Тіл тағдыры ел тағдыры и-том павлодар м 2 0 1 0



жүктеу 3.59 Mb.

бет15/34
Дата08.01.2017
өлшемі3.59 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   34

201

заңды  сұрағына,  көңілін  күнті  етін  келген  күмән-күдіпне  на-

зар аудармаса болмайды. 

.

«Себенсіз  салдар  болмайды»  дегендей,  бітеу  жарадай  жа- 



нымызды  мазалап  келген  бүл  мәселенін  өзіндік  себептері  де 

жоқ  емес  еді.  Үсті-үстіне  жүргізілген  жазу  реформасының 

түптеп  келгендегі  мақсат-мүддесі  халықгың  қамы  емес,  та- 

мыры  теренде  жатқан  өктемдік  саясаттың  үддесінен  шығу 

еді.  Егер  ашығырақ  айтсак,  бұл  сонау  патшалық  Ресей  зама- 

нынан  келе  жатқан  бұратана  халықтар  мен  ұлыстарды  «оры- 

стандыру»,  «шоқындыру»,  өзіне  үйлестіру  («ассимиляция- 

лау») сияқты  отаршылдық саясаттың жаңа заманға жанастыра 

іске  асырылуының  жолдары  еді.  Қазақ  даласында  отаршыл 

саясаттың  «бағдарламасы»  бойынша  белгіленген  (тілін,  дінін, 

ділін,  жерін  игеру)  «мақсаттың»  ішінде  араб  жазуын  славян 

графикасымен  ауыстыру  күрделі  мәселенің  тек  бір  парасы 

ғана еді,  Бүл мәселе  сонау  8  ғасырдан басталып,  көбінесе  мис- 

сионер тарапынан (оның ішінде генерал-майор Склан, генерал- 

губернатор  Гауфманн,  ғалым-тілші  Н.И.  Ильминский,  тіпті 

қазақ  ағартушысы  Ы.  Алтынсарин де  бар) талай  күн тәртібіне 

койылып келгені белгілі (қ.: К. Мусаев «Русская речь»,  1975, № 

7). Ал оның нақтылы іске асқаны совет дәуірі болып отыр ғой.

Тіл,  жазу  саласындағы  осы  бір  ертеден келе  жатқан  өктем, 

елмен санаспайтын әкімшіл саясаттың түпкі мақсаты жайыңда 

Қазақ ССР президенті Н.Ә. Назарбаев былай деп жазды:

«Веками здесь (в Казахстане -  Ә.Қ.) создавались письменная 

история  и  богатая  литература.  Какие  можно  дать  объяснения 

тому,  что  в  тридцатые  годы  во  всем  регионе  арабскуго  пись- 

менность  заменили  сначала  латиницей,  а  затем  кириллицей?

Думаю, это было сделано сознательно, благо «марксисты» и на- 

учное  обоснование  под  это подвели:  якобы  должно неизбежно 

произойти  стирание  всех  различий  между  националъностями. 

.И начали  стирать  память народа,  превращая людей  в манкур- 

тов...  Не  случайно,  хотим  мы  этого  или  не  хотим,  но  в  душе



202

казахского  народа  сохранилось  чувство  ущемленности.  Иначе 

и быть не могло в условиях, когда из региона вытеснялись язы- 

ки, культуры, традиции коренных народов» (Н. Назарбаев: Без 

правых и левых.  М., «Молодая гвардия»,  1991, с.34).

Ал  бұл  «мақсатты» революциядан  кейін бірден орындамай, 

біртіндеп, алдымен араб жазуын (арнайы мемлекеттік жаңа жа- 

зуы жөнінде комитет құрып) латынға көшіріп, елдің етін үйретіп 

алып барып, содан соң славян (кириллица) алфавитіне ауысты- 

РУДа да белгілі  «саясат»  болғаны  сөзсіз.  Әйтпесе, Қазақстанда 

Ахмет  Байтұрсыновтың  ерен  еңбегінің  арқасыңда  қазақ 

тілінің  ерекшеліктеріне  сай  реттеліп,  ресми  ұлттық  жазу  бо- 

лып  қалыггтаса бастаған,  қарапайым халықтың сауатын ашуға 

бірден-бір негіз болған араб алфавитін (1929 ж.) сүріп шығаруға 

ешқандай  объективті  себеп  болған  жоқ.  Жай  ғана  емес,  ол 

алфавитті  сол  «саясат»  небір  өрескел  жолдармен  аластағаны 

белгілі.  1929  ж.  Алматыда  латын  алфавитіне  бағышталып 

өткізілген арнайы  конференция өз жүмысын «Жасасын латын, 

жойылсын араб жазуы!» деген ұранмен аяқтағаны мәлім.

Ал  енді  сөйтіп  дәріптеп,  мақтап-марапаттап  қабылдаған

латын  жазуының  тағдыры  не  бодды?  Ол  он-ақ  жылдай  өмір

сүрді.  Бүл да қарапайым халықтың еркімен қабылданған жазу

еді.  Кезінде  мүны  сол  «саясат»  «революциялық  жазу»  деп

дәріптеп,  оған  қарсы  жедел  ауыстырып,  оның  орнын  жаппай

славян алфавитін қабылдатудың бір себебі осында болса керек.

Бірақ жазу жөніндегі бүгінгі әңгіме өктем саясаттың өз кезінде

науқан  ретінде  өткізілген  реформаларына  ғана  байланысты 

емес. Ол тек себебі де, салдары басқада.

Ең алдымен айтарымыз:  «жазу алмастыру» деген әрі қиын, 

әрі  қоғам  алдында  жауапкершілігі  мол  саяси-әлеуметтік 

мәселе  екендігін  ескерткіміз  келеді.  Жазуды  ауыстырған

сайын  қаражат,  шығынды  былай  қойғанда.  ұлттық  дәстүр 

мен  мәдени  жалғастықтың  уақытша  болса  да  желісі  үзіліп, 

сауаттылық деңгейі біршама төмеңдегені белгілі. Бұл бұрынғы

203


«тәжірибемізден»  де  айқын.  Сондықтан  да  бұл  мәселенің 

күн  төртібіне  қойылуы  біреулерге  оңай  көрінгенімен,  шешімі 

«он  өлшеп,  бір  кесу»  иринцигіі  негізінде  ғана  іске  асуы

мүмкін. 


 



  (

Солай  бола  тұрса  да,  таразының  басына  салып  сараптап, 

найымдагі  қараған  адамға  істің  қиындығынан  көрі  тілдің 

болашағына  деген  қамқорлық  басымырақ  жатқан  сиякты. 

«Жел  соқпаса,  шөп  басы  қимылдамайды»  демекші,  шынында

да,  қажеттілік  болмаса,  мұндай  әңгіме  тумаған  да  болар  еді. 

Оның  әсіресе  кейінгі  жылдары  жиі  айтылуы  тек  демокра- 

тия  мен  жариялылыққа  ғана  емес,  ана  гіліміздің  мемлекеттік 

мәртебе алып, еңсесін көтеріп, еркіндікке талпынуына да бай- 

ланысты  болса  керек.  Көпшілік  тарапынан  айтылып  жатқан 

тілек-өтініштер  мен  жазылып  жатқан  хат-мақалалар,  міне, 

осының  кепілі.  Соңдықтан  да  тиіп-қашты  әңгімелердің  бас- 

аяғын жинақтап, ортаға салуды мақұл көрдік. Сонда таразының 

екінші басында түрған мәселе -  төртінші рет тағы бір жаңа жазу 

қабылдау емес, өзімізге етене таныс үш жазудың болашағы зор, 

тіл табиғатына толық сәйкес, қолдануға оңтайлы, қазақ тілінің 

әмбебап үлттық жазуы  бола алатын біреуін тандап алу,  мәңгі- 

бақи тұрақтандыру.  Демек,  бұрынғыдай бір жазуды  екінші бір 

жаңа  жазумен  алма-кезек  ауыстыру  мен  бастан  кешірген  үш 

жазудың біреуін тіл  болашағы түрғысынан сарапқа салып, са- 

налы  түрде  таңдап,  қалап  алудың  принципті  айырмашылығы 

бар.  Біріншіден,  бүл  жерде  жазуды  жоғарыдан  міндеттелмей, 

тіл  иесінің  өзі  талабына  сай  салыстыра,  салғастыра  отырып, 

кең түрде талқылау арқылы таңдап алуға мүмкіншілік бар. Сол

мүмкіншіліктерді біз көрсетуге тырысамыз.

Сөз жоқ, пікір таласы болады. Мәселені талқылағанда, көр де 

тұрыңыз, біреу «араб жазуын алу керек» десе, енді біреу «жоқ, 

латын  жазуын  алуымыз  керек»,  немесе  «қой,  үйреніп  қалған 

орыс графикасының өзін-ақ қалдыру керек» деп галасуы сөзсіз.

204


Көпшілікте бір-ақ пікір болса, әрине бұл әңгімені бастаудың да

қажеті жоқ. 

Жазу

аитылуы  мүмкін.  Олардың  бәрін  алдын-ала  екі  топқа  бөліп 



қарауға  болатын  сияқты.  Бірінші  топқа  жазуды  тандап  алу 

принципіне қатысты объективті фактілер мен оның атқаратын 

қызметіне,  қолданыс  аясы  мен  таралу  шегіне  жөне  бүгінгісі 

мен  болашағына  байланысты  жалпы  мәселелер  жатса,  екінші 

топ  жазу-алфавиттердін  тікелей  оз  басына  тән  үйлесімді,

қасиеттерін

беруге байланысты әр түрлі уәж, дәлел, деректерді қамтиды.

Бірінші топқа енетін мөселелер:

1)  Таңдап  алып,  қолданатын  жазу  бір тілдік  ғана  үддесінен 

шықса  болғаны  ма,  жоқ,  өлде  ол  тегі  бір  туыстас  тілдердің 

бәріне  де  ортақ  қызмет  етуі  керек  пе? Аңсаған армандай иде- 

ал жазу  болу үшін  ол,  өрине,  бір туыс  тілдердің  бәріне  ортақ 

болғаны абзал.  Бірақ бүлай болу ете қиын.  Славян графикасы- 

нан  барлық  түркі  тілдеріне  ортақ  жазу  жасау  объективті  се- 

бептерге  байланысты  мүмкін  емес.  Өйткені  араб жазуымен 30 

шақты  түркі  тілдерінің  жартысы  ғана  таныс.  Оларға  арабша- 

ны енгізу тосыннан жаңа жазу қабылдату болып саналады. Ал 

славян  жазуы  болса,  совет  еліндегі  көпшілік түркі  тілдерінде 

50 жылдан астам қолданыс тапса да, тілара айырмашылығына

байланысты  ортақ  жазу  ретінде  әлі  күнге  де,  бұдан  кейін  де 

қалыптасуы неғайбыл.

2) 


Бір  жазуды  туыс тілдердің бөрі  болмаса да,  көпшілігінің 

қабылдауы  оның  болашағынан  дерек  береді.  «Жазу  таңдау» 

мөселесі көтерілгеннен бері түркі тілдері бойынша біраз пікір- 

ұсыныстар да айтылып жүр. Түркі халықтарының біразы пікірін 

ашық  аитуга  бармай,  өлі  де  «өріптің  артын  бағып  отырған»

алфави


(проф.  М.З.  Заниев)  мен  кырымтатар (проф

Мөселен


205

тілдері бойынша латын алфавитінің жобасы жарияланып, қазір 

талқылану  үстінде.  Сондай-ақ  азербайжан  тілінде  «латын

алфавитін

профессор М

банов («Совет Курзустаны» газеті, №129,  1990)  35  миллион  (?!)

азербайжан халқының тарихи тағдыры, келешегі басқа туысқан 

түркі  халықтарымен  бір  екендІгін  ескере  келе,  «егер  олардың 

бәрі де латынға көшетін болса, біздің де көшуімізге болады» деп 

түжырады пікірін. Бүл сөздер біздің айтқан пікірімізді жандан- 

дырып,  «жазудың  ортақ  болғаны  абзал»  дегенді  білдіріп  түр. 

Ол, әрине, туыс халықтардың арасының алшақтамай, ортақ ру- 

хани мәдениетінің жақындай түсуінің бірден-бір кепілі.

3) 

Жазудың  бір  халықтың  әр  жерде  (бір  елдің  әр  түрлі 



аймағында, немесе шет елдерде) жасайтын өкілдерше де ортақ 

болуы  -   оның  үлттық  түтастығын  сақтап  қалудың  кепілі. 

Алайда бүл ізгі тілекті қазірше жалпы саны  10 миллионға жет- 

кен, бірақ 3 миллиондайы Қазақстаннан тыс жерлерде түратын 

қазақтарға  айтуға  болмайды.  Олар  аталмыш  үлгі  жазудың 

(ҚХР-дағы  қазақтар  -   араб  жазуын, МХР-дағы  түыстар -  сла-

рафи

і-латын  әліппесін)  үшеуін  де  қолданып  келеді.  Ш¥АР-дағы 



туыстар  20  жылдай  (1963-80  ж.ж.)  латын  алфавитін  пайдала- 

нып  келіп,  қайтадан  арабшаға  көшті.  Ол  жазуды  жан-жақты 

дамытып,  қолданып  отырса  да  ара-түра  «латын  жазуы  жақсы 

еді»  дейтіндер  де  бар  көрінеді.  Осыған  байланысты  ескерге 

кететін  бір  жағдай:  қай  жазуды  қолданам  десе  де,  әркімнің  өз 

еркі.  Ал  шет  мемлекеттерде  түратын  туыстар  бүл  мәселені 

өз  мемлекетінің  келісімімен  шешуі  қажет.  Дегенмен,  ортақ 

мүддеге ортақ тіл қажет.  Үрпағы өніп-өсіп,  әр түрлі себептер- 

мен  қиыр  қыстап,  шет  жайлап,  үлы  Үрымда,  қызы  Қырымда 

жүрсе  де,  «қазақ»  деген  қара  шаңырақтан,  тілден,  үлттық



206

салт-дәстүрден,  рухани  мәдениеттен  туыстарымыздың  қол

үзгісі  келмейді.  Қазақстанда  шыққан  10  томдық  «Қазақ

Шынжаң  қа:

алфавитімен

фразеологиялық

мүрасына


4) 

Бір  халықтың  жазуында  басқа  халықтың  (халықтардың) 

мүддесі  болуы  мүмкін  бе?  Әрине,  мүмкін.  Бірақ  ол  мүдде  екі 

түрлі.  Бірінде  ол  сол  халықты  жазу  арқылы  ыңғайына  қарай 

икемдеу, ықпал жасау, мүмкін болса, тәуелді етуге байланысты

да,  екіншісінде  мәдени-экономикалық,  ғылыми-ағартушылық

саласында

■  —  



 

-  

« V  


*  

« в   ~  



Ш

 

»  



 



 

"  

'  

_  ’  

-------   ' '   —  -

 .  

■ 

—^

 

« I V

 

V

Осы  орайда  Қазақстанның  болашағы,  оның  үлан-асыр 

байлығы  шет  мемлекеттердің  көбісін-ақ  қызықтырып,  олар- 

ды  қазақ  халқымен  тікелей  байланыс  жасауға  ынталанды- 

рып  отыр.  Осыған  байланысты  қатынасуға,  тілді  үйренуге, 

әдебиетпен  танысуға  кедергі  болып  отырған  біздің  жазуы-

Мөселен

рофессор


француз

жакыннан білуге қүштарлығын, қазақ тілін өзі ғана емес, басқа

европалықтардың  да  үйренгісі  келетінін  айта  келе,  ол  орыс

графикасының тосқауыл болып отырғанын ашық жазып, қазақ

тілі үшін латын алфавитін үсынып, оның әріптен түратын жо- 

басын да жасап жіберіпті.

Бүл  нені  көрсетедІ?  Менімше,  бүл  латын  алфавитінің  пер- 

спективасын,  кез  келген  түркі  тілінің  үлттық  жазуы  ретінде

алатындығын

көрсетеді.

Өз  басым  да  осы  пікірдемін.  Сондықтан  да  біртума  Ахмет 

Баитүрсынов  сынды  ғүламаның  өз  кезінде  дүниеге  келтірген



207

араб  алфавиті  негізіндегі  қазақ  жазуынан  да,  жарты  ғасыр 

қолданыста болған  славян  графикасынан  да  латын  жазуының

болашағы зор деп түсінемін.

60  миллионға  жуық  Түркия  халқы  мен  мемлекетінің  1928

жылдан  бері  латын  жазуын  қолданып,  мәдениеттің  шыңына 

котерілуі  де  түркі  тілдес  халықтарға  латын  туралы  ой  салса

керек.

208


ТІЛДІҢ ЖАҢА ПРОБЛЕМАЛАРЫ

Шет


Замана  ағымы,  қоғамдық даму үрдісі  өр  кезде  тілге  де,  үлт 

тілдерінің  даму  бағыт-бағдарына  өз  ықпалын  жасамай  түра

Міне

әлеуметтік



факторлардың  қалай  өсер  еткендігі  баршаға  белгілі.  1

Мемлекеттік

бастан  кешіріп  отырған  бүгінгі  ахуалы  да  бізге  мәлім.  «Бат- 

пандап  кіріп,  мысқалдап  кететін»  бойымызды  дендеп  алған 

көне  аурудың  зардабынан  әлі  арыла  алмай  отырғанымызда

егемендік  алып

бастағ

қоғамдық өмірдің өзі тағы бір тарихи талапты көлденең тартып 



отыр.

Ол - оз тіліне, орыс тіліне қосымша енді шеттілдерін меңгеру,

ол  тілдерден  артық  болмаса,  оларды  кем  білмеу.  Бүл  саяси

өктемдік  жолымен  емес,  енді  бейбіт  жолмен,  экономикалық,

нарықтық  қарым-қатынастың  қатал  талабына  сай  үлт  болмы-

сын,  әсіресе  оркениетке  үмтылар,  бойында  қуаты,  жүрегінде

оты  бар жас үрпақтың жан дүниесін түгел  билеп ала бастаған 

жаңа қүбылыс.

Әрине,  тіл  білгенге,  әсіресе  өз  тіліңді  біліп  барып,  басқа 

тілді  меңгергенге  не  жетсін.  Тілдік  қатынастағы  идеал  сана- 

латын  осы  қүбылыс.  Мөселе,  өз  тілін  жөндеп  меңгере  алмай, 

не үйренгісі  келмей жүрген жас қазақтар мен «жаңа қазақтар» 

үшін бұл жаппай қоғамдық күбылыстың, жеке бастың «ауруы» 

емес,  жаппай  қоғамдық  індетке  айналып  бара  жатуында.  Бүл 

процесске  қарсы  тұру  бұдан  кейін  киындай  түсетінін  баста- 

лып кеткен, үдей түскен бүгінгі қоғамдық үрдістен-ақ байқауға

Құдайдан

жүріп,  құлағынан

айрылған  тоқал  ешкідей»,  күні  бүгінге  дейін  орыс  тілінің 

«игілікті ықпалынан» шығып, ана тіліміздің қадір-қасиетін та-



209

I


нып,  мәртебесін  көтере  алмай  келе  жатқан  қазақ  қауымының 

сөл орыс тілінің өзімен жылап корісетіндей жағдайдың болма- 

сына кім кепіл.  «Кері кеткен кедейді  кезеңде бір  гонаса, ойпан- 

ды тағы тонайды» дегеннің кері келмесе болар еді.

Бұдан  түйетін  ой:  жаңа  ғасырда  жасайтын  жас  ұрпақтың 

тілге  қатысты  атқаруға  тиісті  үш  абзал  міндеті  бар.  Ол:  ана 

тілін жетік меңгеру, -  бүл оның елдігін, үлттық қасиетін сақтап 

қалуының  кепілі,  орыс  тілін  білу,  -   бүл  оның  үлы  көршімен 

қалыптасқан  жақсы  дәстүрлерімізді  жалғастыра  беруіміздің 

бір  шарты,  шет  (әсіресе  ағылшын)  тілін  үйрену,  -   бүл  оның 

әлемдік  өркениеттен  өз  жолын  таба  білудің  бір  жолы.  Бірақ 

қаңдай жағдай болмасын болашақ үрпақ қазақ баласы үшін ен 

басгы  міңдет — ана тілі  алдындағы  перзенттік  парызды  орын- 

дау. Сонда ғана оның төрт қүбыласы тең болмақшы...

Әрине,  үш  тілді  бірдей  меңгеру,  өсіресе  бүған  дейін  екі 

тілдің өзін толық меңгере алмай келғен қауым мүшелері үшін, 

қиын  болатыны  белгілі.  Алайда,  қоғам  үрдісі,  замана  талабы 

солай...  Сондықтан  бұл  жүрдім-бардым  қарауға  болатын,  ат 

үсті  шешілетін  мәселе  емес.  Бүл  тіл  дамыту  Концепциясына 

еніп, заңды түрде қарастыруды талап ететін жаңа қүбылыс.

2.«Ортақ тіл» проблемасы

Советтер  одағы  тарағаннан  кейін  «түркі  өлемі»,  «түркі 

дүниесі»,  «түркі  қауымдастығы»  деген  үғымдар  қалыптасып, 

тарала бастады. Бүл идеяның түпкі мақсаты т.т. сонау ерте кезде 

бір үядан түлеп үшып, көптеген еуразия елдеріне өз үстемдігін 

жүргізіп,  көшпелілер  мөдениетін  таратқан,  алайда  тағдырдың 

төлкегімен  жер  бетіне  тарыдай  шашылып,  шөре-шөре  болып, 

арасы  дошақтап  кеткен  миллиондаған  түркі  халықтарының 

Бүгінгі жаңа заман толқынымен қайта жаңғырып (тегін анықтап, 

рухани  байлығың  түгендеп),  тұтастығын  тану,  ігіл  бірлігі, 

дін  бірлігі,  діл  бірлігі  ортақ  мөдениет  негізінде  жаңа  ғасырда 

«түркі  дүниесі»  болып  жаңаланып  бару.  Ол  үшін  «ортақ  тіл,

210


ортақ  жазу  керек»  деп,  бұл  игілікті  идеяға  мұрындық  болып

отырған Түркия елі бар.

Осыдан  келеді  де,  енді  кезінде  бір  түбірден  тараған,  (ирақ

даму  барысында  бір-бірінен  алыстап  кеткен  30-ға  жуық туыс

халықтардың  өзара тығыз  араласуы  үшін  қажетті  «ортақ тіл»

қандай  болуы  керек  және  оны  қалай  қалыптастыру  керек?»

деген  сауалға  түрколог  ғалымдар  үлкен-үлкен  халықаралық

маслихаттарда үш-төрт түрлі  үсыныс  айтып  келеді.  Солардың

ішінде  көбірек  айтылып  жүргені  —

  түркі  халықтарымен

өзара келісе отырып түрік тілін, яғни Түркия елінің мемлекегтік

тілін  барша  түркі  қауымдастығы  үшін  «ортақ  тіл»  етіп 

қабылдау.

Ал, біздің айтып та, жазып та жүрген пікіріміз бойынша бүл

идеяны  іс  жүзіне  асыру  мүмкін  емес.  Кешегі  кеңес  одағында

жасап  келген,  әлі  де  жасаушы  көптеген  түркі  тілдес  туыс

халықтар «ортак тілдің» қандай болатынын және үстемдік еткен

«ортақ  тілдің»  салдарынан  өз  тілдерінен  айрылып  қала

жаздағаны әлі естерінде. Ол науқанның зардабынан әлі қүтыла 

алмай келеді.

Міне,  осындай  тарихи-әлеуметтік  факторды  басынан 

кешірген  гүркі  қауымдастығы  «түркі  дүниесін»  жаңғырту 

идеясына  үміттене  қарағанымен,  «ортасынан  сайланған  ортақ 

тілді»  қабылдай  алмайды.  Одан  да  «ортақ  тіл  табысу»  деген 

идеяға  ойысқан  жөн.  Демек,  «ортақ  тіл  табу»  мен  «ортақ  тіл 

табысу» деген — екеуі екі басқа дүние.

Бүл  мәселені  үлкен  мінберден  сөз  етіп  түрған  себебім:

і үркия  елімен  мәдени,  экономикалық  қарым-қатынасымыз

жыл  сайын кеңейіп,  кемелденіп  келеді.  Ресиубликада екі уни-

верситет,  ондаған  колледж,  лицейлерде  түрік  тіліңде  жастар 

білім алуда...

Демек,  бұл  әңгіме  -   біздің  тіл  саясатымызға  қатысы  бар, 

тілдерді  дамыту  концеициямыздың  бүгін  болмаса  да,  ертең 

ескеруге тиісті мөселелерінің бірі болмақшы.

211

і


Қай  тіл  болмасын,  басқа  тілдерден  бөлініп-бөлшектенін, 

томаға-тұйық дами алмайды. 

1

1 1 1  



л- 

М  ІннМ | 

Н

Сонымен қатар кез-келген тіл өзінің еркін дамуын қалайды. 



Тілге  жасалатын  зорлық,  өзгенің  өктемдігі  оны  дамытпай- 

ды.  Сондықтан  да қазақ тілі  өз  беделін,  өз  еркіндігін,  өзіндік 

ерекшеліктерін  сақтай  отыра,  озін  қоршаған  басқа тілдермен, 

соның  ішінде  туыстас  тілдермен  де  санаса  отырып,  оларды 

құрметтей отырып дамығанды қалайды.

Халықтардың  өзара  араласып,  достасуының  ең  басты 

шарты -  оз тіліңді де, өзге тілді де құрметтей білу.

«Өзара ортақ тіл табысу» -  осының нақтылы тетігі.

3. Ортақ жазу проблемасы

«Ортақ жазу» идеясы да түркі халықтарының рухани, мөдени 

ортақтығын сақтап қалудың бір шарты саналады. Бүгінде түркі 

халықтары,  солардың бірі -  қазақтар да,  жазуына  (кириллиңа, 

латын,  араб)  қарай  үш  түрлі  мәдени  ортада өмір  сүріп  келеді. 

Оларды  ең  болмаса  өзінің  ұлттық  мемлекеті  бар  (түрік,  азер- 

байжан,  түрікмен,  қазақ,  қырғыз,  татар,  башқүрт,  т.б.)  түркі 

халықтарын ортақ латын жазуына көшу мәселесіне мүрындық 

болып  келе  жатқан  да  -   Түркия  елі.  Бұл  жөнінде  ол  көптеген 

шаралар өткізгені белгілі.

Соның  бастамасы  ретінде  1993  ж.  Анкарада  6  түркі 

мемлекетінің  (Түркия,  Қазақстан,  Өзбекстан,  Азербайжан, 

Қырғызсган, Түрікменстан) бас қосқан жиынында ортақ ұлттық 

жазуды  қалыптастырудың  негізі  ретінде  34  әріптен  тұратын 

латын  әліпбесінің  жобасы  үсынылған  болатын.  1994  ж.  Ан- 

талия  қаласында  өткізілген  жер  жүзі  түркі  халықтарының 

құрылтайында  бұл  жоба  мақұлданып,  латын  жазуына  көшу 

туралы  жиынға  қатысқандардың  бәрі  бір  ауыздан  шешім 

қабылдаған болатын.

Міне,  содан  бері  7  жылдай  уақыт  өтті.  Жазуын  біртіндеп 

латын  алфавитіне  көшіре  бастағандар  қазірше:  азербайжан,

212


түрікмен,  өзбек,  татар,  қырым  татарлары,  гагауыздар  ғана.

Бүлардың  арасында,  әрине,  Қазақстан  мен  Қырғызстан  жоқ. 

Оның себебі де әр түрлі.

Елбасымыз Нүрсүлтан Назарбаев кезінде «халық қалан жат- 

са, ғалымдар қажеттігін дәлелдеп берсе, неге көшпеске» дегені 

бар.  Латын  жазуына  көшу  туралы  біздің  1993  ж.  газетке  жа- 

риялап,  өз  атына жазған  ашық  хатымызбен  (жазу жобасымен) 

жеке  өзі  танысып  шыққаннан  кейін ол  үсыныс  айту  үшін ре- 

спублика үкіметіне тапсырған болатын. Міне, содан бері 7 жыл 

өтп.  Үкімет тарапынан  істелген  кейбір  шаралардың  нәтижесі 

әлі шыққан жоқ. Оның басты бір себебі қаржыға барып тіреліп 

түр.  Жазу  туралы  қоғамдық  пікір  қалынтасты  деуге  болады. 

Оннан  астам  жазу  жобасы  жарияланды,  газеттерде  көптеген 

пікір айтылды. Комиссияның өз пікірі бар.

Демек,  мәселенің  барып  тіреліп  түрған  жері  -   республи- 

ка өкіметі  деп  білген  жөн.  Бірақ  ерте  ме,  кеш  пе,  әйтеуір,  бүл 

мәселенің  күн  тәртібіне  қойылып,  оң  шешімін  табуы  сөзсіз. 

Өйткені замана үрдісі соны талап етеді.



213

ТІЛ МҮДДЕСІ НЕ ОЙЛАТПАС САНАЛЫҒА!

Иә,  халықаралық «Қазақ тілі»  қоғамының құрылғанына он 

жыл болды. Бұл зымыран уақыт өлшеміне салсақ аз уақыт емес. 

Ілгері  заманда қазақтар он жасқа толған баласын «азамат бол- 

ды»  деп  ат жалын  тартқызып,  арғымаққа отырғызған.  «Қазақ

тілі»  қоғамы  сол  оала  іспеттес  ала  жазып  он  жылды  артқа 

тастадық. Оның ат жалын тартып мінер арғымағы болғанымен, 

«жаяу  жүріп  аттыдап  кек  аламын»  дейтін  Жаяу  Мұса  тек- 

тес  өмір  кешіп  келе  жатқаны  жұртшылыққа  аян.  Халықтың 

қалауымен қүрылған бұл ұйым қазақ тарихыида бұрын-соңды

болмаған.

Алматыдағы  М.Әуезов  театрына  жиналған  мың  қарапы 

адамның  «Қазақ тілі»,  «Қазақ тілі»  деп жер тепкілеп  дүрлігіп 

отырып алған әлі  күнге көз алдымда,  естен кетпейді.  Ондаған 

жылдар  бойы  сананы  сарсаңға  салған  саясаттың  салқынынан 

аяқ  асты  болған  ана  тілін  қайткенде  сақтап  қалуға  болады 

деп  күйзелген  елдің  шиыршық  атқан  сезімі  мен  шемен  боп 

қата  батаған  шері  еді  бүл.  Сөйтіп,  өз  елі,  өз  жерінде,  айдың 

аманы,  күннің  түзгунде  отырып,  өз  тілінен  айырылып  қалар 

болған соң, соны сақтап, қорғап қалудың бір амалы ретінде осы 

Қоғамды қүрған еді.

Ол  «Қазақ  тілін,  сондай-ақ  халқымыздың  мәдениеті, 

әдебитетін, тарихын оқып  үйренуге,  әдет-ғүрпын  сақтап,  оны 

одан  әрі  дамытуға  ынтызар  -   Қазақстан  Республикасында 

және  одан  тыс  елдерде  түратын  қандастарымыз  бен  басқа  да 

үлт  өкілдерінің  басын  біріктіретін  ерікті  ұйым»  есебінде  алға 

қойған мақсаттары мен міндеттерін іске асыру жолында сан алу- 

ан  әрекеттерге  барып отырды.  Өткен жылдарды ой  сарабынан 

өткізіп байқасақ, қызығы мен қиындығы, ерлеуі мен тоқырауы, 

табысы  мен тағлымы алма-кезек ауысып келіп жатқан тыным- 

сыз тірлік тынысын байқауға болады.



1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   34


©emirb.org 2017
әкімшілігінің қараңыз

войти | регистрация
    Басты бет


загрузить материал