыр-қасиетін, 

оның  асқан  байлығын  білмей  өскен  тәрбиесіз  үлдың  сыртқы 

дипломатиялық  жүмыста  қалай  жүргеніне  танымыз  бар.  Өз 

тілін қорлаған дипломат өз елінін мүддесін қалай қорғамақ. Бүл 

мәселе де үнсіз  қалды.  Ойға қаласың,  сонда мемлекеттік тілді 

білмейтін тіпті қадірлей алмайтын сыртқы істер министрлігінің 

қүны қаншалықты.

Биылғы 

жылдың 


20-ақпанында 

«Қазақ 


тілі» 

қоғамыныңқабырғасын 

қайыстырған 

бір 


оқиға 

болды. 


Сенген  депутаттарымыз  оқыс  ойын  көрсетті.  Қазақ  тілін 

қажетсінбейтінін ашық айтып, бүркеп келген шын бет пердесін 

ашты.  Қоғам  Төралқасының  ілешала  өткізілген  бас  қосуында 

біз бүл күнді қазақ тілінің басына төнген қаралы күндердің бірі 

деп  жарияладық.  Басқа  қалай  айтарсың.  Депутат  Амангелді 

Айталыныңалдағы сайлауда депутаттыққаүміткер қазақтардан 

қазақ тілін  білуді  талап  ету  керек  деген үсынысы  дауысқа  са-

301


I

лынуы  мүң екен,  қатысқан  қалаулылардың  60-ы  қарсы  болыгі 

шыға келді.  Қолдағаны  31-і ғана.  Осыны  естігенде жүрегімізді 

үстап,  есеңгіреп  қалғандай күй  кештік.  Сол  күйініштен  әлі  де 

арыла алмай жүрген жайымыз бар.

Біріншіден,  мемлекеттік  тіл  мәселесі  неге  парламентте 

талқығатүсуі керек? Оныңтағдыры Конституциядатаңбаланып

Тіл туралы. 

-

Заң да әйгіленген  еді  ғой.  Енді  келіп  мемлекеттік ііл   керек



пе, керек емес пе дегенді саудаға салудың не жені бар?

Екіншіден, 

депутат 

болғысы 


келетін 

үміткерлерден

мемлекеттік тіл білуді талап ету заңға қайшы келмейтін, қайта

сөз-  бүйдаға салынып келе  жатқан  Заң шарттарын орыңдауды

бір табан да болса жақындату емес пе бүл?

Ел мүддесін ойлайтын кез келген отаншыл азаматтың аузы- 

нан шығуға тиісті «қазақтардың қазақша білуі керек» дегеннің 

қандай  ерсілігі  бар?  Соншама  шошитын  мәселе  емес  еді  ғой, 

бүл.  Сорақылықтың төресі қазақ тіліне  қазақ депутаттарының 

қарсы  болуы.  Одан  да  сорақысы,  кезінде  ел  басқарған,  ірі-ірі 

кызмет  тізгінін  әлі  де  үстап  жүрген  М.  Сағдиев,  Қ.  Түрысов,

Қадырова, Ғ. Қалиев, О. Әбдікөрімов, Ж

қалтырамаи

рып,  «тілге  қарсымын»  деген  тетікті  басып  қалғаны.  Ауылға 

жаны күйзеліп жүргендей сынай танытатын ауыл партиясының 

басшысы академик ЕҚалиевтің мемлекеттік тілге деген өз пай- 

ымдауын  қорғап  Ресей  газеттеріне  дейін  иек  артуы  «біздің 

үлттық  болмысымыздың  қаншалықты  деңгейге»  көтерілгенін 

байқатады.  Осындай оқиғалардан кейін біздің үлттық болмыс- 

бітімізді  тәрбиелеп  баулуда  орасан  мол  олқылықтар  жіберіп 

келе  жатқанымызды  өкінішпен  сезінесің.  Бүл  ең  алдымен ана 

тілге  мән  бермеуден  туындап  жатқан  үлтсыздық,  рухсыздық. 

Тіпті керек десеңіз имансыздық!

Үшінші бір таңқаларлық жайт мынау еді.

302


Қазақ  тілін  қазақ  депутаттары  білсін  дегенге  карсы  болған

екен. Туыс, дос, бауыр, корші ден тобемізге котерігі, торімізден 

орын  беріп  жүрген  бүл  ағайынның  алдында  қазақ  тілінің  не 

жазығы  бар еді.  Ау оларды тілді білсең де  білесің, білмесең де 

білесің деп зорлап жатқан кім бар.  Тым болмаса, қалыс қалуға 

да батылдығы жетпеді ме екен, шіркіндердің.

Бүдан  шығатын  түйін,  қасқырды  қанша  бақсақ  да  орманға 

қарап  ұлуын  қоймайды.  Ата-ағаларымыздан  жалғасып  келе 

жатқан  ізгі  әңгіме  еске  түседі.  Қазақ  жер  ауып  келген  бір  де 

бір  орыс  ағайынды  жатсынбаған.  Құдайы  көршілік  қақысын 

ұмытпаған.  Барын  бала  шағасының  аузынан  жырып  беріп, 

орыс  қонағын  да  құдайындай  күткен.  Ол  ол  ма,  тіпті  оның 

тілін үйреніп, көп өнегесін үлгі еткен.  Сөйтіп тым елпектегіш, 

еліктегіш  мінезімен  кең  қолтық  қазақтың  орыспен  тамыр 

болмағаны  сирек.  Тіпті  орыстан  досың  болса,  жанында  ай 

балтаң болсын деп сақтана жүрседе достың қолын еш уақытта 

кейін тартпаған. Сол мінезбен әлі келе жатырмыз. Бүл мінезден 

опық жеп жүрген жағдайымызды несін жасырайық.

Бергеніңді  айтпа,  көргеніңді  айт  деген  ғой  бабаларымыз. 

Әйтседе,  қазақ  жері  мен  елінен,  қалтқысыз  ашық  конілінен, 

ықылас-бейілінен  кол-көсір  жақсылық  коріп  келе  жатқан 

көршілерімізге  біздің  де  бір  мезгіл  қолқа  салып,  базына  ай- 

тар  шағымыз  әлдеқашан  болды-ау деймін.  Тілін  біліп,  үлгісін 

алып  отырған  көршілеріміздің  қаншама  жылдар  бойы  қатар 

өмір  сүріп  келе  жатса  да  қазақ  консысына  ілтифат  білдірмеуі 

неліктен  деген  ойға  қаласың.  Тым  болмаса,  қазақ  көршісінің 

бір-екі ауыз созін біліп, тілдесуге жарамай келе жатқаны бізді, 

тілді, елді менсінбеуі емей немене? Тағы бір окініштісі, осының 

бәріне орыс ағайыннан горі өзіміз кінәлі сияқтымыз.

Соңғы жетпіс жыл бойы орыс халқы  мен орыс тілінің наси- 

хаты  күшті  болғаны  соншама өз тіліміз  бен  өз  мәдениетімізді 

қажет  деп  санамайтын  халге  жеттік.  Орыс  тілін  білген  адам

303


ғана қатарға қосылады дегенді бойға сіңірудің арқасында қазақ 

мектентеріне  орыс  мектептері  үстемдік  қүрды.  Бүл  дерттен 

күні бүгінге дейін арыла алмай келеміз.

Бұл  дерттен  арылудың  ең  сара  жолы,  ең  алдымен  өз  тілің 

мен  өз  мәдениетіңді  шексіз  сүю  болмақ.  Өзге  тіл  мен  өзге 

мәдениеттің  де  қадыр-қасиетін  танып  білу  сол  арқылы  болу 

керек.  Ата  бабадан  жалғасқан  текті  тәрбиенің  желісін  үзіп 

алғандаймыз. 

~  :  I .  іш  гвшш  ВбдуЙ

Қазіргі  қазақтардың  мінез-қүлқында,  іүсінік-түйсігінде, 

пайым-парасатында тіпті кескін-келбетінің озінде танқаларлық 

өзгерістер  болып  жатыр.  Содан  сескене,  үрке  атысып,  ұрпақ 

тәрбиесін  күнделікті  қадағалап  отыру,  ең  алдымен  қазақпын 

деген  әрбір  азаматтың  түбірлі  міндеті  болу  керек  екенін 

үмытпасақ деймін.

Еліміздің экономикасы мен әл-қуаты артып, саяси әлеуметтік 

еңсесі  көтерілген сайын,  үлттық тіл  мен ұлттық рухымыздың 

да  өскенін,  ұлттық  мүддеміздің  екінші  қатардағы  қосалқы 

дүниедей болып қалмауын қадағалау бәрімізге парыз.  Әсіресе, 

ел  басқарған  азаматтар  мойнынан  түспейтін  жүк  бүл.  Бұлай 

дейтінім, қазақ тілін менсінбеу арқылы, өзге мәдениетке табы- 

нып, ұлттық дүниемізді  аяқ асты  ету ағымы белең алып бара- 

ды.  Тәуелсіздік  туын  енді  ғана  желбіретіп,  әлемдік  мемлекет

қатарынақосылабастағанымыздаүлттыққұндылықтарымызды

болмақ

үлтты қ қүндылықтарымыздың негізгі тірегі -  тіл. Мұны 



түсшдіріп жатудың өзі артық. Ал осы тіліміз тәуелсіздігіміздің 

қуатты  қүралы,  асыл  ой  мен  парасат  белгісі,  елдігіміз  бен 

бірлігіміздің  туы  екенін  біле  тұра  неге  оның  еңсесін  көтере

алмаи


дар көкейден кетпейді.  Бұл сауалдар көптен қойылып келе жа- 

тыр.  Зиялыларымыздың көбі  шығар жолдарды үсынып  келеді. 

Бұларды екі топқа бөліп қарау керек.

304


Тіліміздің  бүгінгідей  күйге  тап  болуы  қазақтың  өздеріне 

тікелей байланысты. Олай дейтініміз, өзін сыйлайтын адам ғана 

өзгенің қадірін көре, тани білмек. Яғни өз тіліне селкос жан, өз

үлтының асыл қасиетінтанып, біліп, оны қастерлей білмегеннен 

не  күтуге  болады.  Осындайлардың  қарасы  көбейген  сайын 

халықтың үлттық сыйпаты жоғала бастайды. Оңдай халықтың 

өз  мүддесін  қорғарлық  күрескерлік  қабіле гі  төмендейді.  Бізге 

қазір  осы  қасиет  жетіспейтін  тәрізді.  Мүны  айтып  отырған 

себебім  кімді  көрсең  де  көбіне  көп  ойлайтыны  тіл  мүддесі 

емес,  көмей  мүддесі  мен  қалтасын  толтырудың  қамы.  Әрине 

аш  баланың  тоқ  баламен  ойнамайтынын  аталарымыз  дөп  ай- 

тып кеткен ғой. Қажет болса қолың жетпей түрған нанды қүран 

үстіне шығып алуға да үлықсат ететін шариғат шешімі де бар. 

Соған  қарамастан  ешбір  адамзат діл  мен тілге  қосалқы  дүние 

ретінде  емес,  рухани  қазына,  жан  байлығы,  ар-үят  байлығы, 

адамгершіліктің тірегі деп қараған ғой. Тазалықтың, пәктіктің, 

имандылықты ң  жаршысы  іспетті  бағалаған  тіпті.  Міне  осы

қасиет көбімізден алыстап барады. Бүл бір.

Екіншіден, ел мүддесін кездеймін, халық қамын жеймін деп 

атқа мінген азаматтарымыздың арасында «осы менің арым таза 

ма,  істеген  іс-әрекетімде  әділдік  бар  ма,  маған  сеңген  елдің 

қамын  ойлағаннан  гөрі,  өз  күйімді  көбірек  күйттеңкіреп  кет- 

кен жоқпын ба» деп өзіне өзі сауал қойып, өзін өзі тексеріп от- 

ыратындары  шамалы  ма  деймін.  Баю  үшін  жол  таңдамайтын 

қорқаулар  қарасы  көбейіп  барады.  Ондайлардан  рухани 

байлықтың көзі неде деп сүрай қалсақ «атанның басы» деуден 

тайынбайды.  Кітаптың  бетін  ашпайтын тоқмейіл  тоғышарлар 

ортасында тіл тағдырын сөз етудің өзі қорқынышты болып ба-

рады.

Осының  бәрін  ой  елегінен  өткізе  келе  тойынғандарымызға 



төубе, иманын ұмытпаған қалған едге шүкірлік қажет сияқты. 

Тіліміздің тағдырын сіз бен біз ойламағанда, кім ойлайды. Жап-



305

I

ғана қатарға қосылады дегенді бойға сіңірудің арқасында қазақ 

мектентеріне  орыс  мектептері  үстемдік  қүрды.  Бүл  дерттен 

күні бүгінге дейін арыла алмай келеміз.

Бүл  дерттен  арылудың  ең  сара  жолы,  ең  алдымен  өз  гілің 

мен  оз  мәдениетіңді  шексіз  сүю  болмақ.  Өзге  тіл  мен  өзге 

мәдениеттің  де  қадыр-қасиетін  танып  білу  сол  арқылы  болу 

керек.  Ата  бабадан  жалғасқан  текті  тәрбиенің  желісін  үзіп 

алғандаймыз. 

7  ійуі  цитгодш  непүЗ

Қазіргі  қазақтардың  мінез-құлқында,  түсінік-түйсігінде, 

пайым-иарасатында тіпті кескін-келбетінің өзінде танқаларлық 

озгерістер  болып  жатыр.  Содан  сескене,  үрке  атысып,  үрпақ 

тәрбиесін  күнделікті  қадағалап  отыру,  ең  алдымен  казақпын 

деген  әрбір  азаматтың  түбірлі  міндеті  болу  керек  екенін 

үмытпасақ деймін.

Еліміздің экономикасы мен әл-қуаты артып, саяси әлеуметтік 

еңсесі  көтерілген сайын,  үлттық тіл  мен үлттық рухымыздың 

да  өскенін,  үлттық  мүддеміздің  екінші  қатардагы  қосалқы 

дүниедей болып қалмауын қадағалау бәрімізге парыз.  Әсіресе, 

ел  басқарған  азаматтар  мойнынан  түспейтін  жүк  бүл.  Бүлай 

дейтінім, қазақ тілін менсінбеу арқылы, озге мәдениетке табы- 

нып,  үлттық дүниемізді  аяқ асты  ету ағымы белең алып  бара- 

ды.  Тәуелсіздік  туын  енді  ғана  желбіретіп,  әлемдік  мемлекет 

қатарына қосылабастағанымызда үлттық қүнды лықтарымызды 

аялай алмасақ елдігімізге сын болмақ.

Сол ұлттық қүндылықтарымыздың негізгі тірегі -  тіл. Мүны 

түсіндіріп жатудың өзі артық. Ал осы тіліміз тәуелсіздігіміздің 

қуатты  құралы,  асыл  ой  мен  парасат  белгісі,  елдігіміз  бен 

бірлігіміздің  туы  екенін  біле  тұра  неге  оның  еңсесін  көтере 

алмай  келеміз.  Бұған  кім  кінәлі?  Не  істеу  керек  деген  сауал- 

дар кокейден кетпейді.  Бұл сауалдар көптен қойылып келе  жа- 

тыр.  Зиялыларымыздың көбі  шығар  жолдарды ұсынып келеді. 

Бұларды екі топқа бөліп қарау керек.

304


Тіліміздің  бүгінгідей  күйге  тап  болуы  қазақтың  өздеріне 

тікелей байланысты. Олай дейтініміз, өзін сыйлайтын адам гана 

өзгенің қадірін көре, тани білмек. Ягни өз тіліне селкос жан, өз 

үлтының асыл қасиетінтанып, біліп, оны қастерлей білмегеннен 

не  күтуіе  болады.  Осындайлардың  қарасы  көбейген  сайын 

халықтың үлттық сыйпаты жоғала бастайды. Оңдай халықтың 

өз  мүддесін  қорғарлық  күрескерлік  қабілеті  томендейді.  Бізге 

қазір  осы  қасиет  жетіспейтін  тәрізді.  Мүны  айтып  отырған 

себебім  кімді  корсең  де  көбіне  көп  ойлайтыны  тіл  мүддесі 

емес,  комей  мүддесі  мен  қалтасын  толтырудың  қамы.  Әрине 

аш  баланың  тоқ  баламен  ойнамайтынын  аталарымыз  дөп  ай- 

тып кеткен ғой. Қажет болса қолың жетпей түрған нанды қүран 

үстіне шығып алуға да ұлықсат ететін шариғат шешімі де бар. 

Соған  қарамастан  ешбір  адамзат діл  мен тілге  қосалқы  дүние 

ретінде  емес,  рухани  қазына,  жан  байлығы,  ар-үят  байлығы, 

адамгершіліктің тірегі деп қараған ғой. Тазалықтың, пәктіктің, 

имандылықтың  жаршысы  іспетті  бағалаған  тіпті.  Міне  осы

қасиет көбімізден алыстап барады. Бұл бір.

Екіншіден, ел мүддесін кездеймін, халық қамын жеймін деп 

атқа мінген азаматтарымыздың арасында «осы менің арым таза 

ма,  істеген  іс-әрекетімде  әділдік  бар  ма,  маған  сеңген  елдің 

қамын  ойлағаннан  гөрі,  өз  күйімді  көбірек  күйттеңкіреп  кет- 

кен жоқпын ба» деп өзіне өзі сауал қойып, өзін өзі тексеріп от- 

ыратындары  шамалы  ма  деймін.  Баю  үшін  жол  таңдамайтын 

қорқаулар  қарасы  кобейіп  барады.  Ондайлардан  рухани 

байлықтың көзі неде деп сүрай қалсақ «атанның басы» деуден 

тайынбайды.  Кітаптың бетін  ашпайтын тоқмейіл тоғышарлар 

ортасында тіл тағдырын сөз етудің өзі корқынышты болып ба-

рады.

Осының  бәрін  ой  елегінен  өткізе  келе  тойынғандарымызға 



тәубе, иманын ұмытпаған қалған едге шүкірлік қажет сияқты. 

Тіліміздің тағдырын сіз бен біз ойламағанда, кім ойлайды. Жап-

305


ардақтыларымызды  толассыз  құртып  отыру  (Кеңес  дәуірінде 

де) нәтижесінде осындай күнге жеттік.  Тіпті  мемлекеттік  етіп 

мәртебелеген АНА  ТІЛІМІЗДІҢ өзін аялап тұтына алмайтын, 

тіпті  ғасырлар  бойы  армандап  жеткен  Тәуелсіздік  тұсында  да 

өзіндігің қорғай алмай  жан-жағына жалтақтап,  мүсәпірлік күн 

кешуі барып түрған масқара, қорлық емес пе?

Міне осындай жағдайда қаны бар қазақ қалай тыныш отыра 

алады. Құдайға шүкір, әзір қазақ түгелдей өзгеленіп біткен жоқ. 

Асыл  заттың топырақ астында қаншама жылдар  жатқанымен, 

түсін бермейтіні іспетті  халқымыздың үлттық рухы төмеңдеуі

мүмкін  емес.  Ел  мүддесін,  тіл  мүддесін  тереңінен  ойлайіын 

ақылдарымыздың сәл ғана қалғып кеткені болмаса, неше  алу- 

ан кұбыла түскен сыртқы жат әлемнің жалтырағына әлі арбала



1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   34


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал