Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0



жүктеу 3.59 Mb.

бет16/34
Дата08.01.2017
өлшемі3.59 Mb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   34

214

Әуелгі кезде елдің де, үкіметтің де тілге деген ықыласы мен 

ниеті бір арнағақүйылып, алапаттірліктер бастау алған болатын.

Тіл туралы Заңның жарияланып, оңда қазақ ті лінің мемлекеттік 

мәртебесінің  әйгіленуі,  мемлекеттік  Бағдарламаның  түзіліп, 

соның  талапгарын  орындауға  түгел  кіріскен  шақты  қалай 

үмытарсын.  Жүртшылық  «Қазақ  тілі»  қоғамына  жаппай 

мүшелікке  өтіп,  тілге  тым  болмаса,  аздаған  мүшелік  жарна 

төлеу  арқылы  өз  үйлесімді  қосайын»  деп,  үлттық  намыс  пен 

жігерін қайрай түскен шақ еді бүл. Сол қарқын, сол екпін намы- 

сы  бар  қазақтың бәрін екі-үш  жыл  бойы  билеп түрды.  Осыны 

дер кезінде үғып, пайдалана білген қоғам аз уақыт ішінде жер- 

жерде  өзінің  жергілікті  үғымын  қүрып  үлгерді.  Сол  арқылы 

әрбір  ауыл,  әрбір  аудан,  әрбір  облыс  шеңберінде  мемлекеттік 

тіл  беделін қалай  көтеріп, оны  өз  иесімен қалай қауыштыруға 

болады  деген  мәселелермен  жан-жақты  шүғылданып,  осыған 

септігі тиер шаралар өткізе бастады.

Әдетте мүндай үйым төменнен бастау алады емес пе, ал бүл 

жолы керісінше болды. Яғни, жоғарыдан томен карай өрістеген 

қоғам жүмысы біртіндеп қанат жайып, біртіндеп қарқын алды. 

Әуелі  ресиубликалық,  сосын  облыстык,  қалалық,  аудандық 

және бастауыш үйымдарға үласқан үйым еліміздегі ең беделді, 

ең қуатты да жүйелі қүрылымы бар бөлек күшке айналды.

Бүл  түста  мына  бір  жайды  еске  ала  кегкен  жөн.  Тілге  мой- 

ын  бүрарлық  мүрша  жоқ  Колбин  заманы...  Қазақ  зиялылары- 

на  қырын  қарай  келген  қияс-қырыс  мінезді  жүзінеде  қалып 

қоймауын қадағалған қоғам, мүны сол кездегі облыстық аіқару 

комитеті  сессияларында  арнайы  мәселе  ретінде  талқылатып, 

әрбір  облыс,  қала,  аудандардың  өз  бағдарламасын  шешім 

қабылдатып отырды.  Сөйтіп өрбір облыс,  әрбір  қала,  әрбір ау- 

дан  тіпті  жергілікті  ауыл  кеңестерге  дейін  мемлекеттік  тілді 

өрістету жөнінде нақты шаралар белгілеп, сол бойынша жүмыс 

жүргізгені  мөлім.  Бүл  «Қазақ  тілі»  қоғамының  үлкен  табысы 

еді.  Адамдардың  да  қоғамға  деген  ықылас-бейілінің  төгіліл

215


түрған тұсы.  Қоғам  үшін,  тіл  үшін мүшелікке  өтуді  парыз  са- 

нап,  мақтаныш  көріп  жарнаны  да  қиналмай  төлейтін  жайлы 

заман  болатын.  Жер-жерде  осылайша жүмыс  тоқтаусыз  жүріп 

жатты.  Аудан,  облыс,  республика  басшылары  біздің  көтерген 

мәселелерімізге  елгезектік  танытып,  барынша  жәрдем  қолын 

созыпотырды.  ' 

ІШ Д И Д р Ж   гН,*эфігш> ;



Мүның  үстіне  республикалық  ұйымның  Алқа  жиынын 

облыс-облыстарда  өткізуді  дәстүрге  айналдырдық.  Ол  үшін 

жергілікті  жердегі  ұйымдарымызды  іске  қоса  отырып,  ар- 

наулы  сүрақ-сауал  аркылы  әлеуметтік  зерттеу  жүргіздік. 

Ондағы  мақсат,  мемлекеттік тілдің  қолданыс  аясын  анықтап, 

жетістіктер  мен  кемшіліктерді  талқылауға  салу,  алдағы 

міндетті  айқындау  болатын.  Мүндай  бас  қосуларда қоғам  мен 

облыс, аудан басшыларының бірі арнайы баяндамамен қатысып 

отырды.  Осы  тектес  ондаған  мәжіліс,  маслихаттар,  сұхбаттар, 

радио-телеарналар  арқылы,  баспасөз  арқылы  үздіксіз насихат- 

талып  келді.  Сондай-ак  әлденеше  ғылыми  практикалық  кон- 

ференңиялар,  фестивальдар,  тіл  мерекелері,  тіл  апталықтары 

мен  айлықтары,  «Жігіт  сұлтаны»,  «Қыз  аруы»  тәрізді  конкур- 

стар мен сайыстар тіл мәртебесін көтерер шаралардың түр-түрі 

жандандырылды.

Тілге,  мәдениетке деген осы  қарқын осылайша өрістей бер- 

генде  біз  діттеген  мақсатымызға  ендігі  жетіп  те  қалған  болар 

едік  деп  ойлаймын.  Бірақ,  тарих  кеші,  көбінесе,  өзінін  даму 

заңдылығына лайықты,  өз арнасымен,  өз жолымен жүріп оты- 

ратыны мәлім.

Қазақстанымыздың тәуелсіздік түғыры бекітіле түскен сай- 

ын өзге мәселелер аңдыздап шыға берді де, тіліміздің топсасын 

жұртшылық тағы  да босатыңқырап  алды.  Нарық келді,  нарық 

келді де парыкты билей бастады. Үлттық мәдениет, ұлттық тіл, 

ұлттық  өнер  атаулы  тағы  да біртіндеп  ығысып,  алыпсатарлық 

кәсіпке орын бере бастады. Нарыққа дайын емес халқымыздың 

алғашқы да қайда барарын, қандай амал табарын білмей аңырап,

216


абыржып  түрған  аралық  сөтін  әдемі  пайдаланған  алаяқтарға 

жем болып жатты. Күнкөріс мәселесі алдыңғы қатарға шықты. 

Күн  көру мәселесі,  әрине  ешқашан  елдің есінен шыққан емес. 

Әйтсе  де  бүрын  алаңсыз  айлығын алып,  кезек  келгенде  еңбек 

демаласына шығып, уайымсыз тірлік кешкен ел ілезде апалаң- 

топалаң арпалысқа түсті де кетті. Жүмыс орындары қысқарып, 

еңбекшілердің  еңбекақылары  уақытылы  берілмей,  нарықтың 

кайырымсыз  қатал  заны  әрбір  үйдің  есігін  қаттырақ  қағып, 

қазақтың  күйін кетірді.  Қоғамда  болып  жатқан  мүндай аласа- 

пыран  әрекеттердің  қоғам  жүмысына  да  салқының  тигізбей

койғанжок.

Осындай  шақта  «Қазақ  тілі»  қоғамының  санаға  тиер 

салмақты  сөзінің  қүны  да  нарық  таразысына  түсіп,  қалай 

етсең,  олай  ет ақша тап,  пайда көзде,  күніңді  көр дейтін  қатаң 

талап заңына тәуелді  бола бастады.  Сөйтіп «балапан басымен, 

түрымтай  түсымен»  дейтін  кезеңге  тап  болдық.  Ел  басқарып 

отырған  азаматтар  да,  олардың  аузьіна  қарап,  жәрдем  күтіп 

отырған халайық та дағдарысқа душар болды.

Мүндай жағдайда мүшелік жарна қалай жиналмақ, «ертеңгі 

күнім не болмақ» деп сарсаңға түскен жандарды «мемлекеттік 

тілдің мәселесіне «көңіл бөл» деп үгіттегенімізден не шығады? 

Мүның  үстіне,  үкімет  билігінің  басында  келіп-кетіп  жатқан 

жандардың (Терещенко, Қараманов, Қажыгелдин, Балғымбаев, 

Асанбасв) ешқайсысының қазақтіліне бүйрегі бүрып, ықыласы 

түскен  емес.  Қайта,  Тіл  туралы  заңның  қайсыбір  баитарын 

қырнай  түсумен  әлектеніп,  тілді  өндіру  емес,  бүлдірумен 

әуестенді.  Сөйтіп,  жанданып  келе  жатқан  ісіміздің  жалы- 

ны  басылып,  екпіні  саябырлады.  Яғни,  осы  айтылғандардан 

байқалатындай үтысымыз да бар, үтылысымыз да жоқ емес.

Өмір дегеніңіз үзақ-сонар көш екені рас. Ол өз заңдылығымен 

жүріп жатады. Соны үққан, білген, сезген жан ғана көшке ілесе 

алмақ.  Зерделілері  ілесіп  қана қоймай,  үлы  көштің кем-кетігін 

өзінше  толтырып,  өзінше  өрлеп,  нөрлеп  өлектенбек.  Бүл  да

\  

217


зандылық,  мұның  үстіне  әрбір  күштің  бағыт-бағдарын,  орны 

мен  ретін  біліп,  соған  лайықты  әрекет  етпесең  бол  ма?  Осы 

түрғыдан  алып  қарағанда,  біздің  қазақ  мәдениет  аггы  көштің 

ылғи артында келе жатқан сияқты. Төңкеріс дедік, ұралап орыс 

ағайынның соңына ердік.  Орыстың ақыл-ойын, ілім-білімін өз 

тіліміздің  еңсесін  түсірмей-ақ  игеруғе  болатын  еді.  Ахаңдар 

(А.Байтүрсынүлы)  нүсқаған  жолмен  жүргенде,  бәлкім  солай 

болар ма еді,  кім білсін!» Орыс тілін білмесең, өмірден орнын- 

ды таппайсың (о ғажап, өз үйінде, өз ортаңда отырып), бұлдыр 

болашақ коммунизмге  бара алмайсың» деген саясаттың санаға 

сіңгені  соншама,  өз  тілімізді  ұмытып,  орыстақылық  бәйгеден 

оза  шауып,  орыс  ағайынның  да  алдына  шығып  кеткеніміз 

бар.  Бұл бір  жағынан пайдалы  болса,  екінші жағынан зор зиян 

келтіретін қылық болды.

Бұл  тұста  біз  көшке  ілесіп  қана  қойғанымыз  жоқ,  оза  шау- 

ып ойқастап  жүрдік.  Қазақ,  сөйтіп,  аз  жылда үрім-бұтағымен, 

түқым-тұқиянымен орыстаныгі  шыға келді.  «Орыс  болу  қиын 

емес  екен,  ол  үшін  аздап  қазақ  бола  білсең  болғаны»  деп 

көршілеріздің  әжуа  ететіні  осыдан.  Бір  ғажабы,  қазақ  нені 

қолға  алса да,  неге  үмтылса  да,  бәйгенің  алдын  бермеуге  ты- 

рысатын халық.  Әсіресе, өзінің үлттық негізіне қайшы  келетін 

қылықтарға қүмар-ақ. Бүл да қүдай берген «таланттылықтың» 

белгісі  болар.  Әйтеуір,  әрбір  жаңалықгы  сабырмен  сара- 

лап,  оның  рет-жөнін,  кезеңін  анықтагі,  жүйе-жүлгесін  тау- 

ып  игерудің  орнына,  әсіресе  үлт  мүддесіне  нүсқан  келгірегін 

жайларға қомағайлана кірісетіні кісіні таң қалдырады.

Қараңыз.Қазіранатілінигерер-игерместен,жаипайағылшын

тілі дейтін көшке ілескен қазақты молынан кездестіреміз. Тағы 

да  сол  баяғы  ілесу.  Өздігінен  өрлетудің  орнына,  өзгені  өнеге 

тұту тағы да қазаққа ғанатән мінез бе ден ғажаптанасың. Кешегі 

соңиализм  кезінде де,  бүгінгі  нарықтың экономика заманында 

да, лагын, эстон, өзбек, литван, армян тәрізді ұлттар өмір сүріп, 

еліктемей-ақ,  солықтамай-ақ  өз  діңгегінде  айналын,  өлемдік

218


мәдениегке  өз  үнін  қосып  келеді  емес  пе?  Өздігінен  өрле'гіп, 

өэгелерден керегін ала біліп отыр.

Сонда  өлемдік  оркениетке  оз  тіліңмен  жетуге  болмай- 

ды  дегенді  кім  айтты?  Қазақ  тілін  қиынсыйған  ағайынның 

ағылшын  тілінің  жағасына  жармасқанынан  осындай  тексіз 

пиғылды  танығандай боласыз.  Жоқ,  бауырлар,  өткен дәуірдегі 

Бүқар,  Махамбет,  Шалкиіз,  Қазтуған,  Сүйінбай,  Майлықожа, 

Біржан, Ақан, Абай сынды дүлдүлдер сайратқан, кейінгі Ахмет, 

Міржақып,  Мағжан,  Сәкен,  Ілияс,  Қаныш,  Мүхтар,  Ғабиттер 

түрлендірген,  бүгінгі  Қадыр,  Түманбай,  Әбіш,  Қабдеш, 

Мүхтарлар  гүлдендірген  қасиетті  қазақ  тілі  қүдай  берген 

қазынамыз  емес  пе?  Өз  үрпағымызды  осы  киелі  мүрамыздың 

әлдиіне бөлеп,  соның әуенімен тербетіп, қанағаттандырып ба- 

рып, өзге тілге қол үзартсақ жондағы қазақ тілінің пайғамбары 

іспетті  кеменгер  Ахаңның  да  арманы  осы  емес  пе  еді.  Енде- 

ше  қазақ  тілін  бәріміз  жабылып  өз  түғырына  қондыра  ал- 

май  әлектеніп  жүргенде,  сәбилеріміздің  тілін  ә  дегеннен

ағылшынша аштық деп мақтаныш етудің не қисыны бар.

Әңгіме  өркениеттің  қай түрін  болсын  оз  тілің  арқылы  иге- 

ру  мен үйренуде,  сойтіп оз үлесінді  соған  косуда ғой.  Өйткені 

тәуелсіздік түғырының да мықтылығы  мемлекеттік тіліміздің 

баяндылығына  байланысты.  Яғни  мемлекеттік тілін  баяндата 

алмаған мемлекеттің түғыры бос болмақ.

Нарық  келді,  ол  жай  келген  жоқ,  өзіне  тән  сауда-саттықты 

алып келді. Ананы сат, мынаны сат, әрекет ет, пайдатап дегенде 

дүрыс түсінбеген қазекем, әуелгіде баюдың жолы осы екен деп 

коржын-қосқалаңы, қапшық-дорбасын арқалап,  көшеге шығып 

кетті, үйі-жайы, қора-қопсасы, бау-бақшасы адыра қалды.

Міне,  бүл  да  біздің  елге  тән  еліктеу  мен  солықтаудың  бір 

түрі.  Байы дегенде,  жаппай  алыпсатарлыққа  кош  деген  ешкім 

жок қой. Дарақ бір жерде көгереді десмекші, отырған орнынды 

аяла,  аймағыңды  гүлдендір,  егін сал,  ағаш отырғыз, дақыл  ек, 

жеріңді  өңде,  керегіңді  содан  ал,  өндірген  нәрсенің  артығын

219


базарға шығар.  Малыңды  бақ,  шөбіңді жина,  орағыңды  қайра, 

сөйтіп өз қамыңды отырған жеріңмен, атамекеніңмен байланы- 

стыра жемесең, тағы да ығысып, нарықтың қатыгез қайраңына 

шығып қалуың ғажап емес, ағайын!

Әрине,  малды  да,  жерді де,  техниканы  да ә  дегеннен  бөліп 

алған  пысықайлар  жалпылама жұртты  сансыратып тастағаны 

рас.  Соған  қарамастан,  өзіңнің  еншіндегі  әулі-жайың,  азын- 

аулақ  мал-палың  бар  емес  пе,  тым  болмаса  соныңа  ие  болып 

қалудың  қамын  жаса.  Қуат-қаруың  барда  әрекет  етіп  қал. 

Өйткені  қазақтың  тірегі  ауыл,  жер,  мал,  ал  ауылдың  тірегі, 

сол  жерде  өсіп-өнген  жас  ұрпақ.  Ауылға  иелік  етер  жас  буын 

түрғылықты жеріңнен, тиянақты тұғырыңнан безіп, пойызбен 

ерсілі-қарсылы сарсылғанда табарың не?

Елдің  көбі  осылай  сенделіп  кеткен  соң  қазақ  тілі  тағы  да 

керексіздік  шапанын  кие  бастағандай.  Неге  десеңіз  «Қазақ 

тілі»  қоғамына  мүше  болып,  бастауыш  ұйымдарға  топтасып, 

тіл  еңсесін  көтерер  нақты  шараларды  жүргізе  бастаған қауым 

қамын  алдымен  ойлауға  мәжбүр  болды.  Алайда  адам  баласы 

қандай жағдайда да ана тілін ұмыта ала ма? Оның алдында хан 

да,  қара  да  бірдей.  Ендеше  ана тілінің  алдындағы  перзенттік 

парызын  өтеу  кім  кімге  де  парыз.  үлттық  қасиет  пен  ұлттық 

сана ана тілі арқылы бойға дариды.

Адамгершілік,  ар-ұят,  намыс  деген  ұлы  ұғымдардың  қай- 

қайсысы да ұлттық тіл негізінде шыңдалады. Ал балаңыз басқа 

тілмен ауызданып,  сол тілде қанағаттанған болса, одан қандай 

ұлітық  қасиет  күтесіз,  адамгершілікті  қайдан  іздейсіз.  Ал 

балаңыз басқа тілмен ауызданып, сол тілде қанағатганған бол- 

са  одан  шыққан  ұрпақтың  қайырылып  қазақ  тіліне  қарайлай 

алмай жүргенінің астарында осындай сыр жатады.

Қазақтың  атын  шығарған,  ұлт  мақталышына  айналған 

А. Байтұрсынүлы, М. Дулатұлы, М.  Жұмабаев, Ж. Аймауытов, 

С. Сейфуллин, Б. Майлин, М. Әуезов, С. Мұқанов, Е  Мүсірепов, 

I.  Жансүгіров,  Ә.  Марғұлан,  Қ.  Жұбанов,  А.  Жұбанов  сынды

220


тұлғалардың  қай-қайсысы  да  әуелі  ана  тілімен  ауызданған, 

соны қастерлеп тұтынған жандар. Осы мысалдың өзі-ақ саналы 

адамға ой  салмай  ма?  Өз  уызында жарып,  өз  ұясында түлеген 

талантты жан халкының бір кәдесіне жарамай тұрмайды.  Өйт- 

кені  ол  ұлттық  намыс,  ұлттық  ар  ұят,  ұлт  беделі  үшін  күресе 

алар  қайраткер  болып  шығады.  Үлт  беделі  де  осындай 

үлдарының  барлығымен  әйгіленеді.  Үрпағыңды  үлт  тілінде 

тәрбиелеудің түпкі мақсаты осында жатыр.

Осы ретте тағы  да ойға қаласың.  Қазақ тілінің мемлекеттік 

мәртебе алғанына он жыл болды. қаншама өрекеттер жасалды, 

неше  алуан  шаралар  өткізілді,  газет,  журналдар  мен  ақпарат 

құралдары  тіл  мәселесін  көзден  таса  етпей  келеді.  Тіліміздің 

еңсесі  сонда  да  көтерілер  емес.  Неге?  Бүған  кім  кінәлі?  Кім 

жауап  береді  осыған.  Конституциада  айтылған,  Тіл  Заңы  бар, 

Министрлер  Кабинетінің  де  жарлығы  шықты,  т.т.  құжаттар 

жетерлік.  Бұл  істін  жүрмей  жатуына  бір  ғажабы  орыстар,  не- 

месе  басқа  үлт  өкілдері  кінөлі  емес,  өзіміз.  Олай  болатыны, 

қазір  істің  басына  орыс  мектептерін  бітірген  түлектер  келеді. 

Олардың  көбі  іс  қағаздарын  мемлекеттік  тілде  жүргізу деген- 

де үрке  қарайды.  Мәселенің олар үшін жеңіл жағы  бар шаруа- 

ны  орысша  жүргізе  беру  ұлт  үшін  мәні  ерекше  бүл  шаруаны 

осылайша  сөзбүйдаға сала  берсек,  нендей  мүратқа жетнекгііз. 

Қазір  үлкеніміздің де,  кішіміздің де  алдында  өте  жауапты  та- 

рихи міндет түр. Не өз тілінді тәуелсіздік тірегіне айналдырыгі 

қатарға  қосылу,  бүрынғысынша  не  мөнтеңдеп  өлде  біреудің 

соңынан ілесу, жетегінде кету.

Міне, бүл жағдай Елбасымыздың датүн үйқысын төрт бөліп, 

тынышын алып жүрген мәселенің бірі екенін аңғарамыз, бүған 

дөйек болар мынадай өрекеттерге назар аударғымыз келеді.

«Қүланның  қасуына  мылтықтың  басуы»  тура  келді.  Пар- 

ламент  Президент  сайлауын  мерзімнен  бүрын  өткізу  туралы 

мөселе  қаралды.  Мүның  ерте-кештігі,  дүрыс-б^рыстығы  дөл 

қазір  біз  қарайтын  мәселе  емес.  Әңгіме  басқада.  Қысқасы,

221


бұған  Президент  келісімі  алынды  да,  енді  ел  жөнінде  кезінде 

әр  алуан алып-кашты  әңгіме туғызғанмен,  бұл  еліміздің  мем- 

лекет  ретінде  іргелене  түскенін  әйгілеген  тарихи  оқиға  бол- 

ды.  Өзін өзі қүрметтейтін мемлекет қандай бір істі басгағанда, 

сүйенер Құран кітабы -  Конституциясы болуға тиіс. Қазақсіан 

Республикасының  Орталық  сайлау  комиссиясында  отырған 

сауатты  да салауатты  жандар  мәселенін  бұл  жағын  мейлінше 

қадағалап, Конституция талаптарын сақтауды оздерінің негізгі 

принциптеріне  айналдырып  алғанына  козіміз  әбден  жетті. 

Мұны  біз,  әсіресе  «Лингвистикалық  комиссияның»  жұмысы 

тұсында қатты сезініп отырдық.

ҚР  Орталык  Сайлау  комиссиясы  Президенттікке  үміткер- 

лерді  тіркеудің  алғашкы  есебінде  «Лингвистикалық  комис- 

сия» құрды.

Жалпы  Орталық Сайлау комиссиясының жанынан осындай 

комиссия  құрылып,  оның  талантарына  қазіргі  және  болашақ 

үміткер  президенттерді  мойынсұндырып,  ана  тілінің  алдына 

алын  келуі  тарихты  болмаған  оқиға.  Қаншама  жылдар  бойы 

ұнжырғасы түсіп, еңсе көтере алмай келе жатқан тіліміз, өзінің 

өресі  биік  ұлдарының  осылайша  тағзым  етуінің  арқасында 

тәуелсіздік  тұсындағы  тарихи  орнын  әйгілеп,  орнықтыра 

түскендей болды.

Комиссия  шешімі  бойынша  үміткердің  мемлекеттік  тілді 

меңгеру деңгейі мынадай үш түрлі сауал негізінде (сауатты жазу, 

дүрыс  оқу,  ел  алдында  түсінікті  сойлеп,  ойын  айқын  жеткізу) 

анықгалады.  Яғни,  өмірбаянын  жазып  беру,  Конституцияның 

екі-үш  бетін  оқып  беру  жөне  өз  байламы  мен  бағыт-бағдарын 

жүрт тыңдайтындай етіп, 20 минутта мемлекеттік тілде сауат- 

ты және еркін баяндап, сөйлеп беру.

Үміткерлердің бәрі осы сынақтан өтті. Соның ішінде бүгінгі 

Елбасымыздың  тілге  деген  ынга-ықыласы,  сауатты  жазуы 

мен  мәтінді  оқудағы  білгірлігі  бізді  қатты  сүйсіндірді.  Екі 

беттік  шығарманы  мүлтіксіз  жазып  шықты.  Мәтін  оқуында

222


ешбір  мүдіріс,  кібіртік  болған  жоқ.  Ал  өз  бағыт-бағдары  мен 

түғырнамасы  туралы  сөйлеп  кеткенде  Елбасының  шешен  де 

өткір тіліне тәнті болдық.

Бірнеше сүрақ қойылды. Мәселен, «Нүреке, мемлекеттік тіл 

туралы  қаншама қүжаттар  қабылданғанмен  оның  беделі  іште 

де,  сыртта да тіпті көтерілер  емес пе?  Неге?  Ел  сізге  қарайды. 

Ал  Сіз  ел  тыныштығы  мен  ризығын  молайтудың  амалдарын 

қарастыруда  күрескерлік  танытқанмен,  пайдаланып  жүрген 

негізгі  қүралыңыз  көбінесе  орыс  тілі.  Шетелге  шыққанда 

да,  өз  елімізге  достық  сапарымен  келген  делегаңияларды 

қабылдағанда да қазақ тілі тасада түрады.  Ондай кездесулер- 

де  тәуелсіз  Қазақстаішың  мемлекеттік  тілі  -   қазақ  тілі  екені 

естен шығып кете беретін сияқты.  Осыны көріп, біліп отырған 

әкімдер  қазақ  тілінің  кажеттігін  сезінбейді.  Сондықтан  оның 

өркендеп,  қанат  жаюына  онша  ықыласты  емес.  Президенттік 

түғырнамаңызда осы мәселеге мән беріле ме? Мемлекеттік тіл 

беделін қалай көтереміз. Бүған не дейсіз?»

Бүл  сауалды  Н.Ә.Назарбаев  мүқият  тыңдады.  Ойлана  оты- 

рып берген жауабының жалпы нобайы былай болды

«Осы түрғыдағы  сүрақтар маған  бүдан бүрын да қойылған. 

Ойлантбай, толғантпай жүрген мәселе емес. Шетелге сапар шек- 

кенде,  әсіресе  Түркия мен Сауд Арабиясына барғанда ғана ана 

тілінде еркін сөйледім.  Өйткені тілмаш -  көмекшілерім жақсы 

болды.  Ал  басқа  елдерге  барғанда,  аудармашы  мамандардың 

жетімсіздігінен  орыс  тіліне  көбірек  жүгініп  жүрмін.  Түбі

мемлекеттік тіліміздщтөуелсіз ьлімізде өзінің негізп орнын а ла- 

тынына сенімдімін. Ол үшін барлық жағдай жасала бастағанын 

көрін  отырған  жоқсыздар  ма? Тіпті,  басқа мысалды  былай  қоя 

түрғанның  өзінде,  Ел  басқарамын  дейтін  үміткерлердің  ана 

тіліне бас иіп келіп, емтихан тапсыруы біраз нөрсені аңғартпай 

ма?  Мүндай  игі  шаралар  өзінің  жалғасын  табуға  тиіс  деп 

ойлаймын».



223

Бізге  ұнағаны  осы  соңғы  ой  болды.  Емтихан  бітіп,  бір 

сағатты артқа тастаған соң,  еркін әңгімеге  көштік. К

өіі

 мәселе 


әкімдерге  байланысты  екенін,  олардың  көбінесе  Президентке 

жалтақтайтынын  айтып  қалдық.  Біздің  ойымызды  өзі  түсініп 

отырған  Елбасы  қазақ  тарихында  болмаған  осы  оқиғаның  өзі 

қазақстандықпын деген азаматтарға қозғау салар дегенді қазып 

айтты.

Шынында  қазіргі  Президентіміздің  мемлекеттік  тілге  де- 



ген  көзқарасын  бұдан  бұрын  да  талай  рет  байқаған  әкімдер 

мен  министрлердің  қолға ұстатылған  құжаттарды  Іске  қоспай 

неге  тартыншақтай  беретініне  іраң  қаласың.  Тіпті  кейде 

көпке  көрнеу  кедерғі  жасайтынын  қайтерсіз.  Мәселен,  қалың 

қазақ жайлаған қазақ облыстарының өзінде  қазақ тіліне деген 

ілтипаттың  байқалмауын  қалай  түсінуге  болады?  Тіл  туралы 

Заңның  мемлекеттік  мекемелерде  қазақ  тілін  өндіру  турады

ҚР  Министрлер  Кабинетінің  жарлығын,  ол  аз  десеңіз,  ісімен, 

сөзімен  емеурін  танытып  отырған  президент  әрекетін  көре- 

біле тұрып,  селт етпейтін расшыдан не үміт,  не  қайыр.  Алды- 

мен тілдің үдесінен шықпай отырып, олар халқыма қызмет етіп 

жүрмін деп қалай айтады. Өз тілінде сөйлемейтін, өзі басқарып 

отырған  мекемесін  мемлекеттік  тілде  сөйлетпейтін,  тіпті 

оған  әрекет  жасап  ұмтылмайтын  жанды  Қазақстанның,  қазақ 

халқының адал  перзенті,  отаншыл  патриотты  деп тануға бола 

ма?  Осыған  қарағанда,  тіліміздің  қанатын  қомдай  алмай,  көп 

жерде тұншығып жататыны қолына билік тиген қазақ азаматта- 

рына тікелей байланысты екені байқалады. Ондайларға «Түлкі 

түстес  заманыңның  азды-көпті  ризығын  тазы  болып  шалып 

біткен  боларсың.  Бір  мезгіл үрпақ тәрбиесін,  ұлт тағдырын да 

ойлайтын кезің келген жоқ па?» дегің келеді. Иә, енді ес жимасқа 

болмайды, ағайын. Бір мезгіл қалаға да, далаға да көз тоқтатып 

қаралықшы.  Адамдардың  кеудесін  имансыздық  жайлагі  бара 

жатқандай жаның шошиды. Қайырымдылық пен мейірім артқа 

шегініп, қатыгездік пен ұятсыздық алға шыққан түрі бар. Елдік-

224


адамгершілік  деген  ұғымдардың  құны  төмендеп,  берекесіздік 

пен  надандық  ойнақ  сала  бастағандай.  Мұның  бәрі  адамның 

ақыл-ойының  сарсаңға  түсуіне,  білік-білімнің  жұмсалар  жері 

мен  көзі  табылмауынан  да  болар.  Яғни,  адамдардың  өз  орны- 

орнын таппай жүруінде ме, деп те толғанасың.

Елдің  де,  тілдің  де  тірегі  ауыл  болып  келгені  бесенеден 

белгілі. Қазір осы бір түп қазықтың да тұғыры шайқала түскен 

түрі  бар.  Неге  десеңіз,  күн  көрістің  жөні  осы  екен  деп,  әрбір 

отбасын  түрлентіп,  ошағын  лаулатып,  қазанын  қайнатып, 

ұрпағын  жайнатып  келген  әйел  атауы  жаппай  сауда  қуып, 

ауылдан  ұзап,  ел  кезіп  кеткен.  Қоржын-қосқалаңы,  қапшық- 

дорбасын арқалаған жас әйелдер мен қыздарды көргенде бұлар 

былай жүргенде отбасының берекесі қалай кірмек, бала бойы- 

на  ұлттық  тәрбиені  кім  ендірмек,  болашаққа  ие  болар  ұл  мен 

қызды  өмірге  кім  әкелмек  деп  күйзелесің.  Еркек  пен  әйелдің 

қызметі ауысып, ауылдың сиқы кеткен, еркек үйде, әйел түзде 

бүл не қылған өмір?!  Міне, қазақ үйі не күйде?

Ана  тіл  баланың  бойына  ананың  ақ  сүтімен  дариды,  оның 

аялы  алақаны,  ақ  тілегі,  адал  жүрегімен  дамиды.  Осының 

бәрінің  басы-қасында  ұйытқы  болып  өйел-ана  отыруы  ке- 

рек  қой.  Ал  олардың  жағдайы  әлгіндей.  Ендеше  мемлекеттік 

тіл,  ауылдағы тағдыры  шайқала бастады  деген сөз бұл.  Сонда 

«қайда  барсан  да,  Қорқыттың  көрі»  деп,  қазекем  кокке  қарап 

қолын  жайып  отыра  бермек  пе?  ¥лт,  ел  тағдырына  қызмет 

ететін  намысы  қайда?  Елінің  қамын  жейтін  ер  намысына  не 

болған? Қазақ деген атың мен адам деген затыңды қалай сақтап 

қалмақсың, бұл түріңмен, ағайын!

Біреулер  айтады,  біреулер  айтқан  соң  біз  де  ойланып 

қаламыз.  «Бүрын  ашаршылықты,  соғысты,  көмпескені,  айдау 

мен қуғын-сүргіннің атасын көрген қазақ отбасының беріктігін 

мықты  ұстаған.  Енді  осылардың  бәрінен  айрылдық»  дейді. 

Сонда,  байқасаңыз,  қазекем  өзінің  қаракетсіздігін  басқадан 

көре бергісі келетіні жөн бе?


Үй-жайын, бала-шағасын еркегіне қалдырып, өзі қиян кезіп 

кеткен әлгі әйелдер тірлігі де бір есептен, әрекетке жатар. Бірақ 

бұл отбасын оздыратын емес, тоздыратын қылық болса ше?

Басына  не  келіп-кетпеген,  сорлы  қазақ,  ұрпағынды  неше 

қилы  жолга  салып,  құгылып  тұрған  жайың  бар.  Неше  алу- 

ан  үлгіні  көріп  келесің:  орыс  боламыз  дедік,  бола  жаздадық, 

олардың озық үлгілерінен гөрі  адамдықтан тайдыратын тозық 

үлгілерін  бойға  дарытыңқырап  жібердік.  Соның  зардабынан 

алі күнге шейін шыға алмай отырғанымыз мынау.

Дала  кезіп,  қала  жағалап  үйдегі  ризықты  түзден  іздеп 

сандалған  қазақ  әйелдері,  отбасыңа  оралар  шағың  жетті.  Үлт 

болашағы мен өз тағдырың сенің қолында дегің келеді. Ел сенікі, 

жер сенікі, үй-ішінің ұйытқысы бол да, ұл-қызыңды еңбекке ба- 

улы, оқыт, ана тілінде өкінбестей тәрбие бер, ұлттың үлағатты 

азаматтарын  баулы.  Әйтпесе  өмірің өкінішпен,  өксумен  отеді. 

Сендер былай жүргенде бүкіл ауыл, аймақ, ел мақтаныш түтар 

аяулы әжелер мен ардақты апалар қайдан шықпақ?!

Бүл бүл ма, қызғалдақтай құлпырар сотін де, шешек атгіай жа- 

тып, жаны жабырқауда, коңілі құлазуда жүрген қыздарымызды,

көрінген  жерде  қолбала  боп  жүрген тепсе  темір  үзетін,  атпал 

азаматтарымызды қараңыз. Ауылды, ата мекенін тастап қалаға 

келген жастар немен  шұғылданады,  не  косіп  етеді,  не тынды- 

рып жүр?!  Олармен шұғылданып,  ел, ұлт мүддесіне жарарлық 

іске  бағыттайтын  кім  бар,  қандай  үйым  бар?  Олардың  көбі 

күндіз қолына шам алып жүріп жоғын іздеген міскіндер іспетті. 

Тәуелсіздік,  Қазақстан,  ата  мекен,  мәдениет,  тіл  деген  ұлы 

ұғымдар  үшін  жақ  ашып,  жан  ауыртпайтын  бұл  жандар  сон- 

да немен  айналысып жүр? Қалаға шоғырланған  ауыл жастары 

бірінің-бірі жолын кесіп, жүмыссыздар қатарын молайта түсуде. 

Сойтіп  ар-намыс,  үят-аят  атты  қасиеттерді  бір  құлкынның 

құлына  айырбастап,  кім  көрінгеннің  жетегінде  кетіп  бара 

жатқанда  қазақ  атына  кір  жұқтыратын,  ұлт  табиғатына  жат 

соракылықтар  қаулап  барады.  Ақша  үшін  кісі  өлтіру,  ұрлық



1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   34


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал